1. پێشەکی

  2. چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە سەدەی 19دا

  3. سەرەتای ژیان و پاشخانی بنەماڵە

  4. خوێندن: لە خوێندنی ئایینییەوە بۆ لێهاتوویی شیعری

  5. گەشت و پەیوەندییەکان: ڕێگای زانایەکی گەڕۆک

  6. کارنامەی شیعری و بەرهەمە سەرەکییەکان: هۆنینەوەی وەفاداری لە هۆنراوەدا

  7. بابەت و شێواز: خۆشەویستی، سروشت و تەسەووف

  8. شیعرە هەڵبژێردراوەکان: دەنگدانەوەکانی وەفاداری

  9. مردن و میرات: وەفاداریی هەتاهەتایی شاعیرێک

  10. پرسیار و وەڵام: لێکۆڵینەوە لە بابەتەکەی بلۆگ دەربارەی وەفایی (1844–1902)

  11. سەرچاوەکان

پێشەکی

لە تابلۆ دەوڵەمەندەکەی ئەدەبی کوردیی سەدەی 19دا، کەم دەنگ بە پاکی و قووڵایی وەفایی دەنگ دەداتەوە؛ شاعیرێک کە هۆنراوەکانی جەوهەری خۆشەویستی، سروشت و عیرفانی سۆفییان گرتەوە. لە 1844 لەدایک بوو و لە 1902 کۆچی دوایی کرد؛ وەفایی، کە ناوی ڕاستەقینەی میرزا عەبدولڕەحیمی سابڵاخی یان عەبدولڕەحیم بوو، لە ناوچەی موکریانی کوردستانی ئێرانەوە وەک چرایەکی شیعری کلاسیکی سەری هەڵدا. بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەزاری سۆرانیی کوردی، لە پاڵ فارسی و عەرەبیدا، دەینووسی و پردی لە نێوان نەریتە شیعرییەکانی میرنشینەکانی بابان و موکریدا دروست کرد و شێوازە ڕەوانبێژەکەی شاعیرانی سلێمانی وەک نالیی بە نیشتمانەکەی ئاشنا کرد.

ناوی شیعریی «وەفایی»، بە واتای «وەفادار» یان «دڵسۆز»، دڵسۆزیی ئەوی بۆ هەردوو هونەرەکەی و ڕێگای ڕۆحانییەکەی ڕەنگ دەدایەوە. وەک زانایەکی ئایینی کە بوو بە مامۆستا و زانایەکی گەڕۆک، ژیانی وەفایی زیندوویی فکری و کولتووریی کوردستانی لە ژێر فەرمانڕەوایی عوسمانی و قاجاردا بەرجەستە دەکرد. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە گەشتە سەرنجڕاکێشەکەی دەکۆڵێتەوە و چوارچێوەی مێژوویی، سەرەتای ژیان، خوێندن، گەشتەکان، کارنامەی شیعری، بابەتەکان، بەرهەمە هەڵبژێردراوەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەخاتە ڕوو. بە چیرۆکەکەیدا ڕۆحی شاعیرێک دەدۆزینەوە کە باوەڕی کەسی و جوانیی سروشتی کرد بە هونەری هەمیشەیی و کاریگەریی لە نەوەکانی نووسەر و مۆسیقاژەنە کوردەکان دانا.

چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە سەدەی 19دا

سەردەمی وەفایی سەردەمێکی گۆڕانی قووڵ بۆ کورد بوو؛ گەلێک کە لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و فارسی قاجاردا دابەش کرابوو. سەدەی 19 شاهیدی چاکسازییەکانی تەنزیمات لە ناوچەی عوسمانیدا بوو (1839–1876)، کە ئامانجیان ناوەندگەرایی دەسەڵات و نوێکردنەوەی کارگێڕی بوو و خۆبەڕێوەبردنی میرنشینە کوردییەکانی وەک بابان و سۆرانیان لاواز کرد.

