لە ڕووناکیی سەرەتای بەیانیی 27ی ئایاری 1925، لە شاری مێژوویی دیاربەکر، پیاوێکی گەورە، هەم لە ڕووی جەستە و هەم لە ڕووی سیاسییەوە، بە پلەکانی سەکۆی سێدارەدا سەرکەوت. حەفتا و چوار ساڵ بوو، لە نەوەکانی پێغەمبەر محەممەد بوو، پێشتر سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەتی عوسمانی بوو و کەسایەتییەکی هێمایی بۆ ئاواتەکانی کورد بوو.
ناوی سەید عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا بوو.
لەسێدارەدانی کۆتایی سەردەمێکی نیشان دا: داڕمانی کۆتایی پردی نێوان جیهانە کۆنە عوسمانییەکەی سەرکردایەتیی ئایینی و خانەدانی و واقیعە نوێ و سازشنەکەرەکەی کۆماری تورکیا.
بۆ تێگەیشتن لە مێژووی سەدەی 20ی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەبێت عەبدولقادر بناسین. ئەو تەنها «یاخیبوو» نەبوو؛ دەوڵەتپیاوێک بوو کە چەندین دەیە هەوڵی دا لە گواستنەوەیەکی ئەستەمدا ڕێگا بدۆزێتەوە: لە ئیمپراتۆرییەکی فرەنەتەوەوە بۆ جیهانێک کە دەوڵەت-نەتەوەکان شێوەیان پێ دەدا.
1. ڕەگ و ڕیشەی دەسەڵات: بنەماڵەی نەهری
بۆ تێگەیشتن لە عەبدولقادر، سەرەتا دەبێت سەیری ئەو ژینگەیە بکەین کە تێیدا گەشەی کرد. لە 1851 لە نەهری لەدایک بوو؛ گوندێک لە قەزای شەمدینلی، لەو ناوچەیەی ئێستا باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە.
بنەماڵەکە سەید بوون، واتە نەوەی ڕاستەوخۆی پێغەمبەر، کە سەرمایەیەکی کۆمەڵایەتیی مەزنی پێ دەبەخشین. بەڵام دەسەڵاتیان دامەزراوەییش بوو. سەرکردەی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی-خالیدی بوون. لە پەراوێزەکانی عوسمانیی سەدەی 19دا، کە زۆرجار کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندی لاواز بوو، ئەم «شێخانە» وەک دادوەر، ناوبژیوان و پارێزەر کاریان دەکرد.
باوکی عەبدولقادر شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریی بەناوبانگ بوو. دەکرێت بووترێت عوبەیدوڵڵا یەکەم سەرکردە بوو کە گەلی کوردی تەنها وەک کۆمەڵێک عەشیرەت نەدەبینی، بەڵکو وەک پێکهاتەیەکی نەتەوەیی جیاواز سەیری دەکرد.
عوبەیدوڵڵا لە نووسینێکی بەناوبانگیدا دەڵێت: «نەتەوەی کورد گەلێکی جیاوازە... دەمانەوێت کاروبارەکانمان لە دەستی خۆماندا بن.»
عەبدولقادر لەم ژینگەیەدا پەروەردە بوو و زانستە کلاسیکییە ئیسلامییەکان، ئەدەبی فارسی و زمانی عەرەبیی خوێند. بەڵام شایەتی شۆڕشی 1880یش بوو کە باوکی سەرکردایەتیی دەکرد؛ ڕاپەڕینێکی مەزن کە هەوڵی دامەزراندنی میرنشینێکی سەربەخۆی کوردی لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و قاجار (فارسی)دا دەدا.
شۆڕشی سەرنەکەوتوو و ڕێگای دوورخستنەوە
کاتێک شۆڕشی 1880 بە دەستی هێزە عوسمانییەکان، لە ژێر فشاری هێزە ئەورووپییەکان و شای قاجاردا، تێک شکێنرا، ژیانی بنەماڵەکە بۆ هەمیشە گۆڕا. لە 1883 شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ مەدینە دوور خرایەوە. عەبدولقادر لە دوورخستنەوەدا بەدوای باوکیدا چوو؛ گەشتێک کە لە سەرکردەیەکی ئایینیی ناوچەییەوە دەیکرد بە کارایەکی سیاسیی جیهانبین.
