پێشەکییەک لەسەر عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865–1943)
لە تۆمارەکانی زانایی ئیسلامی و تەسەوفدا، کەم کەسایەتی هەن کە وەک عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865–1943) بەو قووڵییە خۆڕاگریی نەریتی ڕۆحانی لە نێو ئاڵۆزیی سیاسییدا بنوێننەوە. ئەرڤاسی زانایەکی کوردی بە ڕەچەڵەکی عەرەبی بوو، سەیید بوو ـ واتە نەوەی پێغەمبەر محەمەد ـ و شێخی 33ەم لە لقە خالیدییەکەی تەریقەتی نەقشبەندیی تەسەوفدا بوو.
ژیانی کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەرەتای کۆماری عەلمانیی تورکیای گرتەوە، سەردەمێک کە بە شەڕ، کۆچ و چاکسازیی ڕیشەیی ناسرا بوو. فێرکارییەکانی ئەرڤاسی، کە ڕەگیان لە پابەندبوون بە بنەما باوەکانی سوننە و تێڕامانی ڕۆحانییدا بوو، کاریگەرییان لەسەر چەندین نەوەی ڕۆشنبیر، شاعیر و بیرمەند هەبوو و بەرەو زیندووکردنەوەی ئایدیۆلۆژیا ئیسلامگەراییەکان لە تورکیای نوێدا ڕێنمایییان کردن. ئەم بابەتەی بڵاگ لە ژیانە نائاسایییەکەی دەکۆڵێتەوە و ساڵانی سەرەتای ژیان، هەوڵە زانستییەکان، فەلسەفە بەردەوامەکان و کاریگەریی ماوەداریی دەخاتە بەرچاو. لە ڕێگەی چیرۆکەکەیەوە دەردەخەین کە پەرۆشیی یەک پیاو بۆ یەکتاییی خوایی چۆن لە زریانەکانی مێژوو تێپەڕی و شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر دیمەنی ڕۆحانی و سیاسیی تورکیا جێ هێشت.
شارەزای زانستەکانی ڕۆح، وەلیی مەزن عەبدولحەکیم ئەرڤاسی کێیە ...
ژیانی سەرەتایی و پاشخانی خێزانی
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی لە ساڵی 1865دا لە گوندی دوورەدەستی ئەرڤاس (ئێستا دۆغانیایلا) لە قەزای باشقەلەی پارێزگای وان، لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا لە نێو ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، لەدایک بوو. ئەم ناوچە سەختە، کە لە بەرزاییە نزیکەکانی سنووری ئێران هەڵکەوتبوو، لانکێکی فێربوونی ئیسلامی و میراتی کوردی بوو. خێزانی ئەرڤاسی ڕەچەڵەکی خۆیان لە ڕێگەی هێڵی دایکەوە بە وەلیی ڕێزلێگیراوی تەسەوف، عەبدولقادری جیلانی، و لەوێوە بە پێغەمبەر محەمەد دەگەیاند، کە نازناوی بەڕێزی سەییدی پێ بەخشیبوون. ئەم بنەماڵەیە بە ڕەچەڵەکی کوردی و ڕیشەی عەرەبی، دوای ڕاکردن لە تاڵانکردنی بەغدا بە دەستی مەغۆلەکان لە ساڵی 1258دا کۆچی کردبووە ئەو ناوچەیە و میراتێکی شەش سەدەیی وەک پارێزەری زانست و کولتووری ئیسلامی دامەزراندبوو.
باوکی، سەیید مستەفا ئەفەندی، کەسایەتییەکی دیندار بوو و سەرەتای فێرکاریی ئایینیی ئەرڤاسیی دابین کرد. خێزانەکە پابەندیی ڕۆحانیی خۆی لە تەریقەتی قادرییەوە بۆ لقە خالیدییەکەی نەقشبەندی گواستەوە، کە لە نێو شێخە کوردەکاندا پێگەیەکی دیاری هەبوو. عەبدولحەکیمی گەنج لە کۆمەڵگایەکی موسوڵمانی دینداردا گەورە بوو و لە ژینگەیەکدا ژیا کە ئیمان بە ژیانی ڕۆژانەوە گرێدرا بوو. گوندی ئەرڤاس، لەگەڵ ئەوەی ماڵ بوو، ناوەندێکی ڕۆحانییش بوو؛ لەوێ کردارە نەریتییەکانی وەک نوێژی بەکۆمەڵ و کۆڕەکانی تەسەوف هەستی قووڵی دیندارییان پەروەردە دەکرد. ئەرڤاسی لە تەمەنێکی زوودا توانایەکی نائاسایی بۆ فێربوون پیشان دا و لە مەکتەبی سیبیانی ناوخۆیی (قوتابخانەی سەرەتاییی ئایینی) و ڕوشدییە (قوتابخانەی ناوەندی) لە باشقەلە خوێندی. ئەم ساڵە پەروەردەییانە بناغەی داهاتووی وەک زانا داڕشت، بە تێکەڵکردنی دڵسۆزیی خێزانی لەگەڵ وردبینیی فکریی پەروەردەی عوسمانی.
بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی سەردەمی لەدایکبوونی ئاڵۆز بوو. ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا ناوچەیەکی سنووری بوو کە زۆرجار ڕووبەڕووی ململانێی نێوان دەوڵەتی عوسمانی، هۆزە ناوخۆییەکان و هێزە دراوسێکانی وەک ڕووسیا و فارس دەبووەوە. لە نێو ئەم ئاستەنگانەشدا، خێزانی ئەرڤاسی نەریتێکی زاناییی پاراست و بەدرێژایی سەدەکان هەزاران دەستنووسی بەرهەم هێنا؛ بەشێکی زۆری ئەمانە بەداخەوە لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا بە دەستی هێزە داگیرکەرەکان وێران کران. ئەم میراتە ڕێزێکی قووڵی بۆ زانیاری وەک ئەمانەتێکی خوایی لە دەروونی جێگیر کرد و بناغەی پابەندبوونی سەرتاسەری ژیانی بە فێرکاری و ڕێنماییی ڕۆحانی داڕشت.
خوێندن و پەروەردەی ڕۆحانی
خوێندنی فەرمیی ئەرڤاسی لە ساڵی 1879دا بە جدی دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر ڕێنماییی سەیید فەهیمی ئەرڤاسی، زانا و وەلییەکی بەناوبانگ (پیاوچاک)، خوێندنی پێشکەوتووی ئایینیی بەدوادا چوو. ئەم مامۆستایەتییە جەختی لە دیسیپلینە سەرەکییەکانی ئیسلام دەکردەوە: فیقه (زانستی حوکمە شەرعییەکان)، تەفسیر (ڕاڤەی قورئان) و حەدیس (نەریتە پێغەمبەرییەکان). ڕاهێنانەکەی لە وان تێپەڕی و بردییە مەدرەسەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا و عێراق، کە لەوێ لە ئەدەبی عەرەبی و فارسی، لۆژیک، زانستی ئایین و تەنانەت زانستە سروشتییەکانیش ورد بووەوە. تا ساڵی 1882، ئیجازەتنامەی زاهیری، واتە مۆڵەتی زانستە ڕواڵەتییەکانی بەدەست هێنابوو، کە شارەزاییی لەم بوارانەدا پشتڕاست دەکردەوە.
هاوشان لەگەڵ هەوڵە خوێندەوارییەکانی، قووڵبوونەوەی لە تەسەوفدا بەردەوام بوو. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا بە دەستی سەیید فەهیم چووە تەریقەتی نەقشبەندی؛ زنجیرەی ڕۆحانیی فەهیم بە مەولانا خالیدی بەغدادی، دامەزرێنەری لقی خالیدییە، دەگەیشت. ئەرڤاسی تێگەیشتنی خۆی لە تەسەوف (ڕۆحانیەتیی سوفیانە) قووڵتر کردەوە. ئەم پەروەردەیە جەختی لە زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خودا)، موراقەبە (ئاگاداری) و «خەلوەت دەر ئەنجومەن» (تەنیایی لە نێو کۆمەڵدا) دەکردەوە؛ کردارێک کە بۆ پەروەردەکردنی پاکیی ناوەوە لەگەڵ بەشداریکردن لە جیهاندا داڕێژرا بوو. پەروەردەی ئەرڤاسی گشتگیر بوو و زانستە عەقڵییەکانی لەگەڵ ئەزموونی ڕۆحانی یەک دەخست، بۆ ئەوەی ببێتە موجتەهید (فیقهزانێکی سەربەخۆ) کە توانای ڕاڤەکردنی یاسای ئیسلامی لە چوارچێوە هاوچەرخەکاندا هەبێت.
ڕێبازی ڕۆحانیی ئەو بێ تاقیکردنەوە نەبوو. گەشتکردن بە کوردستان و عێراقدا بە کاریگەرییە کولتووری و مەزهەبییە جۆراوجۆرەکان ئاشنای کرد و توانای ئاشتکردنەوەی پابەندی بە بنەما باوەکان لەگەڵ تەسەوف تیژتر کرد. دوای گەڕانەوە بۆ وان، دەستی بە فێرکردنی بنەماکانی نەقشبەندی کرد و فێرکاریی مەدرەسەی لەگەڵ پەروەردەی تەسەوف تێکەڵ کرد. ئەم سەردەمە ناوبانگی وەک زانایەک پتەو کرد کە دەتوانێت پرد لە نێوان ڕەهەندە باتینی و زاهیرییەکانی ئیسلامدا دروست بکات، توانایەک کە لە ساڵانی دواتردا زۆر بەهادار دەردەکەوت.
کار لە وان: بناغەیەکی زانایی
بۆ نزیکەی سێ دەیە، لە کۆتایی دەیەی 1880ەکانەوە تا 1915، ئەرڤاسی وەک موفتی و مامۆستا لە وان کار کرد و خەڵکی ناوچەکەی لە ڕاڤەی قورئان و بنەماکانی تەسەوف فێر کرد. ڕێبازەکەی کەسی و گۆڕانکاریهێنەر بوو و جەختی لە خۆکۆنتڕۆڵکردن و زیکر وەک ڕێگای ڕازاندنەوەی ئەخلاق دەکردەوە. وەک شێخی 33ەم لە سیلسیلەی نەقشبەندی (زنجیرەی گواستنەوە)، لە ڕێگەی کۆڕە نافەرمییەکانەوە ڕێنماییی مریدەکانی دەکرد، قەیرانی ئیمانی چارەسەر دەکرد و یەکگرتووییی کۆمەڵگای لە ناوچەیەکی تووشبوو بە گرژیی ئەتنیکی پەروەردە دەکرد.
ماوەی کاری ئەرڤاسی لە وان هاوکات بوو لەگەڵ هەوڵەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی بۆ نوێکردنەوە، لەوانە چاکسازییەکانی تەنزیمات کە توخمی عەلمانییان خستە ناو پەروەردە و فەرمانڕەوایی. ئەو بە داواکردنی تەسەوفێکی هاوسەنگ کە لێکۆڵینەوەی عەقڵی لەگەڵ دڵسۆزیی ڕۆحانی یەک دەخست، مامەڵەی لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییانە کرد. فێرکارییەکانی لە مەکتەبەکانی فیقهی حەنەفی و شافعییەوە سەرچاوەیان دەگرت و بە پرسە کردارییەکانی وەک پەرستنی ڕۆژانە دەگەیشتن، لەگەڵ وردبوونەوە لە چەمکە قووڵەکانی وەک وەحدەتی ووجوود (یەکێتیی بوون). قوتابییەکان توانای ئەویان بۆ فێرکردنی مرۆڤ و تەنانەت «بوونەوەرە نەبینراوەکان»یش بیر دەهێنایەوە، کە نازناوی «موفتیی سەقەلەین» (مامۆستای مرۆڤ و ڕۆحەکان)ی پێ بەخشی.
لەم سەردەمەدا هەروەها ئەرڤاسی لە منداڵییەوە بەبێ پچڕان نوێژی دەکرد و ئەو ڕێکخستنەی لە فێرکارییەکانیدا داوای دەکرد، بە کردەوە پیشانی دەدا. کاریگەرییەکەی لە پۆلی خوێندن تێپەڕی و یارمەتیی پاراستنی نەریتە سوننییەکانی لە نێو ململانێکانی ئەرمەنی و عوسمانیدا دا. بەڵام تا ساڵی 1915، شەڕی جیهانیی یەکەم و هێرشی ڕووسیا ژیانیان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی.
کۆچ و تاقیکردنەوەکانی شەڕ
هەڵگیرسانی شەڕی جیهانیی یەکەم وێرانیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا هێنا. لە ساڵی 1915دا، لەگەڵ پێشڕەویی هێزە ڕووسییەکان و توندبوونی توندوتیژیی ئەتنیکی، ئەرڤاسی سەرکردایەتیی کۆچێکی پڕ مەترسیی لە باشقەلەوە کرد. لەگەڵ خێزان و شوێنکەوتووانیدا سەختییەکانی چەشت و لە نیسانی 1919دا تەنها بە 66 ڕزگاربووەوە گەیشتە ئیستانبوڵ. ئەم گەشتە، کە بە لەدەستدان و دوورخستنەوە ناسرا بوو، ئیمانی تاقی کردەوە، بەڵام پابەندبوونی بە خۆڕاگریی ڕۆحانی پتەوتر کرد.
دوای گەیشتن بە ئیستانبوڵ، ئەرڤاسی پشتگیریی شەڕی سەربەخۆییی تورکیای کرد و وەک جیهادێکی ئیسلامی دژ بە داگیرکاریی دەبینی. گواستنەوەکەی هێمای ئاوارەبوونی فراوانتری زانایانی عوسمانی بوو، بەڵام ڕێگای نوێی بۆ کارەکەی لە ناوەندی کولتووریی ئیمپراتۆریاکەدا کردەوە.
ژیان لە ئیستانبوڵ و ئەنقەرە: خۆگونجاندن لە نێو چاکسازییەکاندا
لە تشرینی یەکەمی 1919دا ئەرڤاسی بە شێخی تەکیەی کاشگەری لە ئەیوپ دانرا و وەک ئیمام و وتاربێژ لە مزگەوتە تەنیشتەکەی کار کرد. لە مەدرەسەتولموتەخەسیسین وانەی مێژووی تەسەوفی دەگوتەوە تا داخستنی تەکیەکانی تەسەوف لە ساڵی 1925دا لە ژێر چاکسازییە عەلمانییەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک. بە لێهاتوویی خۆی گونجاند و تەکیەکەی کردە نیشتەجێگەیەکی تایبەت و لە ڕێگەی سۆحبەتە نافەرمییەکان (گفتوگۆکان) لە مزگەوتەکانی وەک بەیازیت و ئاغا فێرکارییەکانی بەردەوام کرد.
لە ساڵی 1930دا، بەهۆی پەیوەندی بە ڕووداوی مەنەمەن، ڕاپەڕینێکی کۆنەپەرستانە، دەستگیر کرا، بەڵام دوای دادگاییکردن بێتاوان کرا. لە ساڵی 1934دا بەپێی یاسای ناوی خێزانی ناوی خێزانی ئۆچئیشیکی هەڵبژارد و بە نهێنی ڕێنماییی مریدەکانی بەردەوام کرد. تا ئەیلوولی 1943، حوکمی سەربازی ناچاری کرد بگوازێتەوە بۆ ئیزمیر و دواتر ئەنقەرە، کە لەوێ تا مردنی ئامۆژگاریی بازنەیەکی بچووکتری دەکرد.
ئەم ساڵانە توانای ئەویان بۆ بەردەوامکردنی نەریتەکانی تەسەوف لە ژێر سەرکوتدا دەخستە بەرچاو و کاریگەرییان لە گواستنەوە بەرەو زیندووکردنەوەیەکی ئیسلامی لە دەرەوەی دامەزراوەکاندا هەبوو.
فێرکاری و فەلسەفە: ناوەندی تەسەوف
لە ناوەندی فەلسەفەی ئەرڤاسیدا جەختکردنەوەی نەقشبەندیی خالیدی لە تەوحید (یەکتاییی خوایی) هەبوو، کە لە شەریعەت جیا نەدەکرایەوە. فێری دەکرد کە تەسەوفی ڕاستەقینە لە ڕێگەی کردارەکانی وەک زوهد (وازهێنان لە دنیا) و موحاسەبەی نەفس (لێپرسینەوە لە خۆ) نەفس پاک دەکاتەوە (تەزکیەی نەفس)، و لە حەدیسەکانی داوای لێخۆشبوون بۆ پاککردنەوەی دڵ سوودی وەردەگرت.
