وەڵامە کورتەکە

یەک «ململانێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» بوونی نییە و بۆیە یەک ڕێککەوتنی ئاشتیش نییە کە بتوانێت کۆتایی پێ بهێنێت. جەنگەکانی ناوچەکە لە ناکۆکییە تێکەڵەکان سەبارەت بە دەسەڵات، سنوور، داگیرکاری، ئاسایش، ناسنامە، سەرچاوەکان و دوورخستنەوەی سیاسی سەر هەڵدەدەن. هێزە دەرەکییەکان زۆرێک لەم ململانێیانە توندتر دەکەن، بەڵام حکومەت و بزووتنەوە ناوخۆییەکانیش بڕیارگەلێک دەدەن کە یان فراوانتریان دەکات یان کەمیان دەکاتەوە.

مێژوو سنووری چارەسەرنەکراوی دروست کردکەوتنی ئیمپراتۆرییەتەکان و دروستکردنی دەوڵەتە نوێکان کەمینەکان، داواکارییە ڕکابەرەکان و خاکە جێناکۆکەکانی لە ناو سیستەمە سیاسییە نوێکاندا بەجێ هێشت.
دوورخستنەوە جیاوازی دەگۆڕێت بۆ ململانێفرەچەشنیی نەتەوەیی و ئایینی بە سروشتی خۆی توندوتیژ نییە. ململانێ کاتێک گەشە دەکات کە دەوڵەتەکان نکۆڵی لە هاووڵاتییەتیی یەکسان، نوێنەرایەتی، زمان یان ئاسایش دەکەن.
جەنگە ناوچەییەکان یەکتر بەهێز دەکەنقەیرانێک لە سووریا، عێراق، ئێران، تورکیا، ئیسرائیل و فەلەستین یان کەنداو دەکرێت دەوڵەتە دراوسێکان، گرووپە چەکدارەکان و هێزە جیهانییەکان ڕابکێشێتە ناو خۆی.

هەشت هۆکار کە ئاشتی لە دەستڕاگەیشتن دوور دەهێڵنەوە

پێکهاتنی دەوڵەت و سنوورە چارەسەرنەکراوەکان

سنوورە نوێکان هەموو ڕکابەرییەکی ناوچەییان دروست نەکرد، بەڵام ڕێککەوتنی پاش عوسمانی گەلە جیاوازەکانی خستە ناو دەوڵەتە زۆر ناوەندگەرایەکان و پرسە نەتەوەییە گەورەکانی بەبێ چارەسەر هێشتەوە. کۆمەڵگە کوردییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا دابەش کران، لە کاتێکدا فەلەستین بوو بە ناوەندی خەباتێکی بەردەوامی تر لەسەر زەوی، سەروەری و ئاوارەبوون.

حوکمڕانیی دەسەڵاتخوازانە و لێپرسینەوەی لاواز

کاتێک کێبڕکێی سیاسی، دادگاکان و ڕۆژنامەگەری ناتوانن گلەیی و ناڕەزاییەکان بە ئاشتی چارەسەر بکەن، ئۆپۆزسیۆن بەرەو شەقام، زیندان، تاراوگە یان خەباتی چەکداری پاڵ پێوە دەنرێت. کاری نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر حوکمڕانیی عەرەبی دوورخستنەوە، نایەکسانی، تەسکبوونەوەی بۆشایی سیاسی و سەرکوت بە ناسەقامگیری و ململانێوە دەبەستێتەوە.

دوورخستنەوەی سیاسی و ناسنامەی جێناکۆک

ڕکابەریی سوننی و شیعە، نەتەوەخوازیی نەتەوەیی و ناکۆکی لەسەر زمان یان هاووڵاتییەتی کاتێک مەترسیدار دەبن کە دامەزراوەکان لایەنگریی کۆمەڵگەیەک دەکەن. کورد، ئێزیدی، مەسیحی، فەلەستینی و کۆمەڵگەکانی تر بە دووبارەیی ڕووبەڕووی سەرکوت، ئاوارەبوون یان نکۆڵی لە مافە کۆمەڵییەکان بوونەتەوە. لەخۆگرتن هەموو ناکۆکییەک چارەسەر ناکات، بەڵام دوورخستنەوە ئاشتیی بەردەوام دەکات بە شتێکی زۆر دوور لە ئەگەر.

