خواردن تەنها بۆ تێرکردن نییە؛ چیرۆک، مێژوو و میراتە. لە پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی خواردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە درێژایی سەدەکان زۆر دەزوو بە یەکەوە چنراون. بەڵام هەندێک لەم دەزووانە، بەتایبەتی ئەوانەی گەلی کورد، یان پشتگوێ خراون یان بە ئەنقەست بە هەڵە بە هی ئەوانی دیکە دانراون. ئەم وتارە گەشتێک دەست پێ دەکات بۆ گەڕاندنەوەی گێڕانەوەکە بۆ خاوەنەکانی و لە بنەچە و کاریگەرییە کوردییەکان لەسەر خواردنە خۆشەویستەکانی وەک بەقلاوە، کەباب، دۆڵمە و کەلەپاچە (پاچە) دەکۆڵێتەوە؛ ئەو خواردنانەی زۆرجار بە خواردنی تورکی، عێراقی، سووری یان ئێرانی دەبەسترێنەوە. ئەمە چیرۆکی ناسنامەی کولتووری، خۆڕاگری و ڕۆحی بەردەوامی گەلێکە کە لە ڕێگەی نەریتەکانی خواردنەوە دەردەبڕدرێت.
چوارڕێیانێکی خواردن: تێگەیشتن لە خواردنی کوردی
کوردستان، ئەو ناوچە جوگرافی و کولتوورییەی زۆربەی کوردەکان تێیدا نیشتەجێن، خاکێکی شاخاوییە کە بەسەر سنوورەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا درێژ دەبێتەوە. ئەم شوێنە ستراتیژییە وای کردووە لە مێژوودا ببێتە چوارڕێیانی ئیمپراتۆریەت و کولتوورەکان، لە خەڵکی کۆنی میزۆپۆتامیا و فارسەکانەوە تا عوسمانییەکان. لە ئەنجامدا، خواردنی کوردی پێکهاتەیەکی فرەڕەنگ و زیندووە کە پەیوەندییەکی قووڵ بە خاک و مێژووێکی ئاڵۆزی کارلێک لەگەڵ گەلە دراوسێکان دەردەخات. شێوازی ژیانی شوانکاریی زۆر کورد، بە جەختکردنەوە لەسەر بەخێوکردنی ئاژەڵ، گۆشتی بەرخ و بزن و بەرهەمە شیرییەکانی کردووە بە بەشێکی سەرەکیی خواردنیان. دۆڵە بەپیتەکان و چیاکان گیای تازە، سەوزە و میوەی زۆر دابین دەکەن کە بە پێوانەیەکی زۆر لە چێشتلێناندا بەکاردەهێنرێن. ئەوەی خواردنی کوردی جیا دەکاتەوە، جەختکردنەوەیە لەسەر پێکهاتە تازە و ناوخۆییەکان و سروشتێکی سادەی گوندی و تێرکەر کە بنەچە شاخاوییەکەی دەردەخات. خواردنێکە کە هەم سادەیە و هەم قووڵ، و بۆ خۆراکدانی جەستە و ئارامبەخشین ئامادە دەکرێت.
شیکردنەوەی خواردنەکان: تێڕوانینێکی نزیکتر
بەقلاوە: هەرچەندە بنەچەی ڕاستەقینەی بەقلاوە بابەتی مشتومڕێکی گەرمە و کولتوورە جیاوازەکان داوای خاوەندارێتیی دەکەن، ئەو خواردنە بەو شێوەیەی ئەمڕۆ دەیناسین لە ئاشپەزخانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا گەیەندراوەتە تەواوی. ناوەندی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی خاکە فراوانە کوردییەکانی لەخۆ دەگرت و چێشتلێنەرە کوردەکان و ئەوانەی لە ماڵەوە چێشتیان لێ دەنا، بەشێکی سەرەکیی ژیانی خواردنی سەردەمەکە بوون. هەرچەندە سەختە بەقلاوە بە تەواوی بە هی کورد بزانرێت، لابردنی بەشداریی کورد لە پەرەسەندنی ئەویش هەر بە هەمان ڕادە نادروستە. ناوچە کوردییەکان کە گوێزەدانەی کوالێتی بەرزی وەک فستق و گوێزیان تێدا زۆرە، ئەو پێکهاتە بنەڕەتییانەیان دابین کردووە کە بەقلاوە ئەوەندە تایبەت دەکەن. هەروەها، شێوازی کوردیی بەقلاوە زۆرجار بە هەنگوینی زیاتر و هەویرێکی سووکتر و چینچینی خرووپتر ناسراوە؛ ئەمە بەڵگەی ئەو جیاوازییە ناوخۆییانەیە کە بە تێپەڕینی کات پەرەیان سەندووە.
