لە تۆمارەکانی مێژووی ئێرانی سەدەی 19دا، کەسایەتیی کەم تێکەڵبوونە ئاڵۆزەکەی وەفاداریی هۆزی، توانای سەربازی و مانۆڕی سیاسی بەو ڕوونییەی عەزیز خانی موکری (1792–1871) بەرجەستە دەکەن. ئەم ئەفسەرە سەربازی و پیاوە دەوڵەتییە کوردە، کە بە عەزیز خان سەرداری کوللیش ناسراوە، لە ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژاوای کوردستانەوە بەرز بووەوە و لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی قاجاردا پلەی بەرزی وەرگرت. کاری لە ساڵانی 1810 تا 1870 درێژەی هەبوو و سەردەمەکانی حوکمڕانیی محەمەد شا (حوکمڕانی: 1834–1848) و ناسرەدین شا (حوکمڕانی: 1848–1896)ی گرتەوە. لە 1853 تا 1857 فەرماندەی گشتیی سوپا بوو و لە 1866–1868 وەزیری جەنگ بوو، لەگەڵ پارێزگاری، ئەرکی دیپلۆماسی و هەڵمەتی سەربازی لە سەرانسەری ئێراندا. چیرۆکەکەی تەنها چیرۆکی ئاواتی کەسی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی دۆخی فراوانتری ئێرانی قاجارییە؛ سەردەمێک کە بە ململانێی ناوخۆیی، فشاری بیانیی ڕووسیا و بەریتانیا و هاوسەنگیی ناسکی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و خۆبەڕێوەبردنە هۆزییە ناوچەییەکان ناسراو بوو. وەک کوردێکی سوننی لە دربارێکی فارسی کە زۆربەی شیعە بوو، عەزیز خان بە زیرەکییەکی بەرچاو لەناو دابەشبوونە مەزهەبییەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە و سامانی کۆ دەکردەوە و نازناو و کاریگەریی بەدەست دەهێنا، لە کاتێکدا چەندین جار ڕووبەڕووی دوورخستنەوە و لەبەرچاوکەوتن بووەوە. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە ژیانی دەکۆڵێتەوە، لە ساڵانی سەرەتایی لە سەردەشت تا ڕۆژەکانی کۆتایی لە تەورێز، و پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستێت تا بەشدارییەکانی لە چاکسازیی سەربازیی ئێران، ڕۆڵی لە ململانێ گرنگەکانی وەک گەمارۆی هەرات و کاریگەریی بەردەوامی لەسەر پەیوەندیی کورد و ئێران ڕوون بکاتەوە.
سەرەتای ژیان: ڕەگ و ڕیشە لە هۆزی موکری و ساڵانی پێکهاتنی کەسایەتی
عەزیز خانی موکری لە 1207ی کۆچی (بەرامبەر بە 1792–1793ی زایینی) لە گوندی سەردەشت لەدایک بوو، کە لە باشووری ڕۆژاوای مەهاباد لەو ناوچەیەدایە کە ئەمڕۆ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێرانە. ئەم ناوچەیە، کە بەشێکە لە کوردستانی ڕۆژهەڵات، لانکەی کۆمەڵگەی هۆزە کوردییەکان بوو، کە تێیدا هۆزەکانی وەک موکری دەسەڵاتیان بەسەر زەوییە شاخاوییەکان و دۆڵە بەپیتەکاندا هەبوو. هۆزی موکری، کە لە میرنشینە مێژووییەکەی موکریانەوە هاتوون، ڕەچەڵەکیان بۆ کەسایەتییە دیارەکانی وەک قوباد بەگی موکری دەگەڕاندەوە و جەختیان لە پێگەی میریی خۆیان لەناو ئەشرافی کورددا دەکردەوە. عەزیز خان سەر بە لقی بابەمیریی موکرییەکان بوو، بە تایبەتی بنەماڵەی بەیکات کە بە بەگزادە ناسراو بوو، و پەیڕەوی مەزهەبی شافیعیی ئیسلامی سوننی بوو؛ باوەڕێک کە لە درباری قاجاری زاڵبووی شیعەدا جیای دەکردەوە و هەروەها تێڕوانینێکی تایبەتی بۆ پەیوەندیی نێوان مەزهەبەکان پێ دەبەخشی.