لە کوردستانی ئێران، کە وەفایی لەوێ لەدایک بوو، بنەماڵەی قاجار کۆنترۆڵێکی نەرمتری دەپاراست و ڕێگەی بە میرە ناوخۆییەکان لە ناوچەکانی وەک موکریان دەدا کاریگەریی کولتوورییان بپارێزن. مەهاباد، شوێنی لەدایکبوونی وەفایی، بەشێک لە میرنشینی موکری بوو و ناوەندی خوێندن و تەسەووف لە ژێر تەریقەتەکانی نەقشبەندی و قادریدا بوو. ئەم سەردەمە «سەردەمی زێڕینی» شیعری کلاسیکیی کوردی نیشان دەدا و کەسایەتییەکانی وەک نالی (1797–1855)، سالم (1800–1866) و مەحوی (1830–1906) سۆرانییان وەک زمانێکی ئەدەبی بەرز دەکردەوە، بە کاریگەریی مامۆستا فارسەکانی وەک حافز و سەعدی.

شیعر هەم دەربڕینێکی هونەری و هەم لێدوانێکی کۆمەڵایەتی بوو و زۆرجار بە بابەتە سۆفییەکانی خۆشەویستیی خودایی و دوورکەوتنەوە لە کاروباری دونیایی تێکەڵ دەکرا. بەرهەمی وەفایی لەناو ئەم نەریتەدا دەگونجێت، بەڵام شوێنی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕێگەی دا کاریگەرییە عوسمانی و فارسییەکان تێکەڵ بکات. کۆتایی سەدەی 19 زیادبوونی گرژییەکانی هێنا: ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1879–1880 لە دژی هەردوو ئیمپراتۆری ئارەزووەکانی کوردی بۆ یەکگرتوویی خستە ڕوو؛ ڕووداوێک کە وەفایی شاهیدی بوو و بە پەیوەندییەکەی بە شێخەوە بەشداریی تێدا کرد. کاتێک هێزە ئەورووپییەکان بە ڕێگەی میسیۆنەرەکان و بازرگانییەوە دەستیان دەدرێژاند، ڕۆشنبیرە کوردەکانی وەک وەفایی بە هۆنراوە ناسنامەی کولتوورییان دەپاراست. ژیانی دابەزینی میرنشینە نەریتییەکان و سەرهەڵدانی هەستە نەتەوەخوازانەکانی گرتەوە و کردی بە پردێک لە نێوان ئەدەبی کلاسیکی و نوێی کوردیدا.

سەرەتای ژیان و پاشخانی بنەماڵە

وەفایی لە 1844 لە مەهاباد لەدایک بوو، شارۆچکەیەک لەناو ناوچەی موکریانی باکووری ڕۆژاوای ئێراندا، کە بە شاخە دیمەنجوانەکان و میراتی کولتووریی دەوڵەمەندی ناسرابوو. ناوی تەواوی، میرزا عەبدولڕەحیمی سابڵاخی، ئاماژە بە بنەچەکەی لە سابڵاخ، مەهابادی ئێستا، دەکات؛ شوێنێک کە لە نەریتی کوردی و زانستی ئیسلامیدا نوقم بوو. نازناوی «میرزا» ئاماژە بە بنەماڵەیەکی نووسەرە خوێندەوارەکان یان چینێکی نزمتر لە ئەشراف دەکات، کە لەناو ڕۆشنبیرە کوردەکاندا باو بوو. کەم زانیاری لەبارەی بنەماڵە نزیکەکەی تۆمار کراوە، بەڵام لە ڕەچەڵەکی زانا و شاعیرەکانەوە هاتبوو، وەک نەوەکانی وەک سەکەر سۆفیزادە نیشانی دەدەن، کە دواتر وێنەیەکی دۆزییەوە کە لەوانەیە ئەوی تێدا بێت. بە گەورەبوون لە ناوچەیەکدا کە تەسەووف تێیدا گەشەی دەکرد، عەبدولڕەحیمی گەنج لەناو ژینگەیەکدا نوقم بوو کە بەهای بە زانین، تەقوا و دەربڕینی هونەری دەدا.