کەباب: وشەی «کەباب» بە سادەیی مانای «برژاندن» یان «سوورکردنەوە»یە و گۆشتی برژاوە بۆ هەزاران ساڵ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خواردنێکی سەرەکی بووە. بەڵام هونەری ئامادەکردنی کەباب، لەگەڵ تێکەڵە جۆراوجۆرەکانی خەساندنی گۆشت، بەهارات و تەکنیکەکانی چێشتلێنان، لەلایەن کولتوورە جیاوازەکانەوە وردتر و فرەجۆرتر کراوە. کەبابی کوردی بەتایبەتی بە گۆشتە نەرم و ئاودارەکەی و تامی دەوڵەمەند ناسراوە. نهێنییەکە لە کوالێتیی گۆشتەکەدایە کە زۆرجار لە بەرخەکانەوە دەست دەکەوێت کە لە دەرەوە بە ئازادی بەخێو دەکرێن، هەروەها لە بەکارهێنانی تێکەڵەیەکی سادە بەڵام کاریگەری ماست، گیا و بەهارات بۆ خەساندنی گۆشت. «کەبابی لولا»، کە کەبابێکی گۆشتی هاڕاوە، خواردنێکی تایبەتی و دیاری کوردییە کە خواردنی گەلە دراوسێکان وەریان گرتووە و بە پێی خۆیان گونجاندوویانە. بە هەڵە بە هی کولتوورەکانی دیکە دانانی ئەم کەبابانە زۆرجار ئەنجامی سەرکوتکردنی سیاسی و کولتوورییە؛ لەوێ کولتووری زاڵ نەریتەکانی خواردنی گرووپە کەمینەکان بە هی خۆی دەزانێت.
دۆڵمە: دۆڵمە، واتە پڕکردنەوەی سەوزە بە تێکەڵەیەک لە برنج، گیا و هەندێک جار گۆشت، خواردنێکی ناسێنەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. خودی وشەی «دۆڵمە» بنەچەی لە زمانە تورکییەکانەوەیە و مانای «پڕکردنەوە» دەگەیەنێت. بەڵام نەریتی پڕکردنەوەی سەوزە زۆر کۆنترە و دەکرێت شوێنی تا میزۆپۆتامیای کۆن هەڵبگیرێت. شێوازی کوردیی دۆڵمە، کە بە «یاپراخ» ناسراوە، شاهکارێکی چێشتلێنانە. زۆرجار ناوەڕۆکێکی ترش و خۆشتامی هەیە و سماق و ڕووبی هەناری زۆری تێدا بەکاردەهێنرێت، کە تامێکی تایبەتی پێ دەبەخشن. ئەو گەڵایانەی بۆ پێچانەوە بەکاردەهێنرێن، کە بە ئاسایی گەڵای مێون، بە وردی بە پێی ناسکییان هەڵدەبژێردرێن. بە هەڵە بە هی ئەوانی دیکە دانانی دۆڵمە نموونەیەکی ڕوونە لەوەی چۆن کولتوورێکی زاڵ دەتوانێت نەریتێکی هاوبەشی خواردن بە هی خۆی بکات و بەشداریی ئەوانی دیکە بسڕێتەوە.
کەلەپاچە (پاچە): ئەم خواردنە تێرکەر و بەخۆراکەی لە سەر و پێی مەڕ ئامادە دەکرێت، لە زۆر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەڵقاندا خواردنێکی تایبەتی زستانە. ئەمە خواردنێکە کە شێوازی «لە لووتەوە تا کلک»ی چێشتلێنان دەردەخات؛ شێوازێک کە هیچ شتێک تێیدا بەفیڕۆ نادرێت. شێوازی کوردیی پاچە شۆربایەکە کە بە هێواشی دەکوڵێت و کۆلاجین و تامی دەوڵەمەندی هەیە. زۆرجار بە سیر، سرکە و بەهاراتی جۆراوجۆر تامدار دەکرێت. هەرچەندە ئەم خواردنە لە کولتوورە جیاوازەکاندا بە ناوی جیاواز ناسراوە، ڕەگ و ڕیشەی بە قووڵی لە نەریتە شوانکارییەکانی ناوچەکەدا چەسپاوە؛ لەوێ مەڕ بۆ سەدەکان سەرچاوەیەکی سەرەکیی خۆراک بووە. گەلی کورد کە مێژووێکی درێژی شوانکاریی هەیە، پەیوەندییەکی قووڵی بە ئەم خواردنەوە هەیە و شێوازەکەی ئەوان بەڵگەی داهێنان و زیرەکیی چێشتلێنانیانە.
کۆتایی: بووژانەوەی خواردن
بە هەڵە بە هی ئەوانی دیکە دانانی خواردنە کوردییەکان تەنها پرسێکی مانای ناو و وشەی خواردن نییە؛ ڕەنگدانەوەی ڕەوتێکی فراوانتری بە هی خۆکردنی کولتووری ئەوانی دیکە و سڕینەوەیە. بە گەڕاندنەوەی گێڕانەوەکە بۆ خاوەنەکانی و ڕێزگرتن لە میراتی کوردیی ئەم خواردنانە، هەم بەشداریی ئەوانە دەناسین کە شایستەی دانپێدانانن و هەم نەریتێکی دەوڵەمەند و فرەجۆری خواردن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەپارێزین. خواردن ئامرازێکی بەهێزە بۆ دەربڕینی کولتوور و ناسنامە، و کاتی ئەوە هاتووە جیهان بەشدارییە تایبەتەکانی گەلی کورد لە جیهانی خواردندا بناسێت و ڕێزیان لێ بگرێت. جارێکی دیکە کە پارچەیەک بەقلاوە، کەبابێکی نەرم و ئاودار یان دۆڵمەیەکی خۆشتام دەخۆیت، چرکەیەک تەرخان بکە بۆ بیرکردنەوە لە چیرۆکە نەگوتراوەکان و ئەو دەستە پەنهانانەی ئەم خواردنە خۆشەویستانەیان داڕشتووە. ئەمە تامی مێژوو، تامی خۆڕاگری و تامی ڕۆحی بەردەوامی گەلی کوردە.