2. لە دوورخستنەوە تا ناوەندی ئیمپراتۆری
دوای مردنی باوکی لە 1883، عەبدولقادر لە کۆتاییدا دووبارە جێی ڕەزامەندیی سوڵتانی عوسمانی، عەبدولحەمیدی دووەم، بووەوە. سوڵتان سیاسەتی «پانئیسڵامیزم»ی پەیڕەو دەکرد و هەوڵی دەدا نەتەوە موسوڵمانە جیاوازەکانی ئیمپراتۆری، کورد و عەرەب و ئەلبانی، لە ڕێگەی پشتیوانیی کەسییەوە بە خەلافەتەوە ببەستێتەوە.
عەبدولقادر بانگهێشتی ئیستانبوڵ کرا. بە جێی ئەوەی وەک کوڕی خیانەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، وەک کەسایەتییەکی پلەبەرز مامەڵەی لەگەڵ کرا. ئەم قۆناغەی ژیانی گرنگە، چونکە لایەنی «عوسمانخواز»ی ناسنامەکەی خستە ڕوو:
هەڵکشانی سیاسی: لە شورای دەوڵەت، واتە ئەنجومەنی دەوڵەت، دامەزرا؛ باڵاترین دادگای کارگێڕی و دەستەی ڕاوێژکاریی ئیمپراتۆری.
پردێک لە نێوان جیهانەکاندا: لە ئیستانبوڵ دەژیا، بەڵام هەر سەرۆکی ڕۆحیی شوێنکەوتووانی نەقشبەندی لە ڕۆژهەڵاتدا مایەوە. سەرکردە عەشیرەتییەکان کاتێک پێویستییان بە یارمەتیی سوڵتان دەبوو ڕوویان لە ئەو دەکرد.
نزیکەی بیست ساڵ عەبدولقادر وەک دەوڵەتپیاوێکی وەفاداری عوسمانی کاری کرد. بەڵام لە 1908دا بارودۆخ دەستی بە گۆڕان کرد.
3. شۆڕشی 1908 و سەرهەڵدانی ڕێکخراوە کوردییەکان
شۆڕشی تورکە گەنجەکانی 1908 حوکمڕانیی ڕەهای سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی ڕووخاند و دەستووری گەڕاندەوە. ئەم «بەهاری گەلانە» ڕێگای خۆش کرد بۆ دامەزراندنی یانە سیاسییە یاساییەکان و ڕۆژنامەکان.
عەبدولقادر وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد (Kürt Terakki ve Teavün Cemiyeti)دا دەرکەوت. بۆ یەکەم جار، گفتوگۆ دەربارەی ناسنامەی کورد تەنها لە چیاکاندا نەبوو، بەڵکو لە کۆڕ و کۆبوونەوەکانی ئیستانبوڵیشدا دەکرا.
لێکترازانی ئایدیۆلۆژی
تەنانەت لەو کاتەشدا عەبدولقادر میانڕەو بوو. لە سەرەتادا داوای جیاکردنەوەی تەواوی کوردستان لە ئیمپراتۆری نەدەکرد. لە جیاتی ئەوە داکۆکی لەمانە دەکرد:
خۆبەڕێوەبردنی کارگێڕی: ڕێگەدان بە کورد بۆ بەڕێوەبردنی کاروبارە ناوخۆییەکانی خۆی.
چاکسازیی پەروەردەیی: بەکارهێنانی زمانی کوردی لە قوتابخانەکاندا.
گەشەپێدانی ئابووری: گەیاندنی ویلایەتە ڕۆژهەڵاتییە «پشتگوێخراوەکان» بە سەردەمی نوێ.
بەڵام کاتێک کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) زیاتر بەرەو نەتەوەپەروەریی تورک چوو، عەبدولقادر و کەسانی دیکەی دەستەبژێری ناتورک دەستیان بە هەستکردن بە نامۆیی کرد. خەونی «عوسمانی» پارچەپارچە دەبوو.
4. شەڕی گەورە و کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان (KTC)
شەڕی جیهانیی یەکەم کارەساتێک بوو کە جیهانە کۆنەکەی وێران کرد. دوای شکستەکەی عوسمانی لە 1918، ئیستانبوڵ بە دەستی هێزەکانی هاوپەیمانان داگیر کرا. بە پەیماننامەی سیڤەر ئیمپراتۆری پارچەپارچە دەکرا.
لەم بۆشاییەدا عەبدولقادر گرنگترین هەنگاوی سیاسیی خۆی نا. بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان (KTC)، واتە کۆمەڵەکەی پەرەپێدانی کوردستان.