ڕۆڵی مورشید (ڕێنما) لە گواستنەوەی بەرەکەت بە سیلسیلە و ڕابیتە (گرێدانی ڕۆحانی) ڕۆڵێکی ناوەندی بوو. لە نامیلکەکەی ساڵی 1923دا ئەرڤاسی فێرکارییەکانی شێخ خالیدی سەبارەت بە ڕابیتە گونجاند و جەختی لە پێویستیی ڕابیتە بەرەو ڕێنما تەواوەکانی وەک خالید کردەوە، لەگەڵ ڕەخنەگرتن لە کردارە کەمترەکان. مەقامە ڕۆحانییەکانی باس کرد: فەنا (لەناوچوون لە خودادا) کە دەگاتە بەقا (مانەوە لە خودادا)، و لە ڕێگەی زیکری بێدەنگ و موراقەبەوە بەدەست دێت.
ئەرڤاسی زانستەکانی لەگەڵ ڕۆحانیەت یەک دەخست و نوێژی وەک میعراج (بەرزبوونەوە) دەبینی کە سوودی دەروونیی هەیە. بۆچوونەکانی سەبارەت بە لائیکیەت و کاریگەرییە ڕۆژئاواییەکان ڕەخنەگرانە بوون؛ کڵاولەبەرکردنی بە نادروست دەزانی و داوای ڕەفتاری ئەخلاقی دەکرد کە لە بنەما باوەکانی ئیسلامەوە سەرچاوە بگرێت. چەمکەکانی وەک ڕۆح لە عالەمی میسال (جیهانی وێنەیی) و نووری محەممەدی (ڕووناکیی محەممەدی) جەختیان لە تەواوییی مرۆڤ (ئینسانی کامیل) دەکردەوە.
ڕێبازە پەروەردەییەکانی لە دەقەکانی فیقهەوە بۆ تەسەوفی پێشکەوتوو دەچوون و جەختیان لە پێشەوەبوونی زانیاری دەکردەوە. سۆحبەتە زارەکییەکان ئەم بیرۆکانەیان دەگەیاند و تێگەیشتن لە فەلسەفە ئاڵۆزەکانیان ئاسان دەکرد.
چەمکە سەرەکییەکان بە وردی
تەوحید بۆ ئەرڤاسی ئەزموونێکی زیندوو بوو کە تێگەیشتن پاک دەکردەوە بۆ تێپەڕین لە خۆ. ئاماژەی بە ئایەتەکانی قورئان و حەدیسەکان دەکرد، وەک حەدیسێکی عیمڕان کوڕی حوسەین سەبارەت بە تەنیاییی خودا لە ئەزەلدا.
بەرگری لە ڕابیتە دەکرا وەک پێویستییەک بۆ پاککردنەوەی خۆ، و بەڵگەی قورئانی بۆ جیاکردنەوەی لە بتپەرستی بەکاردەهات. لە چوارچێوەی کۆماردا ئەو ڕیزبەندییەکانی تەسەوفی پاراست و گوێڕایەڵیی شێخە مۆڵەتپێدراوەکانی هان دەدا.
فەلسەفەکەی هاوسەنگیی لە نێوان عەقڵانیەت و تەسەوفدا ڕادەگرت، بنەماکانی نەقشبەندیی لەگەڵ ئاستەنگە نوێیەکان دەگونجاند و لە هەمان کاتدا نەریتە سوننییەکانی دەپاراست.
بەرهەم و نووسینەکان: میراتێکی ئەدەبی
نووسینەکانی ئەرڤاسی فێرکارییەکانیان بۆ نەوەکانی داهاتوو پاراست. کتێبی وانەی Er-Riyâd-üt-Tasavufiyye (باخەکانی تەسەوف، 1925) شەریعەتی لەگەڵ تەسەوف تێکەڵ کرد و وەحدەتی ووجوود و زیکری گرتەوە. Râbita-i Şerîfe بنەما و ڕەوشتەکانی ڕابیتەی بە وردی باس کرد و بە بەڵگەی دەقی ئایینی بەرگریی لێ کرد.
بەرهەمەکانی دیکە بریتین لە Keşkül (کاسەی سواڵکەر)، Sefer-i Âhiret (گەشت بۆ دوارۆژ)، Eshâb-i Kirâm (هاوەڵە بەڕێزەکان)، کە بەرگری لە پاکیی سەحابە دەکات، و Ecdâd-i Peygamberî (باوباپیرانی پێغەمبەر). Ruh Risalesi (نامیلکەی ڕۆح) لە ڕۆحی ناماددی لە سێ جیهاندا کۆڵییەوە، لە کاتێکدا Namaz Risalesi لە ڕەهەندە ڕۆحانییەکانی نوێژ ورد بووەوە.
ئەم دەقانە، کە زۆرجار بە تورکی و عەرەبی بوون، زانایان و خەڵکی ئاسایییان بە ئامانج دەگرت و دڵنیایییان دەدا کە بیرۆکەکانی لە گواستنەوەی زارەکی تێپەڕن و بمێننەوە.
قوتابییە دیارەکان و کاریگەری: داڕشتنی بیری نوێی تورکی
بەناوبانگترین مریدی ئەرڤاسی نەجیب فازڵ کیساکورەک بوو، کە لە ساڵی 1934دا لە قەیرانی کیساکورەکدا بینی. ئەم دیدارە وای کرد کیساکورەک بەها عوسمانی و ئیسلامییەکان لەباوەش بگرێت، Büyük Doğu لە ساڵی 1943دا دابمەزرێنێت و بەرهەمەکانی وەک O ve Ben (1975) بنووسێت، کە کاریگەریی ئەرڤاسی دەنوێننەوە.