باوکی، محەمەد خان (کە بە محەمەد سوڵتانیش ناوی هاتووە)، کەسایەتییەکی دیاری ناوچەکە بوو، هەرچەند زانیاریی وردی ناسنامەی دایکی هێشتا ناڕوونە. زانیارییەکی کەم لەبارەی منداڵیی عەزیز خانەوە تۆمار کراوە، بەڵام گەورەبوون لە سەردەشت ئەوی بە شێوازی ژیانی کۆچەری و نیوەکۆچەریی هۆزە کوردییەکان ئاشنا کرد، کە تێیدا توانا لە ئەسپسواری، جەنگاوەری و کارگێڕیدا بۆ مانەوە پێویست بوو. سەرەتای سەدەی 19 لە کوردستاندا سەردەمی گۆڕانکاری بوو؛ بنەماڵەی قاجار، کە ئاغا محەمەد خان لە 1794 دایمەزراند، هەوڵی دەدا دەسەڵاتی بەسەر ناوچە پەراوێزییەکاندا بەهێز بکات و زۆرجار لەگەڵ میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان دەکەوتە ململانێیەوە. هۆزەکانی وەک موکری لە نێوان وەفاداری بۆ تاران و سەربەخۆیی دەرفەتخوازانەدا دەگۆڕان و بەرامبەر بە بەخشینی زەوی و نازناو سەربازیان دابین دەکرد.
لە دەوروبەری تەمەنی بیست ساڵیدا، عەزیز خان لەگەڵ برایەکی گەورەتری چوو بۆ تەورێز، پایتەختە قەرەباڵغەکەی پارێزگای ئازەربایجان و ناوەندێکی گرنگی سەربازی. خوێندەوار بوو و دەستخەتێکی جوانی هەبوو؛ توانایەکی دەگمەن لە کۆمەڵگەی کوردییەکدا کە زۆربەی پشت بە نەریتی زارەکی دەبەست. بەهۆی ئەمەوە پلەیەکی لە فەوجی شەشەمی سوپای ئازەربایجاندا بەدەست هێنا. ئەم چوونە ناو خزمەتی سەربازییە سەرەتای بەرزبوونەوەی نیشان دا. تەورێز، لە ژێر کاریگەریی چاکسازییەکانی جێنشینی پاشا عەباس میرزا، بە ڕاهێنانی شێوازی ئەورووپی هێزەکانی نوێ دەکردەوە و کاریگەریی ڕاوێژکارە فەرەنسی و بەریتانییەکانی لەسەر بوو. ئەزموونە سەرەتاییەکانی عەزیز خان لێرە زیرەکیی تاکتیکییەکەی تیژ کردەوە و بۆ ڕۆڵی گەورەتر لە ئاواتە ئیمپراتۆرییەکانی ئێراندا ئامادەی کرد.
ژیانی خێزانی لایەنی دیکەی خستە ناو گێڕانەوە کەسییەکەیەوە. یەکێک لە کچەکانی میرزا تەقی خان ئەمیر کەبیر، سەرۆک وەزیرە چاکسازیخوازەکە، کە لە ژنە یەکەمەکەی ئەمیر کەبیر بوو، هێنایە ژن. لەم هاوسەرگیرییە سێ کوڕ لەدایک بوون، لەوانە سەیفەدین خان (کۆچی دوایی: 1891–1892)، کە دواتر چەندین جار حوکمی ساوجبوڵاغی (مەهابادی ئەمڕۆ) کرد و میراتی بنەماڵەکەی بەردەوام کرد تا مردنی کوڕەکەی، حوسێن خان، لە کاتی هێرشی عوسمانی لە 1914. کچێکی دیکە، فاتمە، بە هاوسەرگیری لەگەڵ ئەحمەد ئاغای ئیلخانی چووە ناو ئەشرافەوە و بنەماڵەکە وەک نیشانەی ڕێزلێنان لەلایەن ناسرەدین شاوە ناوی بنەماڵەیی مۆهتەدیی پێ بەخشرا. ئەم هاوپەیمانییانە جەخت لە ستراتیژیی عەزیز خان دەکەنەوە بۆ پێکهێنانی پەیوەندی لەگەڵ نخبە بەهێزە شیعەکان بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆی.