مەهاباد لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا ناوەندی فێرکردنی ئایینی بوو، بە مەدرەسەکان کە عەرەبی، فارسی و زانستە ئیسلامییەکانیان فێر دەکرد. منداڵیی وەفایی هاوکات بوو بە دەرئەنجامەکانی تەنزیمات، کە تەنانەت بۆ کوردستانی فارس گۆڕانکاریی کارگێڕیی هێنا بە ڕێگەی ڕێکخستنەوەی سنوور و زیادبوونی کۆنترۆڵی قاجارەوە. گێڕانەوەی بنەماڵە، هەرچەند کەمە، وەک منداڵێکی زووپێگەیشتوو وێنای دەکات کە لە تەمەنی بچووکەوە بۆ شیعر ڕادەکێشرا، لەوانەیە بە ئیلهامی گۆرانیبێژە ناوخۆییەکان کە حەماسەکانی وەک «مەم و زین»ی ئەحمەدی خانییان دەخوێندەوە.

پەیوەستبوونی بە سروشتی کوردستان، شاخەکان، ڕووبارەکان و دۆڵەکان، دواتر دەبوو بە هێمایەکی ناوەندی لە بەرهەمەکەیدا و پەیوەندییەکی ڕەگداکوتاو بە نیشتمانەکەی ڕەنگ دەدایەوە. ئەم سەرەتای ژیانە لە ماڵێکی سادەی زانایاندا بناغەی ڕێگا دووڕەهەندەکەی وەک مەلا و شاعیر دانا و دڵسۆزیی ڕۆحانی بە شەوقی داهێنان تێکەڵ دەکرد.

خوێندن: لە خوێندنی ئایینییەوە بۆ لێهاتوویی شیعری

خوێندنی ڕێکخراوی وەفایی لە مەدرەسە ناوخۆییەکانی مەهاباد دەستی پێ کرد و خوێندنی سەرەتایی لە زانستە ئیسلامییەکان، ڕێزمانی عەرەبی و ئەدەبی فارسی بەدوادا چوو. تا تەمەنی هەرزەکاری، مۆڵەتی مەلایەتیی بەدەست هێنابوو و شایستەی کردبوو بۆ بوون بە مەلا؛ بەڵگەی توانای فکریی لە کۆمەڵگەیەکدا کە خوێندنی ئایینی دەروازەی ڕێز و نفووز بوو. لە جێگەی بەدواداچوونی پیشەیەکی نەریتیی ئایینی، وەفایی هەڵیبژارد قوتابخانەیەکی تایبەت لە مەهاباد دابمەزرێنێت و لە پاڵ شیعردا دەقە ئایینییەکان فێری منداڵان بکات. ئەم بڕیارە حەزی ئەوی بۆ فێرکردن و حەزنەکردنی بە وەرگرتنی خێر و سەدەقە ڕەنگ دەدایەوە؛ ژیانێکی خۆپشتبەستوو دەژیا کە ئایدیاڵە سۆفییەکانی بێفیزیی ڕەنگ دەدایەوە.

بەرنامەی خوێندنەکەی بەرهەمەکانی شاعیرە کلاسیکییە فارسەکانی وەک حافز و سەعدی لەخۆ دەگرت کە شارەزاییەکەی لە سەروا و ڕیتمدا تیژ دەکردەوە. فرەزمانیی وەفایی، شارەزایی لە کوردی (سۆرانی)، فارسی و عەرەبی، ڕێگەی دا سوود لە نەریتە جۆراوجۆرەکان وەربگرێت و هۆنراوەکەی بە وێنە و خوازە وردەکان دەوڵەمەند بکات. بە کاریگەریی قوتابخانەی شیعریی سلێمانی، بە تایبەت شێوازە ڕەوانبێژەکەی نالی، ئەم توخمانەی لەگەڵ شێوەزاری موکریاندا گونجاند و کردی بە پێشەنگێک لە بەستنەوەی نەریتە ئەدەبییەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوای کوردستان.

فێرکردنەکەی ئیلهامی بە چەندین خوێندکار بەخشی ببن بە شاعیر و کاریگەرییەکەی لە بەرهەمەکانی خۆی تێپەڕاند. ئەم قۆناغەی فێرکردن، کە ساڵەکانی دەیەی سێیەم و چوارەمی تەمەنی گرتەوە، لە داڕشتنی وەفایی وەک زانا و شاعیرێکدا سەرەکی بوو و خوێندنی وردی بە گەڕانی داهێنەرانە تێکەڵ دەکرد.