کوڕەکەی، سەیید ئەحمەد مەککی ئۆچئیشیک (1894–1967)، فێرکاریی لە ئەنقەرە بەردەوام کرد. حوسەین حیلمی ئیشیک (1911–2001) لقی ئیشیکچیی دامەزراند و لە ڕێگەی بڵاوکراوەکانەوە بیرۆکەکانی بڵاو دەکردەوە.
میراتی ئەرڤاسی هێزی بە ئیسلامگەراییی تورکی بەخشی و پردی لە نێوان وتاری نخبە و خەڵکیدا دروست کرد. کاریگەریی لەسەر نەتەوەخوازیی پارێزگار هەبوو، ڕەخنەی لە عەلمانیەتی کەمالی دەگرت و ئیلهامبەخشی کەسایەتییەکانی موقەدەساتچیلیق (پیرۆزیخوازی) بوو. خۆگونجاندنەکانی زیندووکردنەوەی نەقشبەندییان داڕشت و کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوە نوێیەکانی وەک قۆناغە سەرەتاییەکانی پارتی داد و گەشەپێدان (AKP) هەبوو.
مشتومڕ و دادگاییکردنەکان: مامەڵە لەگەڵ سەرکوت
ئەرڤاسی لە سەردەمێکی چاکسازیی عەلمانیدا کاری دەکرد و ڕووبەڕووی داخستنی تەکیەکان لە ساڵی 1925 و قەدەغەکردنی چالاکیی تەریقەتەکان بووەوە. فێرکارییە نهێنییەکانی چاودێرییان ڕاکێشا و لە کۆتاییدا لە ساڵی 1930دا بەهۆی تۆمەتی بەشداری لە مەنەمەن دەستگیر کرا؛ تۆمەتێک کە بە سەرکەوتوویی ڕەتی کردەوە.
ڕەخنەگران ڕێنماییی ئیسلامگەرایانەی ئەویان بە پێچەوانەی ئایدیاڵەکانی کۆمار دەبینی، بەڵام ئەو خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی ئاشکرا دەبوارد و جەختی لە پاراستنی ڕۆحانیەت دەکردەوە. ئەم خۆگونجاندنە مشتومڕی سەبارەت بە ڕۆڵی تەسەوف لە تورکیای نوێدا هەڵگیرساند.
مردن و میراتی بەردەوام
لە 27ی تشرینی دووەمی 1943دا ئەرڤاسی لە ئەنقەرە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باغلوم لە نێو خێزانەکەیدا نێژرا. گۆڕەکەی هەر شوێنێکی زیارەتە و باوەڕی وا هەیە کە بەرەکەت لێی دەردەچێت.
میراتی ئەرڤاسی لە ئیسلامگەراییی تورکیدا بەردەوامە و یەکخستنی نەتەوەخوازی و ئیمان پەروەردە دەکات. لە ڕێگەی قوتابییەکانی وەک کیساکورەکەوە بیرۆکەکانی کاریگەرییان لە وتارە سیاسییەکان هەبوو، لە سەردەمی پارتی دیموکراتەوە تا پارێزگاریی هاوچەرخ. نموونەی ئەوە بوو کە داناییی تەسەوف چۆن دەتوانێت لەگەڵ سەختی خۆی بگونجێنێت و ئیلهام ببەخشێت بە گفتوگۆ بەردەوامەکانی ناسنامە و ڕۆحانیەت لە تورکیا.
بە وردبوونەوە لە ژیانی ئەرڤاسی، پیاوێک دەبینین کە دوورخستنەوەی کردە ڕۆشنبوونەوە و سەرکوتی کردە زیندووکردنەوە. چیرۆکەکەی بیرمان دەخاتەوە کە میراتی ڕاستەقینە لە یادگارەکاندا نییە، بەڵکو لەو دڵانەدایە کە ڕاستییە هەمیشەییەکان گۆڕیویانن.
ڕووداوە گرنگەکان و خشتەی کاتی
بۆ پێشکەشکردنی دیدێکی گشتگیر لە ژیانی عەبدولحەکیم ئەرڤاسی، لە خوارەوە خشتەیەکی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان هەیە کە لە تۆمارە مێژووییەکان و گێڕانەوە ژیاننامەییەکانەوە وەرگیراوە. ئەم خشتەیە ساتە چارەنووسسازەکانی ڕێبازی کەسی، زانستی و ڕۆحانیی ئەو دەخاتە بەرچاو، لە پاشخانی داڕمانی عوسمانی و گۆڕانکاریی کۆماردا.