بەرزبوونەوە لە سوپادا: لە فەرماندەی فەوجەوە بۆ ڕاوێژکارێکی گرنگ
کاری سەربازیی عەزیز خان لە ژێر دەسەڵاتی محەمەد شادا گەشەی کرد. تا 1837، بە پلەی سەرهەنگ، لە کاتی گەمارۆ درێژخایەنەکەی هەراتدا (1837–1838) فەرماندەی فەوجی شەشەمی تەورێز بوو؛ ڕووداوێکی سەرەکی لە ڕکابەریی بەریتانیا و فارس لەسەر ئەفغانستان. هەرات، کە شارێکی ستراتیژی لەسەر ڕێگای ئاوریشم بوو، لەلایەن هێزە ئێرانییەکانەوە گەمارۆ درا بۆ سەپاندنی زاڵبوون، لەناو نیگەرانیی بەریتانیا لە کاریگەریی ڕووسیادا. عەزیز خان لەبری شا سەرکردایەتیی دانوستانی لەگەڵ بەرگریکارە ئەفغانەکان، یار محەمەد خان و کامران میرزا، کرد، هەرچەند ئەم هەوڵانە دوای دوو ڕۆژ بێسوود دەرکەوتن. سەرەڕای شکستی کۆتایی گەمارۆکە بەهۆی دەستێوەردانی بەریتانیاوە، ڕۆڵی عەزیز خان پەسەندی پاشای بۆ بەدەست هێنا و توانا دیپلۆماسییەکانی لە تەنیشت توانا جەنگاوەرییەکانیدا خستە ڕوو.
دوای هەرات، عەزیز خان بۆ ماوەیەکی کورت ڕووی لە سۆفیگەری کرد و لە ماوەیەکی هێوریی ئەرکە سیاسییەکاندا زاهدیی (فەقر و دەروێشی) هەڵبژارد. بەڵام بە زیرەکی پەیوەندییەکانی درباری بەهێز کرد. لە 1840–1841، لە کاتی ڕاپەڕینێک لە فارس دژی پارێزگار فەریدون میرزا فەرمانفەرما، محەمەد شا میرزا نەبی خان قەزوینیی بۆ شیراز نارد. بە پێشنیاری پزیشکی دربار، میرزا نەزەرعەلی حەکیمباشی، عەزیز خان وەک ڕاوێژکار (ڕیشسەفید) بەشداریی کرد و یارمەتیی جێگیرکردنی پارێزگاکەی دا. لە 1843 لەگەڵ نەبی خان گەڕایەوە بۆ فارس و لە ژێر دەسەڵاتی جێنشینەکەی، حوسێن خان موقەدەم مەڕاغەیی (دواتر نیزامەددەولە)، مایەوە و لە ڕاوێژکارەوە بوو بە تەحویلدار (خەزێنەدار) و دواتر سەرهەنگی فەوجی چوارەمی تەورێز کە لەوێ جێگیر بوو. ئەم ماوەیە لە فارس، کە تا مردنی محەمەد شا لە 1848 درێژەی هەبوو، شارەزایی کارگێڕیی ئەوی لە بەڕێوەبردنی هۆزە نائارامەکانی باشووردا بەهێز کرد.
دۆخی سەربازیی سەردەمی قاجار دەگۆڕا. بە کاریگەریی نموونە ئەورووپییەکان، چاکسازییەکان لە ژێر دەسەڵاتی عەباس میرزا پیادەی ڕێکخراویان (نیزامی جەدید) ناساندبوو، بەڵام ئاستەنگەکانی کەممتمانەپێکراوی هێزە کۆکراوە هۆزییەکان هێشتا مابوون. بنەچە کوردییەکەی عەزیز خان وای کرد لە کۆکردنەوەی هێزە سنوورییەکاندا بەنرخ بێت، بەڵام باوەڕە سوننییەکەی گومانی لە بازنە شیعەکانی تاراندا لەسەر دروست دەکرد.