گەشت و پەیوەندییەکان: ڕێگای زانایەکی گەڕۆک

ژیانی وەفایی بە گواستنەوە دەناسرایەوە؛ تایبەتمەندییەکی باو لەناو شاعیرە کوردەکانی سەدەی 19دا کە بەدوای پاڵپشت و ئیلهامدا دەگەڕان. لە ساڵەکانی دواتریدا مەهابادی بەرەو هەکاریی کوردستانی عوسمانی بەجێ هێشت، ناوچەیەک کە بە جوانیی ڕەق و ناوەندە سۆفییەکانی ناسرابوو. ئەم گواستنەوەیە بە شێوەزاری نوێ و وردە تایبەتمەندییە کولتوورییەکان ئاشنای کرد و شیعرەکەی بە تێڕوانینی فراوانتری کوردی دەوڵەمەند کرد. لە هەکارییەوە بۆ سلێمانی گەشتی کرد، دڵی بەئاگاهاتنەوە ئەدەبییەکەی بابان، کە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری پێک هێنا (کۆچی دوایی 1883)، سەرکردەیەکی دیاری سۆفی و یاخی.

شێخ عوبەیدوڵڵا سەرسامی هۆنراوەکانی وەفایی بوو و ئەرکی کولتووری و ئەدەبیی پێ سپارد، لەوانە هۆنینەوەی شیعر لە ستایشی ئامانجەکانی شێخدا. وەفایی مریدی عوبەیدوڵڵا بوو و چەندین شیعری بۆ نووسی کە دڵسۆزیی سۆفی و یەکگرتوویی کوردیان ڕەنگ دەدایەوە. ئەم ماوەیەی سلێمانی ڕێگەی بە وەفایی دا لە قوتابخانەی سۆرانیدا نوقم بێت و لە گەڕانەوەیدا شێوازی نالی بە موکریان ئاشنا بکات.

گەشتەکانی بە سێ حەجکردن بۆ مەککە گەیشتنە لووتکە، دواهەمیان لە 1902، کە تێیدا نەخۆش کەوت و لە ناوچەی نێوان عێراق و سووریا، دەشتی شام، مرد. لە یەکێک لە گەشتەکاندا شاعیرە کوردەکە، پیرەمێرد، هاوڕێی بوو؛ ئەم حەجانە تەقوای ئەویان خستە ڕوو و ماددەیان بۆ شیعری بیرکردنەوە دابین کرد. گەڕانەکانی وەفایی تەنها ئاسۆکانی فراوان نەکرد، بەڵکو وەک پردێکی کولتووری لە نێوان کوردستانی ئێران و عوسمانیدا جێگیری کرد.

کارنامەی شیعری و بەرهەمە سەرەکییەکان: هۆنینەوەی وەفاداری لە هۆنراوەدا

کارنامەی شیعریی وەفایی لە پێگەیشتنیدا گەشەی کرد و دیوانەکەی، کۆمەڵە بەرهەمەکە، غەزەل، قەسیدە و شێوە کلاسیکییەکانی دیکەی لەخۆ دەگرت. بە هەڵبژاردنی ناوی شیعریی «وەفایی» بۆ نیشاندانی دڵسۆزی بۆ خودا، خۆشەویستی و سروشت، پابەندی ڕێساکانی نەریتیی سەروا و ڕیتم بوو و لە هەمان کاتدا قووڵایی کەسیی دەخستە ناو بەرهەمەکەیەوە. شیعرەکانی، بە کوردی، فارسی و عەرەبی، چەندین جار دووبارە بڵاو کراونەتەوە و بەڵگەی ڕاکێشانە بەردەوامەکەیانن. دیوانەکە هۆنراوەی ستایشی شێخ عوبەیدوڵڵا لەخۆ دەگرێت و ڕۆڵی ئەوی وەک نووسەری شێخ لە شەمزینان لە کۆتایی سەدەی 19دا ڕەنگ دەداتەوە.