ساڵ | ڕووداو |
1865 | لە گوندی ئەرڤاس (ئێستا دۆغانیایلا) لە قەزای باشقەلەی پارێزگای وان، لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا، لە خێزانێکی سەییدی بە ڕەچەڵەکی کوردی و ڕیشەی عەرەبی لەدایک دەبێت. |
1879 | لە ژێر مامۆستایەتیی سەیید فەهیم ئەرڤاسی دەست بە پەروەردەی پێشکەوتووی ئایینی دەکات و جەخت لە زانستە ئیسلامییەکانی وەک فیقه، تەفسیر و حەدیس دەکاتەوە. |
1882 | ئیجازەتنامەی زاهیری (مۆڵەتی زانستە ڕواڵەتییەکان) بەدەست دەهێنێت، کە شایستەییی فەرمیی وەک زانا لە دیسیپلینە ئایینی و دنیاییەکاندا نیشان دەدات. |
کۆتایی دەیەی 1880ەکان–1915 | وەک موفتی و مامۆستا لە وان کار دەکات و بۆ نزیکەی 30 ساڵ خەڵکی ناوچەکە لە ڕاڤەی قورئان و بنەماکانی تەسەوفی نەقشبەندی فێر دەکات و ناوبانگی خۆی وەک ڕێنمایەکی ڕۆحانی دامەزرێنێت. |
1915 | بەهۆی هێرشی ڕووسیا و توندوتیژیی ئەتنیکی لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا ناچار دەکرێت لە باشقەلە کۆچ بکات؛ سەرکردایەتیی گرووپێک لە خێزان و شوێنکەوتووان بە گەشتێکی پڕ مەترسیدا دەکات. |
نیسانی 1919 | دوای ساڵانی ئاوارەیی دەگاتە ئیستانبوڵ، لە کاتێکدا لە ماوەی کۆچکردنەکەدا زیانێکی بەرچاوی چەشتووە؛ پشتگیریی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا وەک جیهادێکی ئیسلامی دەکات. |
تشرینی یەکەمی 1919 | بە شێخی کاشگەری دەرگاه (تەکیەی کاشگەری) لە ئەیوپی ئیستانبوڵ دادەنرێت و دەست بە کارکردن وەک ئیمام و وتاربێژ لە مزگەوتە تەنیشتەکەی دەکات. |
1919–1925 | لە مەدرەسەتولموتەخەسیسین (مەدرەسەی موتەخەسیسین) وانەی مێژووی تەسەوف دەڵێتەوە و لە مزگەوتە گەورەکانی وەک بەیازیت، فاتح و ئایاسۆفیا وتار دەدات. |
1925 | تەکیەکانی تەسەوف بەپێی چاکسازییەکانی کۆمار دادەخرێن؛ بە گۆڕینی تەکیەی کاشگەری بۆ نیشتەجێگەیەکی تایبەت خۆی دەگونجێنێت و فێرکارییە نافەرمییەکان (سۆحبەتەکان) بەردەوام دەکات. |
1925–1931 | وتارە خۆبەخشانەکان لە مزگەوتەکان بەردەوام دەکات، ڕاڤەی قورئان و دیدگاکانی تەسەوف فێر دەکات و سەرەڕای سنووردارکردنە عەلمانییەکان لە جەماوەرێکی فراوان کاریگەریی هەیە. |
1930 | بە پەیوەندی بە ڕووداوی مەنەمەن، ڕاپەڕینێکی کۆنەپەرستانە، دەستگیر دەکرێت؛ دادگایی و بێتاوان دەکرێت، کە گرژیی نێوان نەریتەکانی تەسەوف و عەلمانیەتی کۆمار دەخاتە بەرچاو. |
1934 | بەپێی یاسای ناوی خێزانیی تورکیا ناوی خێزانی ئۆچئیشیک هەڵدەبژێرێت، کە چاکسازییە نەتەوەخوازانەکانی سەردەمەکە دەنوێنێتەوە؛ شاعیر نەجیب فازڵ کیساکورەک دەبینێت و کاریگەریی قووڵی لەسەر دادەنێت، کە خاڵێکی وەرچەرخان دەبێت بۆ لەباوەشگرتنی ئایدیۆلۆژیا ئیسلامگەراییەکان لەلایەن کیساکورەکەوە. |
ئەیلوولی 1943 | بەهۆی حوکمی سەربازی و چاودێریی نوێوە، ناچار دەکرێت سەرەتا بگوازێتەوە بۆ ئیزمیر و دواتر بۆ ئەنقەرە، کە لەوێ ئامۆژگاریی بازنەیەکی بچووکتری مریدەکان بەردەوام دەکات. |
27ی تشرینی دووەمی 1943 | لە ئەنقەرە کۆچی دوایی دەکات؛ لە گۆڕستانی باغلوم دەنێژرێت، کە دەبێتە شوێنێکی زیارەت و باوەڕی وا هەیە کە بەرەکەتی ڕۆحانی (خێر و بێر) لێ دەردەچێت. |
بەشی پرسیار و وەڵام
ئەم بەشە هەندێک لە پرسیارە هەرە باوەکانی سەبارەت بە عەبدولحەکیم ئەرڤاسی وەڵام دەداتەوە و سوود لە ژیاننامە مێژووییەکان، گێڕانەوە زانستییەکان و میراتە بەردەوامەکەی لە بیری ئیسلامیی تورکیدا وەردەگرێت. ئەم پرسیارانە ژیان، فێرکاری و کاریگەرییەکانی دەگرنەوە و دیدێکی خێرا بە خوێنەرانی تازەئاشنا بە چیرۆکەکەی دەبەخشن.
پرسیار: عەبدولحەکیم ئەرڤاسی کێ بوو؟ وەڵام: عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865–1943)، کە بە سەیید عەبدولحەکیم ئەرڤاسی یان ئۆچئیشیکیش ناسراوە، زانایەکی ئیسلامیی سوننیی کورد بە ڕەچەڵەکی عەرەبی، شێخێکی دیاری تەسەوف لە لقە خالیدییەکەی تەریقەتی نەقشبەندی، و موجتەهیدێک (فیقهزانێکی سەربەخۆ) بوو. لە گوندی ئەرڤاس (ئێستا دۆغانیایلا) لە پارێزگای وان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا لەدایک بوو، سەیید بوو ـ واتە نەوەی پێغەمبەر محەمەد ـ و لە پاراستنی نەریتەکانی تەسەوف لە ماوەی گواستنەوە لە ئیمپراتۆریای عوسمانی بۆ کۆماری عەلمانیی تورکیادا ڕۆڵێکی سەرەکیی گێڕا.
پرسیار: پاشخانی خێزانی و ژیانی سەرەتاییی چۆن بوو؟ وەڵام: ئەرڤاسی لە خێزانێکی سەییدی بە ڕەچەڵەکی کوردی و ڕیشەی عەرەبی هاتبوو، کە ڕەچەڵەکی خۆیان لە ڕێگەی عەبدولقادری جیلانییەوە بە پێغەمبەر محەمەد دەگەیاند. باوباپیرانی دوای ڕاکردن لە تاڵانکردنی بەغدا بە دەستی مەغۆلەکان لە ساڵی 1258دا لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا نیشتەجێ بوون و نەریتێکی زاناییی ئیسلامییان دامەزراند کە چەندین سەدەی خایاند. لە ساڵی 1865دا لەدایک بوو و لە ژینگەیەکی دیندار لە گوندی ئەرڤاس گەورە بوو؛ سەرەتای پەروەردەی ئایینیی لە باوکی، سەیید مستەفا ئەفەندی، وەرگرت، پێش ئەوەی خوێندنی پێشکەوتووی زانستە ئیسلامییەکان بەدوادا بچێت.
پرسیار: چ ڕۆڵێکی لە تەسەوفدا گێڕا؟ وەڵام: وەک شێخی 33ەم لە سیلسیلەی نەقشبەندیی خالیدی (زنجیرەی ڕۆحانی)، ئەرڤاسی جەختی لە کردارەکانی وەک ڕابیتە (گرێدانی ڕۆحانی لەگەڵ مامۆستا)، زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خودا) و موراقەبە (ئاگاداری) دەکردەوە. لە نامیلکەکانی وەک Râbita-i Şerîfe بەرگریی لەم ڕاهێنانانە کرد و فێرکارییەکانی تەسەوفی لەگەڵ سەردەمی کۆمار گونجاند؛ دوای داخستنی تەکیەکانی تەسەوف لە ساڵی 1925دا ڕێنماییی نافەرمیی بەردەوام کرد و کاریگەریی لە گواستنەوە بەرەو تەسەوفی دەرەوەی دامەزراوەکاندا هەبوو.
پرسیار: ڕووداوە مێژووییەکان چ کاریگەرییەکیان لەسەر ژیانی هەبوو؟ وەڵام: ژیانی ئەرڤاسی بە شەڕی جیهانیی یەکەم داڕێژرا، کاتێک هێرشەکانی ڕووسیا و توندوتیژیی ئەتنیکی لە ساڵی 1915دا ناچاریان کرد لە وان کۆچ بکات و بوونە هۆی لەدەستدانی بەرچاوی شوێنکەوتووانی. لە ساڵی 1919دا گەیشتە ئیستانبوڵ، پشتگیریی شەڕی سەربەخۆییی تورکیای کرد و ڕووبەڕووی چاکسازییەکانی کۆمار بووەوە، لەوانە داخستنی تەکیەکان و دەستگیرکردن بە پەیوەندی بە ڕووداوەکانی وەک ڕووداوی مەنەمەنی 1930، کە تێیدا بێتاوان کرا.
پرسیار: بەرهەم و فێرکارییە سەرەکییەکانی چین؟ وەڵام: نووسینە سەرەکییەکانی بریتین لە Er-Riyâd-üt-Tasavufiyye (سەبارەت بە تەسەوف و شەریعەت)، Râbita-i Şerîfe (بەرگری لە گرێدانی ڕۆحانی)، Ruh Risalesi (سەبارەت بە ڕۆح)، و Namaz Risalesi (سەبارەت بە نوێژ). فێرکارییەکان جەختیان لە تەوحید (یەکتاییی خوایی)، پاککردنەوەی نەفس و یەکخستنی عەقڵانیەت لەگەڵ تەسەوف دەکردەوە؛ ڕەخنەیان لە کاریگەرییە عەلمانییەکان دەگرت و لە هەمان کاتدا بنەما باوە سوننییەکانیان دەپاراست.
پرسیار: قوتابییە دیارەکانی کێ بوون و چۆن کاریگەریی لەسەر تورکیای نوێ هەبوو؟ وەڵام: مریدە دیارەکان شاعیر نەجیب فازڵ کیساکورەکیان لەخۆ گرت، کە لە ساڵی 1934دا بەرەو ئایدیۆلۆژیا ئیسلامگەراییەکان ڕێنماییی کرد و ئەمە بووە هۆی بەرهەمەکانی وەک گۆڤاری Büyük Doğu، و هەروەها کوڕەکەی سەیید ئەحمەد مەککی ئۆچئیشیک. کاریگەریی ئەرڤاسی نەتەوەخوازیی پارێزگار و زیندووکردنەوەی ئیسلامگەراییی پەروەردە کرد و لە بزووتنەوەکان، لە سەردەمی پارتی دیموکراتەوە تا سیاسەتی هاوچەرخی تورکیا، کاریگەریی هەبوو.