گەیشتن بە لوتکە لە ژێر دەسەڵاتی ناسرەدین شا: چاکسازی، ڕاپەڕین و پیلان
گەیشتنی ناسرەدین شا بە دەسەڵات لە 1848 عەزیز خانی لە ئاستی نەتەوەییدا دیار کرد. لە کاتی ڕاپەڕینێک لە شیراز دژی نیزامەددەولە، عەزیز خان ناوبژیوانیی لە نێوان لایەنەکاندا کرد و سەرەڕای دوژمنایەتییەکان سەرنجی سەرۆک وەزیر ئەمیر کەبیری ڕاکێشا. بە پلەی ئاجودانباشیی کوللی عەساکر (یاریدەدەری گشتیی فەرماندەی هەموو سەربازەکان) دانرا و ڕاپەڕینە بابییەکەی لە زەنجان (1850) دامرکاندەوە، کە مەلا محەمەدعەلی بەرفرووشی سەرکردایەتیی دەکرد. دوای شکستی گفتوگۆکان، سەرکوتکردنەکەی ڕاسپارد و وەک باڵیۆز لە یەرەڤان خزمەتی کرد و لەناو نائارامیی ناوچەکەدا پەیوەندیی ڕووسیا و ئێرانی بەهێز کرد.
لە 1851، لە کاتی گەشتی شا بۆ عێراقی عەجەم، عەزیز خان فەرماندەی هێزەکانی تاران و قەڵاکەی بوو. کوڕەکەی، عەلی خان، سەرۆکی هێزی نوێی پۆلیس بوو. دوای لەکارلابردن و لەسێدارەدانی ئەمیر کەبیر (1851–1852)، عەزیز خان لەگەڵ بەرزبوونەوەی میرزا ئاغا خان نووریدا هەڵی کرد و لە 1853 نازناوی سەرداری کوللی عەساکری بەدەست هێنا. ڕێپێوانی سەربازیی ڕێک دەخست و قوتابخانەی تەکنیکیی دارەلفونوونی بەڕێوە دەبرد و خوێندنی زانستە نوێیەکانی پێش دەخست.
لە 1852، دوای هەوڵێکی بابی بۆ کوشتنی شا، عەزیز خان بەدوای پیلانسازەکاندا چوو و لەسێدارەی دان، لەوانە شاعیرە ژنەکە تاهیرە (قوڕەتولعەین)، و نازناوی عەزیز خان سەرداری بەدەست هێنا. ئەم دڕندەییە ناوبانگی ئەوی وەک جێبەجێکارێکی وەفادار جێگیر کرد. لە کاتی شەڕی کریمەدا (1853–1856)، هێزەکانی بردە سنووری عوسمانی لە ئازەربایجان، هەرچەند هیچ شەڕێکی گەورە ڕووی نەدا.
پیلانەکانی دربار لە 1857 گەیشتنە لوتکە، کاتێک نووری و کەسانی بەردڵی پاشای وەک جەیران خانم پیلانیان لە دژی گێڕا، عەزیز خان لەکار لا برا، بۆ چوار ساڵ لە تەورێز زیندانی کرا و لێپرسینەوەی دارایی لەگەڵ کرا. بۆ سەردەشت دوور خرایەوە و تا داڕمانی نووری لە 1858 ئەزیەت و ئازاری چێشت. لە 1859 گەڕێندرایەوە سەر کار و بوو بە پێشکار (جێگر) بۆ پارێزگاری ئازەربایجان و چووە ناو کابینەوە. تا 1860، وەک وەزیری جەنگ و ڕاوێژکاری جێنشینی پاشا موزەفەرەدین میرزا لە تەورێز، دەسەڵاتێکی زۆری هەبوو و سامانی کۆ دەکردەوە، بەڵام لە 1868–1869 ڕووبەڕووی لێپرسینەوەیەکی داراییی دیکە بووەوە، کە بووە هۆی دوورخستنەوەیەکی کورتی بۆ سوڵتانئاباد (ئەراک).