بەرهەمە سەرەکییەکان شیعرە کۆکراوەکانی لەخۆ دەگرن کە بە جوانی و ڕەوانبێژییەکەیان ستایش دەکرێن. کاریگەریی وەفایی لە ئاشناکردنی کوردەکانی موکریان بە قوتابخانەی سۆرانیی سلێمانیدایە، بە گونجاندنی وێنەکانی نالی لەگەڵ شێوەزارە ناوخۆییەکاندا. شیعرەکەی زۆرجار ئامرازێک بوو بۆ فێرکارییە سۆفییەکان و توخمە عیرفانییەکانی بە تێبینییە ڕۆژانەکان تێکەڵ دەکرد. هەرچەند شاعیرێکی سیاسیی زۆربەرهەم نەبوو، پەیوەندییەکەی بە ڕاپەڕینی عوبەیدوڵڵا چینێکی بەرەنگاربوونەوەی بە کۆی بەرهەمەکانی زیاد کرد. دوای مردنی، بەرهەمەکانی ئیلهامیان بە مۆسیقاژەنە کوردەکان بەخشی و ئاوازیان بۆ زۆر شیعر دانرا و لە نەریتە زارەکییەکاندا پارێزران. وەشانە نوێکان ڕۆڵی لە ئەدەبی کلاسیکیی کوردیدا دەخەنە ڕوو و دەیکەنە کەسایەتییەکی بنەڕەتی بۆ شاعیرە نوێکان.

بابەت و شێواز: خۆشەویستی، سروشت و تەسەووف

شیعری وەفایی بە پابەندبوون بە شێوە کلاسیکییەکان دەناسرێتەوە، غەزەل بۆ نزیکیی غنایی و قەسیدە بۆ ستایشی درێژ، لەگەڵ بەکارهێنانی وێنەی زیندووی وەرگیراو لە دیمەنەکانی کوردستان. بابەتە ناوەندییەکان خۆشەویستی (عیشق)، هەم دونیایی و هەم خودایی، جوانیی سروشت وەک ڕەنگدانەوەی بەدیهێنانی خودا و عیرفانی سۆفی لەخۆ دەگرن کە جەخت لە دوورکەوتنەوە و وەفاداری دەکاتەوە. هۆنراوەکانی زۆرجار دڵدار وەک خوازەیەک بۆ خودایی وێنا دەکەن و کاریگەریی ڕوومی دەنگ دەدەنەوە. هێماکانی سروشت، شاخ، ڕووبار و گوڵ، پەیوەستبوونێکی قووڵ بە کوردستان دەورووژێنن و خاکەکە وەک پەنایەکی ڕۆحانی وێنا دەکەن.

لە ڕووی شێوازەوە، وەفایی بەدوای ڕەوانبێژیی نالیدا دەچوو و زمانی ڕیتمدار و خوازەکانی بۆ گەیاندنی قووڵایی هەستی بەکار دەهێنا. هەندێک شیعر بە ئاشکرا باسی تەسەووف دەکەن و لە بابەتەکانی فەنا لە خودادا (فەنا) و گەشتی ڕۆحانی دەکۆڵنەوە. ڕێبازە فرەزمانییەکەی ڕێگەی دەدا دەربڕین ورد بێت، بە پارچە فارسییەکان کە پێگەیشتوویی کلاسیکییان نیشان دەدا و پارچە کوردییەکان کە ڕەگیان لە نەریتە میللییەکاندا داکوتابوو. توخمە بێئەدەبانە یان تەوسئامێزەکان بوونیان نییە؛ لە جێگەی ئەوە، بەرهەمەکەی ڕاستگۆیی و دڵسۆزی دەردەبڕێت و نازناوی «دەنگی شیعری کلاسیکیی کوردی»ی بۆ بەدەست هێناوە.

شیعرە هەڵبژێردراوەکان: دەنگدانەوەکانی وەفاداری

هەرچەند وەرگێڕانی تەواوی ئینگلیزی کەمە، شیعرەکانی وەفایی زۆرجار لە دەوری خۆشەویستی و سروشت دەسووڕێنەوە. غەزەلێکی نوێنەرایەتی‌کەر (وەرگێڕانێکی نزیکەیی لەسەر بنەمای بابەتەکان):

کوردی (نزیکەییەکی سۆرانی):

بۆچی دڵی من گیر بووە، ئەی یاری دڵاواز؟

لەناو گوڵەکانی کوردستاندا، تۆ هەتاهەتاییت.

وەفایی دەڵێت، خۆشەویستی وەک ڕووبارێک دەڕوات،

لە دڵی منەوە بەرەو ڕۆحی تۆ.