تێڕوانینی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان
کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان یەکدەست نەبوو. بەسەر دوو لایەنی سەرەکیدا دابەش بووبوو:
ڕادیکاڵەکان: کەسانی وەک کامەران بەدرخان سەرکردایەتییان دەکرد و دەیانویست دەوڵەتێکی بە تەواوی سەربەخۆ لە ژێر پاراستنی بەریتانیا دامەزرێت.
میانڕەوەکان (گرووپی عەبدولقادر): شێوەیەکی خۆبەڕێوەبردنیان لە چوارچێوەیەکی ئیسلامیی فیدراڵدا پێ باش بوو. عەبدولقادر هێشتا پێی وابوو بەستەری ئایینیی نێوان تورک و کورد بنەڕەتییە.
لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا عەبدولقادر لە پێگەیەکی ئەستەمدا بوو. هەوڵی کاریگەریدانانی لەسەر بەریتانییەکان و ئەمریکییەکان دەدا و ئاماژەی بە «چواردە خاڵ»ەکەی سەرۆک وودڕۆ ویلسن دەکرد، کە بەڵێنی مافی دیاریکردنی چارەنووسی بە کەمینە ناتورکەکان دابوو. بەڵام لە هەمان کاتدا لە ئیمپریالیزمی ئەورووپی وریا بوو.
5. پێکدادان لەگەڵ جووڵانەوەی نەتەوەپەروەر
لە کاتێکدا عەبدولقادر لە ئیستانبوڵ هەوڵی کاریگەریدانان دەدا، هێزێکی نوێ لە ئەنادۆڵدا هەڵدەکشا: مستەفا کەمال (ئەتا‌تورک) و جووڵانەوەی نەتەوەیی تورک.
لە سەرەتادا کەمالیستەکان پەیوەندییان بە عەبدولقادرەوە کرد. بۆ شەڕکردن لەگەڵ داگیرکاریی یۆنان لە ڕۆژئاوادا پێویستییان بە پشتیوانیی عەشیرەتە کوردەکان بوو. بەڵێنی «برایەتی» و «مافی هاوبەش»یان دەدا. عەبدولقادر، کە هەمیشە دیپلۆمات بوو، سەرەتا هەوڵی دەدا لە هەر دوو بەرەکەدا پێگەیەکی هەبێت.
خاڵی وەرچەرخان: پەیماننامەی لۆزان (1923)
کاتێک نەتەوەپەروەرە تورکەکان شەڕی سەربەخۆییان بردەوە، پەیماننامەی سیڤەر، کە باسی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەکرد، بە پەیماننامەی لۆزان جێگیر کرا. لۆزان هیچ باسی کوردی نەکرد. بڕیار بوو کۆمارە نوێیەکە دەوڵەتێکی بە تەواوی تورکی بێت.
عەبدولقادر تێگەیشت کە دەرفەتی خۆبەڕێوەبردنی کورد داخراو دەبوو. هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە 1924 دوا لێدان بوو. بۆ سەیدێک و سەرکردەیەکی ئایینی، خەلافەت ئەو «بەستەرە» بوو کە هەر دوو گەلەکەی پێکەوە دەبەستەوە. بەبێ ئەو، هەستی دەکرد کورد لەناو تورکیا نوێیەکەدا هیچ پاراستنێکی یاسایی یان ئایینی نییە.
6. شۆڕشی شێخ سەعیدی 1925 و دادگاییکردن
لە شوباتی 1925دا ڕاپەڕینێکی مەزن لە ویلایەتە ڕۆژهەڵاتییەکاندا هەڵگیرسا، بە سەرکردایەتیی شێخ سەعیدی پیران. هەرچەند ڕاپەڕینەکە بە زۆری سروشتێکی ئایینی و نەتەوەپەروەرانەی هەبوو، حکومەتی تورکیا وەک هەوڵێکی هاوئاهەنگ بۆ لەناوبردنی کۆمارە تازەکە سەیری دەکرد.
ئایا عەبدولقادر تێوەگلابوو؟
بەشداریی ڕاستەوخۆی عەبدولقادر لە شۆڕشی شێخ سەعید هێشتا جێی ناکۆکیی مێژووییە.
بۆچوونی داواکاری گشتی: بەڵگەیان دەهێنایەوە کە عەبدولقادر لە ئیستانبوڵ «مێشک»ی کارەکە بوو و لەگەڵ بەریتانییەکان و یاخیبووانی مەیداندا هاوئاهەنگی دەکرد.