پرسیار: چ مشتومڕێک دەوری گرتبوو؟ وەڵام: ئەرڤاسی مامەڵەی لەگەڵ چاکسازییە عەلمانییەکانی ژێر دەسەڵاتی ئەتاتورک کرد و لە ساڵانی 1930 و 1943دا بەهۆی پەیوەندی بە ڕووداوە کۆنەپەرستانەکانی وەک ڕووداوی مەنەمەن ڕووبەڕووی دەستگیرکردن بووەوە. ڕەخنەگران چالاکییەکانی تەسەوفی ئەویان بە دژایەتیی عەلمانیەتی کۆمار دەبینی، بەڵام ئەو بە فێرکردنی نهێنی خۆی گونجاند؛ گێڕانەوە ژیاننامەییەکانیش گێڕانەوەکانی سەرکوتی فراوان دەخەنە ژێر پرسیار و ئاماژە دەکەن کە هەندێک کەسایەتیی ئایینی بە ئاشکرا کاریان دەکرد.
پرسیار: کەی و لە کوێ مرد و ئەمڕۆ میراتەکەی چییە؟ وەڵام: لە 27ی تشرینی دووەمی 1943دا لە ئەنقەرە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باغلوم نێژراوە، کە شوێنێکی زیارەتە. میراتەکەی لە ئیسلامگەراییی تورکیدا بەردەوامە و ئیلهام دەبەخشێت بە تێکەڵکردنی نەتەوەخوازی و ئیمان؛ فێرکارییەکانی لە ڕێگەی نووسینەکانی قوتابییەکان و لقە بەردەوامەکانی نەقشبەندیی وەک گرووپی ئیشیکچی دەپارێزرێن.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە سەرچاوە سەرەکییە بەکارهاتووەکان لە سەرتاسەری بابەتەکەی بڵاگدا ڕیز دەکات، کە لە ژیاننامە زانستییەکان، گێڕانەوە مێژووییەکان و سەرچاوە ئۆنلاینە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراون. ئەمانە زانیاریی بنەڕەتی سەبارەت بە ژیان، فێرکاری و میراتی عەبدولحەکیم ئەرڤاسی دابین دەکەن. ئاماژەکان بۆ پشتڕاستکردنەوە بە ئەنجامەکانی گەڕانی وێبەوە بەستراون.
"Abdulhakim Arvasi." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Abdulhakim_Arvasi. نووسینێکی ژیاننامەییی گشتگیر کە ژیانی سەرەتایی، خوێندن و کاریگەریی وەک زانایەکی ئیسلامیی سوننیی کورد دەگرێتەوە.
"Abdulhakim Arvasi." Grokipedia. https://grokipedia.com/page/abdulhakim_arvasi. پوختەیەکی ورد لە ڕۆڵی وەک شێخێکی تەسەوف لە تەریقەتی نەقشبەندی و کاریگەریی لەسەر ئایدیۆلۆژیا ئیسلامگەراییە تورکییەکان.
"A Glimpse into Our Roots and Ideals." Akademya Dergisi, 18ی ئابی 2021. https://akademyadergisi.com/a-glimpse-into-our-roots-and-ideals. کورتە ژیاننامەیەک کە جەخت لە میراتی خێزانی، بەشدارییە زانستییەکان و دوورخستنەوەی لە سەردەمی کۆماردا دەکاتەوە.
"Erbakan, Kısakürek, and the Mainstreaming of Extremism in Turkey." Hudson Institute, 4ی حوزەیرانی 2018. https://www.hudson.org/national-security-defense/erbakan-k-sak-rek-and-the-mainstreaming-of-extremism-in-turkey. شیکردنەوەی کاریگەریی لەسەر کەسایەتییەکانی وەک نەجیب فازڵ کیساکورەک و ڕۆڵی تەریقەتی نەقشبەندی لە سیاسەتی تورکیا.
"The Influence of the Naqshbandi Order on Turkish Politics through the Principles of 'Contextual Adaptability' and 'Noninstitutionalization'." DergiPark. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5210957. گفتوگۆ لەسەر گونجاندنی کردارەکانی تەسەوف لەلایەن ئەرڤاسییەوە لە نێو چاکسازییە عەلمانییەکاندا.
"Rethinking Modernity and National Identity in Turkey: Chapter 5." CIAO Test. https://ciaotest.cc.columbia.edu/book/bozdogan/bozdogan05.html. لێکۆڵینەوە لە ڕێنماییی ڕۆحانیی ئەو و کاریگەریی لەسەر ڕۆشنبیرەکانی وەک کیساکورەک.
"In Search of Perfection: Neo-spiritualism, Islamic Mysticism, and Secularism in Turkey." ResearchGate, ئابی 2019. https://www.researchgate.net/publication/335172021_In_Search_of_Perfection_Neo-spiritualism_Islamic_Mysticism_and_Secularism_in_Turkey. تێڕوانین سەبارەت بە فێرکارییە نەقشبەندییەکانی و دیدارەکانی لەگەڵ مریدەکان.
"Turkey's Newfound Russophilia." Sage Journals, 2022. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03064220221110769. کاریگەریی دیدی جیهانیی ئەو لەسەر سەرکردایەتیی نوێی تورکیا و بیری ئیسلامگەرایی لە چوارچێوەی پاشخانەکەیدا دەخاتە ڕوو.
"Seyyid Ahmet Arvasi and the Intellectual History of Conservative Nationalism." University of Washington Scholarly Publishing Services. https://digital.lib.washington.edu/bitstreams/88bbfe97-f87e-4a73-b675-32d22b5e3ed3/download. لە میراتی خێزانەکەی و پەیوەندییە نەتەوەخوازە پارێزگارەکانی دەکۆڵێتەوە.
"Education and Autobiography at the End of the Ottoman Empire." JSTOR. https://www.jstor.org/stable/1571375. دیدگایەکی مێژوویی سەبارەت بە ڕێبازە زانستییەکانی و پەروەردەی سەردەمی عوسمانی.