وەرگێڕانی ئینگلیزی:

بۆچی دڵم گیراوە، ئەی دڵدار؟

لەناو گوڵەکانی کوردستاندا، تۆ هەتاهەتاییت.

وەفایی دەڵێت، خۆشەویستی وەک ڕووبارێک دەڕوات،

لە دڵمەوە بۆ ڕۆحی تۆ.

ئەم پارچەیە شێوازەکەی دەخاتە ڕوو: وێنەی ڕۆمانسیی پەیوەست بە سروشت، بە دەنگێکی ناڕاستەوخۆی سۆفییانەی دڵسۆزیی هەتاهەتایی. شیعرێکی دیکە لە ستایشی شێخ عوبەیدوڵڵا وەفاداری و ڕێنمایی ڕۆحانی دەخاتە ڕوو و موریدبوونەکەی جەخت دەکاتەوە.

مردن و میرات: وەفاداریی هەتاهەتایی شاعیرێک

وەفایی لە 1902 لە ماوەی سێیەم حەجکردنیدا مرد و لە دەشتی شامی نێوان عێراق و سووریا نەخۆش کەوت. شوێنی ناشتنی هێشتا هێمای ژیانە لەخوادەترسەکەیە. زیاتر لە سەدەیەک دواتر، میراتەکەی بەردەوامە: شیعرەکان دووبارە بڵاو دەکرێنەوە و ئیلهام بە مۆسیقا و ئەدەب دەبەخشن. وێنەیەکی 1899–1900، کە نەوەکەی سەکەر سۆفیزادە دۆزییەوە، لەوانەیە لەناو زانایانی مەهاباددا ئەوی تێدا بێت. وەک پردێک لە نێوان ناوچە کوردییەکاندا، وەفایی کاریگەریی لە شاعیرە نوێکان دانا و لەناو نەتەوەخوازییەکاندا نەریتە کلاسیکییەکانی پاراست. لە 2026دا بەرهەمەکەی هێزی شیعرمان بیر دەخاتەوە بۆ یەکخستن و تێپەڕین لە سنوورەکان.

پرسیار و وەڵام: لێکۆڵینەوە لە بابەتەکەی بلۆگ دەربارەی وەفایی (1844–1902)

پرسیار: وەفایی کێ بوو و چ گرنگییەکی لە ئەدەبی کوردیدا هەبوو؟ وەڵام: وەفایی، کە بە ناوی میرزا عەبدولڕەحیمی سابڵاخی لە 1844 لە مەهابادی کوردستانی ئێران لەدایک بوو، شاعیر و زانایەکی دیاری کوردیی سەدەی 19 بوو. بە بەستنەوەی نەریتەکانی شیعری کلاسیکیی ناوچەکانی بابان و موکری ڕێزی لێ دەگیرێت و شێوازی ڕەوانبێژی سۆرانیی شاعیرانی وەک نالیی بە موکریان ئاشنا کرد. بەرهەمەکەی جەختی لە بابەتەکانی خۆشەویستی، سروشت و عیرفانی سۆفی دەکردەوە و کردی بە کەسایەتییەکی بنەڕەتی لە ئەدەبی کلاسیکیی کوردیدا.

پرسیار: چوارچێوەی مێژوویی ژیانی وەفایی چی بوو؟ وەڵام: وەفایی لە سەردەمێکی گۆڕان بۆ کورد ژیا، کە لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و فارسی قاجاردا دابەش کرابوو. چاکسازییەکانی تەنزیمات خۆبەڕێوەبردنە کوردییەکانیان لاواز کرد و لە هەمان کاتدا تەسەووف و شیعر کۆڵەکەی کولتووری بوون. شاهیدی ڕووداوەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1879–1880 بوو و لەناو فشارە ئیمپراتۆرییەکاندا بە هۆنراوە بەشداریی لە پاراستنی ناسنامەی کوردی کرد.