داگیرکاری، ئاوارەبوون و نادادپەروەریی چارەسەرنەکراو

خەڵک بە دەگمەن ڕێککەوتنێک پەسەند دەکەن کە وەک ملکەچکردنی هەمیشەیی ئەزموونی دەکەن. داگیرکاری، گۆڕینی زۆرەملێی پێکهاتەی دانیشتوان، زیندانیکردنی سیاسی، موڵکی وێرانکراو و پەنابەرایەتی گلەیی و ناڕەزاییەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازنەوە. ئاگربەست دەکرێت کوشتنی دەستبەجێ ڕابگرێت؛ بەڵام بە تەنها ناتوانێت ڕەوایی دروست بکات یان نادادپەروەری چارەسەر بکات.

ڕکابەریی ناوچەیی و جەنگی بەوەکالەت

دەوڵەتەکان زۆرجار بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، لە ڕێگەی دابینکردنی دارایی بۆ پارتە سیاسییەکان، میلیشیاکان یان بزووتنەوە چەکدارییەکانی دەرەوەی سنوورەکانیانەوە، ڕکابەری دەکەن. پاشان ململانێ ناوخۆییەکان دەبن بە گۆڕەپانی مامەڵەکردن بۆ هێزە بەهێزترەکان و گرووپە چەکدارەکان پشتگیر پەیدا دەکەن کە هاندەری سازش کەم دەکەنەوە. هەر لایەک دەستێوەردانەکەی خۆی بە بەرگری وەسف دەکات و بازنەیەک دروست دەبێت کە تێیدا هەمووان بانگەشەی نائاسایشی دەکەن.

دەستێوەردانی دەرەکی و بنەما ناهاوتاکان

هێزە جیهانییەکان بۆ دەستڕاگەیشتنی ستراتیژی، هاوپەیمانی، ئاسایشی وزە، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و ڕکابەری لەگەڵ یەکتر دەستیان وەر داوە. سیاسەتەکانیان زۆرجار دیموکراسی، سەروەری و مافەکانی مرۆڤ بە شێوەیەکی ناهاوتا جێبەجێ دەکەن. ئەمە هەندێک کۆمەڵگەی لە ساتە هەستیارەکاندا پاراستووە، لە هەمان کاتدا جەنگ، هاوبەشی وازلێهێنراو و بێمتمانەیی قووڵیشی دروست کردووە.

نایەکسانیی ئابووری، گەندەڵی و دەرفەتی داخراو

دانیشتوانی گەنجی زۆر، بێکاری، گەندەڵی و خزمەتگوزاریی گشتیی ناهاوسەنگ بەخۆیان نابنە هۆی جەنگ. بەڵام متمانە لاواز دەکەن و ئەندامگیریی بزووتنەوە توندوتیژ یان مەزهەبییەکان ئاسانتر دەکەن—بەتایبەت لەو شوێنانەی خەڵک ناتوانن لە ڕێگەی دامەزراوە سیاسییە باوەڕپێکراوەکانەوە حکومەت بگۆڕن.

تەنگەژەی ئاو و فشاری کەشوهەوا

باشترە لە کەمیی ئاو وەک هۆکارێکی زیادکردنی مەترسی تێبگەین، نەک هۆکارێکی سادەی جەنگ. بانکی جیهانی و ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان بازنەیەکی خراپ وەسف دەکەن: ململانێ زیان بە دامەزراوەکان و سیستەمەکانی ئاو دەگەیەنێت، لە کاتێکدا بەڕێوەبردنی خراپ نائاسایشی خۆراک، ئاوارەبوون و بێمتمانەیی قووڵتر دەکاتەوە. چونکە ڕووبارەکان سنوور دەبڕن، هاوکاری پێویستە.