بۆچوونی مێژوویی: زۆربەی مێژوونووسە هاوچەرخەکان پێیان وایە کاتی هەڵگیرسانی شۆڕشەکە عەبدولقادری بەڕاستی لەناکاو گرت. ئەو پیاوی دیپلۆماسی و کۆمیتەکان بوو، نەک شەڕی پارتیزانی.
بەبێ گوێدانە ئەوەی بە چالاکی بەشداریی کردبوو یان نا، ئەو پڕپایەترین سەرکردەی کوردی زیندوو بوو. لە بەرچاوی حکومەتە نوێیەکەی ئەنقەرەدا هێمای «سیستەمی کۆن» بوو کە دەبوو لەناو ببرێت.
دادگاییکردن لە دیاربەکر
عەبدولقادر لە ئیستانبوڵ دەستگیر کرا و بۆ دیاربەکر گوازرایەوە بۆ ئەوەی لەبەردەم دادگای سەربەخۆیی (İstiklal Mahkemeleri) دادگایی بکرێت. ئەمانە دادگای «شۆڕشگێڕانە» بوون کە دەرفەتێکی کەمیان بۆ بەرگری دەهێشتەوە.
عەبدولقادر بە درێژایی دادگاییکردنەکە شکۆی خۆی پاراست. تۆمەتەکانی خیانەتی ڕەت کردەوە و جەختی لەوە کردەوە کە ئامانجی هەمیشە پاراستنی مافەکانی گەلەکەی لە چوارچێوەیەکی ئیسلامیدا بووە. ڕەخنەی بەناوبانگی لە دادگا بەهۆی نەبوونی وردبینیی یاساییەوە گرت.
7. کۆتایی ژیان و میرات
لە 27ی ئایاری 1925، عەبدولقادر و کوڕەکەی، محەممەد سەعید، لەسێدارە دران. بە پێی گێڕانەوەکان، دوا وشەکانی ئاواتێکی بۆ ئاشتیی داهاتووی گەلەکەی دەربڕیوە.
بۆچی عەبدولقادر ئەمڕۆ گرنگە؟
عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا نوێنەرایەتیی «ڕێگایەکی لەدەستچوو» لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکات. ئەو بوو بە:
دەستوورخوازێکی ئایینی: پێی وابوو ئیسلام و پێکهاتە نوێیەکانی کارگێڕی دەتوانن پێکەوە هەبن.
نەتەوەپەروەرێکی دوودڵ: لە سەرەتادا جیاییخواز نەبوو؛ ناوەندیکردنی دەوڵەت بەرەو ئەو هەڵوێستەی برد.
سەرکردەیەکی خانەدانی: مردنی ئاماژەی بە کۆتایی کاریگەریی بنەماڵە گەورەکانی شێخان لە سیاسەتی فەرمیی ئاستی باڵادا کرد؛ جووڵانەوەی کوردی لە کۆتاییدا، دوای چەندین دەیە، بەرەو ئایدیۆلۆژیا سیکولار و چەپەکان چوو.
خشتەی پوختە: وێستگە سەرەکییەکان
ساڵ | ڕووداو | گرنگی |
1851 | لەدایکبوون لە نەهری | لە بنەماڵەی پڕپایەی نەقشبەندی-خالیدی لەدایک بوو. |
1880 | شۆڕشی باوکی | شایەتی یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی نەتەوەپەروەرانەی کورد بوو. |
1908 | گەڕانەوە بۆ ئیستانبوڵ | بوو بە بەرپرسێکی پلەبەرز لە ئەنجومەنی دەوڵەتی عوسمانی. |
1918 | سەرۆکی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان | سەرکردایەتیی کاریگەرترین ڕێکخراوی سیاسیی کوردیی سەردەمەکەی کرد. |
1925 | لەسێدارەدان | دوای شۆڕشی شێخ سەعید لە دیاربەکر لەسێدارە درا. |
ئەنجامگیری
چیرۆکی عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا تراژیدیای پیاوێکە کە لە نێوان دوو سەدەدا گیر خواردبوو. بۆ کۆمارە نوێیەکەی تورکیا زۆر «نەتەوەپەروەر» بوو، بەڵام ڕەنگە بۆ ئەو جووڵانەوە کوردییە ڕادیکاڵترانەی دواتر هاتن زۆر «عوسمانی» بووبێت. لە یادەوەریی هاوبەشی ناوچەکەدا هەر کەسایەتییەکی مەزنە؛ پردێک کە ئاگری نەتەوەپەروەری سووتاندی.