لە 1869 گەڕێندرایەوە و حوکمی مازەندەرانی کرد، فەرماندەی سوپای چوارەمی تەورێز بوو و ساوجبوڵاغی بەڕێوە برد. لە 1870 دووبارە بە پێشکاری ئازەربایجان دانرا و لەناو ڕکابەرییەکانی درباردا تەندروستیی لاواز بوو.
ساڵانی کۆتایی و مردن: بیرکردنەوە لە ژیانێکی پڕڕووداو
عەزیز خان لە 18ی شەوالی 1287ی کۆچی (11ی کانوونی دووەمی 1871) لە تەورێز مرد، لە تەمەنی نزیکەی 79 ساڵیدا. لە نزیک مەرقەدی ئیمامزادەی حەمزە نێژرا و مردنی ناسرەدین شای خەمبار کرد، کە ئەوکات لە زیارەتی کەربەلا بوو. گێڕانەوە هاوسەردەمەکان جیاوازن: خورموجی ستایشی دادپەروەری و مروەتی ئەوی کرد، لە کاتێکدا دیپلۆماتە فەرەنسییەکە، گۆبینۆ، ڕەخنەی لە بەرزبوونەوەی ئەو گرت و بەهۆی بێتواناییەوە دەیزانی. نێردراوی بەریتانیا، ئیستویک، بە «پیاوێکی پڕماسولکە» وەسفی کرد کە بە سزا توندەکان، وەک زیندووبەدیواردانی دزەکان، ناوبانگی خراپی هەبوو.
میرات: پردێک لە نێوان خۆبەڕێوەبردنی کورد و ناوەندگەرایی قاجاردا
میراتی عەزیز خانی موکری وەک هێمایەکی تێکەڵبوونی کورد لە کاری دەوڵەتیی ئێراندا بەردەوامە. وەک سوننییەک بە بنەچەیەکی سادە کە ئەمیر کەبیر بەرزی کردەوە، لە سەردەمێکی خزمپەرستیدا شایستەساڵاریی بەرجەستە دەکرد. چاکسازییە سەربازییەکانی، سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان و بەرگرییە سنوورییەکانی جێگیریی قاجارییان لەناو یاریی گەورەدا بەهێز کرد. لە مێژووی کورددا نوێنەرایەتیی ئاواتی میری دەکات و کاریگەریی بنەماڵەکەی لە مەهاباد بەردەوام بوو. گۆڕەپانێکی تاران جارێک ناوی ئەوی لەسەر بوو و وێنە پۆرترێتەکان وێنەی ئەوی دەپارێزن. ئەمڕۆ، لەناو زیندووبوونەوە کولتوورییە کوردییەکاندا، عەزیز خان بەڵگەی خۆڕاگرییە و ژیانی میراتی هۆزی بە چارەنووسی ئیمپراتۆرییەوە گرێ دەدات.
سەرچاوەکان
Calmard, J. (1988). «ʿAZĪZ KHAN MOKRĪ, SARDĀR-E KOLL». Encyclopaedia Iranica، بەرگی III، بەشی 3، لاپەڕەکانی 261–263 — سەرچاوەی ڕەسەنی زانستی لەسەر ژیاننامەکەی.
Wikipedia، «Aziz Khan Mokri» — بە هێنانەوەی Encyclopaedia Iranica و سەرچاوە ڕەسەنە ئێرانییەکان.
Encyclopaedia Iranica، «MOKRI Tribe» — پاشخان لەسەر هۆزی موکری و پێگەی عەزیز خان لەناویدا.
Fisher, William B. و هاوکارەکانی (1991). The Cambridge History of Iran، بەرگی 7. Cambridge University Press — چوارچێوەی پێکهاتەی سەربازی و کارگێڕیی قاجار.