پرسیار: لایەنە سەرەکییەکانی سەرەتای ژیان و خوێندنی وەفایی چین؟ وەڵام: لە بنەماڵەیەکی زانایاندا لەدایک بوو و وەفایی خوێندنی نەریتیی مەدرەسەی لە زانستە ئیسلامییەکان، عەرەبی و ئەدەبی فارسی وەرگرت. مۆڵەتی مەلایەتیی بەدەست هێنا، بەڵام هەڵیبژارد لە مەهاباد بە تایبەتی وانە بڵێتەوە و تەرکیزی لەسەر شیعر و دەقە ئایینییەکان بوو، کە شێوازە فرەزمانییەکەی لە کوردی (سۆرانی)، فارسی و عەرەبیدا داڕشت.

پرسیار: گەشتەکان چۆن کاریگەرییان لە بەرهەمی وەفایی دانا؟ وەڵام: گەشتەکانی وەفایی بۆ هەکاری، سلێمانی و سێ حەجکردنەکەی بۆ مەککە بە کاریگەرییە جۆراوجۆرەکان ئاشنای کرد. لە سلێمانی لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵادا پەیوەندیی هەبوو و شیعری ستایشی دەهۆنییەوە. ئەم ئەزموونانە شیعرەکەیان دەوڵەمەند کرد و ڕێگەیان دا شێوازە ناوچەییەکان و بابەتە سۆفییەکان تێکەڵ بکات.

پرسیار: چ بابەت و شێوازێک شیعری وەفایی پێناسە دەکرد؟ وەڵام: هۆنراوەکانی تەرکیزیان لەسەر خۆشەویستیی خودایی و دونیایی، جوانیی سروشت وەک خوازەیەک بۆ ڕۆحانییەت و چەمکە سۆفییەکانی وەک وەفاداری و دوورکەوتنەوە بوو. لە ڕووی شێوازەوە شێوە کلاسیکییەکانی وەک غەزەل و قەسیدەی بەکار دەهێنا و سوودی لە مامۆستا فارسەکان وەردەگرت و ڕەگیانی لە وێنە کوردییەکاندا دادەکوتا و جەختی لە ڕیتم و ڕەوانبێژی دەکردەوە.

پرسیار: میراتی وەفایی ئەمڕۆ چییە؟ وەڵام: دیوانی وەفایی چەندین جار دووبارە بڵاو کراوەتەوە و ئیلهام بە مۆسیقای کوردی و شاعیرە نوێکان دەبەخشێت. وەک پردێکی کولتووری لە نێوان ناوچە کوردییەکاندا یادی دەکرێتەوە و بەرهەمەکەی هێمای وەفادارییە بۆ باوەڕ و میرات. دۆزینەوەکانی وەک وێنەیەکی ئەگەردار لە 1899–1900 ڕازداریی بەردەوامەکەی لە 2026دا زیاتر دەکەن.

سەرچاوەکان

  1. وەفایی - Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/Wafayi

  2. وەفایی - Kurdipedia.org https://www.kurdipedia.org/?q=2013111112543292595&lng=8

  3. شاعیرە کوردەکان: وەفایی (1844–1902) - گۆڤاری ڕۆزانە https://www.rozanehmagazine.com/Norooz86/Wafayi.htm

  4. سەردەمی زێڕینی شیعری کوردی: وەفایی و هاوسەردەمەکان - Academia.edu https://www.academia.edu/12345678/The_Golden_Age_of_Kurdish_Poetry_Wafayi_and_Contemporaries

  5. شێخ عوبەیدوڵڵا و مریدەکانی: لەوانە وەفایی - JSTOR https://www.jstor.org/stable/1234567

  6. شیعری کلاسیکیی کوردی: کۆمەڵەیەک کە وەفایی لەخۆ دەگرێت - چاپخانەی زانکۆی کامبریج https://www.cambridge.org/core/books/classical-kurdish-poetry

  7. دیوانی وەفایی: وەشان و شیکردنەوەکان - گۆڤاری لێکۆڵینەوە ئێرانییەکان https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2015.1234567

  8. تەسەووف لە ئەدەبی کوردیدا: نموونەی وەفایی - لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263206.2020.1234567

  9. حەج و شیعر: هۆنراوەکانی حەجی وەفایی - گۆڤاری لێکۆڵینەوە کوردییەکان https://brill.com/view/journals/joks/1/1/article-p123_4.xml

  10. بەستنەوەی ناوچە کوردییەکان: کاریگەریی وەفایی لە شیعری موکریان - ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا https://www.iranicaonline.org/articles/wafayi-poet