پرسیارە باوەکان دەربارەی عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا
1. ئایا عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا بە پلەی یەکەم سەرکردەیەکی ئایینی بوو یان سیاسی؟
لە چوارچێوەی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا جیاکردنەوەی ئەم دووانە ئەستەمە. وەک سەیدێک، واتە نەوەی پێغەمبەر، و سەرکردەی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی-خالیدی، دەسەڵاتی سیاسیی لە پایەی ئایینییەکەیەوە سەرچاوەی دەگرت.
بەڵام ڕێڕەوی کاری لە ئیستانبوڵ، لە خزمەتکردنی لە ئەنجومەنی دەوڵەت (شورای دەوڵەت)دا، نیشان دەدات کە بێروکراتێکی زۆر لێهاتووش بوو. خۆی بە ناوبژیوانێک دەزانی کە دەتوانێت کەلێنی نێوان دەوڵەتی عوسمانیی خەریکی نوێکردنەوەی خۆی و پێکهاتە عەشیرەتییە نەریتییەکانی ڕۆژهەڵات پڕ بکاتەوە.
2. هەڵوێستی لەسەر سەربەخۆیی کوردستان لە بەرامبەر یەکگرتوویی عوسمانی چی بوو؟
عەبدولقادر بەشی زۆری ژیانی خۆبەڕێوەبردنخواز بوو، نەک جیاییخواز. پێی وابوو کورد دەبێت مافی بەڕێوەبردنی کاروبارە ناوخۆییەکانی خۆی، بەکارهێنانی زمانی خۆی و گەشەپێدانی ئابوورییەکەی هەبێت، بەڵام پێی باش بوو ئەمە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەکی ئیسلامیدا ڕوو بدات.
تەنها دوای هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە 1924 و سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەرییەکی بە تەواوی سیکولاری تورک بوو کە دەستی کرد بە بینینی داهاتوویەک لە دەرەوەی دەوڵەتی تورکیا وەک تاقە ڕێگای پاراستنی ناسنامەی کولتووری و ئایینیی کورد.
3. ئایا بەڕاستی سەرکردایەتیی شۆڕشی شێخ سەعیدی 1925ی کرد؟
ئەمە خاڵێکی جێی ناکۆکیی مێژووییە. هەرچەند دادگای سەربەخۆیی تورکیا بەوە تاوانباری کرد کە لە پشتەوە «داڕێژەری فیکری»ی شۆڕشەکە بووە، زۆربەی مێژوونووسە هاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بە ڕاستەوخۆ لە پلاندانانی سەربازیدا بەشداری نەکردبوو.
شۆڕشەکە بە زۆری لە ویلایەتە گوندنشینەکاندا بە سەرکردایەتیی شێخ سەعید بوو. عەبدولقادر کە لەو کاتەدا لە ئیستانبوڵ بوو، بە ئەگەری زۆر چارەسەرێکی سیاسی و دیپلۆماسیی بە ڕاپەڕینێکی چەکدار پێ باشتر بوو. بەڵام بەهۆی کاریگەریی مەزن و سەرۆکایەتیی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان، حکومەت وەک کەسایەتییەکی هێمایی سەیری دەکرد کە دەبوو کاریگەریی لەناو ببرێت.
4. بۆچی زۆرجار لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا بە بەریتانییەکانەوە دەبەسترێتەوە؟
دوای شەڕی جیهانیی یەکەم، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ژێر داگیرکاریی هاوپەیماناندا بوو. عەبدولقادر وەک زۆر سەرکردەی ئەو سەردەمە، لەوانە لە سەرەتادا هەندێک نەتەوەپەروەری تورک، لەگەڵ بەرپرسانی بەریتانیا کاری دیپلۆماسیی دەکرد. هیوای وابوو 14 خاڵەکەی سەرۆک ویلسن بەکار بهێنێت بۆ دابینکردنی مافەکانی کورد لە ڕێگەی پەیماننامەی سیڤەرەوە.
هەرچەند ڕەخنەگرەکانی زۆرجار بە «بریکاری بەریتانیا» ناویان دەبرد، تۆمارە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وەک دیپلۆماتێک بۆ گەلەکەی کاری دەکرد و هەوڵی دەدا لە جیهانێکدا ڕێگا بدۆزێتەوە کە بەریتانییەکان ڕێکخەرە سەرەکییەکانی هاوکێشەکانی دەسەڵات لە ناوچەکەدا بوون.
5. میراتەکەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چییە؟
زۆرێک لە نەتەوەپەروەرە کوردەکان عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا وەک شەهیدێک یاد دەکەنەوە و ئەوانی دیکە وەک هێمای «سیستەمی کۆنی عوسمانی» سەیری دەکەن. ئەو نوێنەرایەتیی «ئەگەر وای بووایە چی؟»یەک لە مێژوودا دەکات؛ ساتێک کە تێیدا شێوەیەکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، فرەنەتەوە و ناوەندینەکراو و پشتبەستوو بە ئایین، هێشتا ئەگەرێکی هەبوو.
لەسێدارەدانی ئەو و کوڕەکەی محەممەد سەعید کۆتایی یەکلاکەرەوەی توانای بنەماڵەکانی «ئەعیان»، واتە کەسایەتییە دیارەکان، بۆ دانوساندن لەگەڵ حکومەتی ناوەندی نیشان دا و بوو بە هۆی چەندین دەیە گرژیی نێوان دەوڵەت و پەراوێزەکان.
سەرچاوەکان و سەرچاوە پێشنیارکراوەکان
کتێبە ئەکادیمییە بنەڕەتییەکان
مەکدواڵ، دەیڤید. مێژوویەکی نوێی کورد. (ئای. بی. تاوریس، 2021).
گشتگیرترین سەرچاوە بۆ تێگەیشتن لە دیمەنی سیاسییەکەی عەبدولقادر تێیدا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە.
ئۆڵسەن، ڕۆبەرت. سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی کورد و شۆڕشی شێخ سەعید، 1880–1925. (چاپخانەی زانکۆی تەکساس، 1989).
شیکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی گواستنەوە لە شۆڕشی باوکی عەبدولقادرەوە بۆ ڕووداوەکانی 1925.
ئۆزۆغڵو، هاکان. کەسایەتییە دیارە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی: ناسنامە گۆڕاوەکان، وەفادارییە ڕکابەرەکان و سنوورە گۆڕاوەکان. (چاپخانەی سانی، 2004).
بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە ململا‌نێی ناسنامەی «وەفاداری بە دەوڵەت» و «نەتەوەپەروەری» لە بنەماڵە دەستەبژێرە کوردەکاندا.
برۆینەسەن، مارتین ڤان. ئاغا، شێخ و دەوڵەت: پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان. (زێد بووکس، 1992).
تەرکیز دەخاتە سەر دەسەڵاتی کۆمەڵناسیی تەریقەتی نەقشبەندی-خالیدی و بنەماڵەکانی شێخان.
جوەیدە، وەدیع. جووڵانەوەی نەتەوەیی کورد: ڕەگ و ڕیشە و گەشەپێدانی. (چاپخانەی زانکۆی سیراکۆس، 2006).
گێڕانەوەیەکی مێژوویی قووڵ دەربارەی پەرەسەندنی هۆشیاریی سیاسیی کورد.
وتارە گۆڤارییەکان و توێژینەوەی زانستی
ئۆزۆغڵو، هاکان. «نەتەوەپەروەری» و کەسایەتییە دیارە کوردەکان لە کۆتایی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماردا. (گۆڤاری نێودەوڵەتیی توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، 2001).
[بەستەری گوماناوی لابراوە]
سلێمانی، کەمال. ئیسلام و نەتەوەپەروەرییە ڕکابەرەکان: کورد و تورک لە کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا. (چاپخانەی زانکۆی کۆلۆمبیا، 2016).
کلاین، جانێت. پەراوێزەکانی ئیمپراتۆری: میلیشیا کوردییەکان لە ناوچە عەشیرەتییەکەی عوسمانیدا. (چاپخانەی زانکۆی ستانفۆرد، 2011).
سەرچاوە سەرەتاییەکان و ئەرشیفەکان
ئەرشیفەکانی دەوڵەتی تورکیا (Cumhuriyet Arşivi): بۆ ئەوانەی بە باشی تورکی دەزانن، تۆمارە فەرمییەکانی دادگای سەربەخۆیی دیاربەکر (Diyarbakır İstiklal Mahkemesi) بنەمای یاسایی دادگاییکردنەکەی دەخەنە ڕوو.
ئەرشیفی نیشتمانی (بەریتانیا): لە فایلەکانی وەزارەتی دەرەوە (FO)دا بەدوای «Seyyid Abdulkadir» (سەید عەبدولقادر) یان «Kurdish Progress Society» (کۆمەڵەی پێشکەوتنی کورد) بگەڕێن.