ڕوونکردنەوە باوەکان کە زۆر سادەن

بانگەشەبۆچی بەس نییە
«ناوچەکە هەمیشە لە جەنگدا بووە.»هەروەها ماوەی درێژی بازرگانی، پێکەوەژیان، زانست و نەزمی سیاسیی سەقامگیری ئەزموون کردووە. توندوتیژی مێژوویی و سیاسییە، نەک حەتمی.
«هەمووی ڕقی کۆنی ئایینییە.»ناسنامە ئایینییەکان گرنگن، بەڵام دەوڵەتە نوێکان، دامەزراوەکان، داگیرکارییەکان، دەستێوەردانی دەرەکی و ململانێکانی دەسەڵات ئەو کاتە دیاری دەکەن کە ناسنامە دەبێتە توندوتیژی.
«نەوت هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە.»دەوڵەمەندیی وزە کاریگەری لە هاوپەیمانی و دەسەڵاتی دەوڵەت دەکات، بەڵام زۆر ململانێ لە دەوری هاووڵاتییەتی، زەوی، حوکمڕانی، ئاسایش و دانپێدانان دەسووڕێتەوە.
«یەک حوکمڕانی بەهێز دەتوانێت ئاشتی بسەپێنێت.»زۆرلێکردن دەکرێت ململانێی دیار سەرکوت بکات، لە کاتێکدا گلەیی و ناڕەزاییە بنەڕەتییەکان هەر بەجێ دەمێنن. سەقامگیری بەبێ ماف زۆرجار کاتییە.

ڕێگایەکی جددی بەرەو ئاشتی پێویستی بە چییە

هاووڵاتییەتیی یەکسانمافگەلێک کە بە نەتەوە، مەزهەب، ڕەگەز، زمان یان دڵسۆزیی سیاسییەوە بەستراو نین.
ڕێککەوتنی سیاسی بە خاوەندارێتیی ناوخۆییڕێککەوتنگەلێک کە کۆمەڵگە کاریگەرکراوەکان دانوستانیان لەسەر دەکەن، نەک تەنها لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە بسەپێنرێن.
دامەزراوەی لێپرسراودادگا، هەڵبژاردن، ڕاگەیاندن و کۆمەڵگەی مەدەنی کە توانای چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانیان بەبێ توندوتیژی هەیە.
مافەکانی کەمینە و زماندانپێدانان، پەروەردە و نوێنەرایەتی کە ڕێگە بە ناسنامە جیاوازەکان دەدەن بەبێ ترس بوونیان هەبێت.
دادپەروەری و ئاوەدانکردنەوەڕاستی، لێپرسینەوە، گەڕاندنەوەی موڵک و پشتگیریی پەنابەران و خێزانە ئاوارەکان.
هاوکاریی ناوچەییڕێساکانی ئاوە هاوبەشەکان، سنوورەکان، بازرگانی و ئاسایش کە سوودەکانی ململانێی بەوەکالەت کەم دەکەنەوە.

بۆیە ئاشتی یەک ڕێوڕەسمی دیپلۆماسی نییە. بریتییە لە بنیاتنانی هێواشتری سیستەمە سیاسییەکان کە تێیاندا شکست لە هەڵبژاردن واتای لەدەستدانی مافەکانی کەس نییە، قسەکردن بە زمانی کەمینە وەک نادڵسۆزی مامەڵەی لەگەڵ ناکرێت و دەوڵەتە دراوسێکان لە هاوکاری سوودێکی زیاتر بەدەست دەهێنن بە بەراورد بەو هێزە چەکدارانەی پشتگیرییان دەکەن. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەنووسی ململانێی بۆ نەنووسراوە؛ بەڵام ئاشتی لە هەر شوێنێک کە ماف و نوێنەرایەتی وەک شتی هەڵبژاردەیی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت، هەر ناسک دەمێنێتەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر