پێشەکی
زاڤ پاشایەکی ڕەچەڵەکی پیشدادییە لە شاینامە، کتێبی فارسیی پاشاکاندا؛ فەرمانڕەوایەکی پیر و دادپەروەر کە لە سەردەمێکی ئاژاوەدا، دوای ڕووخانی نەوزەر، بۆ تەخت هەڵبژێردرا. ڕێکخستنی بۆ شانشینەکە گەڕاندەوە و لە سەردەمێکی شەڕ و قاتوقڕیدا لەگەڵ دوژمنە توورانییەکە، ئەفراسیاب، ئاشتیی کرد.
کاتێک ئەفراسیاب پاشا نەوزەری کوشتبوو و شانشینەکە بێ سەرکردە و لە مەترسیدا بوو، و کاتێک کوڕەکانی خودی نەوزەر بەهۆی نەبوونی فەڕی پاشایەتییەوە بە ناشایستە بۆ فەرمانڕەوایی دادەنران، پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران زاڤی پیریان، کە لە نەوەی ڕەچەڵەکی پاشایەتی بوو، بۆ تەخت هەڵبژارد. هەرچەند فەرمانڕەوایییەکەی کورت بوو، زاڤ وەک پاشایەکی دادپەروەر و ڕاستکردار لە یادەکاندا ماوەتەوە کە ڕێکخستن و خۆشگوزەرانیی بۆ خاکێکی پڕ لە کێشە گەڕاندەوە.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، زاڤ بەشێکە لە میراتی حەماسی و ئەفسانەییی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی زاڤ دیدارە لەگەڵ پاشا دادپەروەرەکەی سەردەمێکی پڕ لە کێشە؛ فەرمانڕەوا ڕاستکردارەکە کە بۆ گەڕاندنەوەی ڕێکخستن دوای کارەسات هەڵبژێردرا، کەسایەتییەکی بەستەری نێوان خانەدانی سەرەتا و سەردەمە مەزنەکەی پاشا کەیانییەکان.
ناوەڕۆک
سەردەمە پڕ لە کێشەکەی دوای نەوزەر
هەڵبژێردراو بەهۆی فەڕی پاشایەتییەوە
فەرمانڕەوایییەکی کورت و ڕاستکردارانە
زاڤ کێیە؟
زاڤ، کە بە پیتی لاتینی Zaav یان Zouیش دەنووسرێت، پاشایەکی ڕەچەڵەکی پیشدادییە لە شاینامەدا؛ لە نەوەی بنەماڵەی پاشایەتی بوو و لە ڕێگەی باوکی، تەهماسپ، بە کەسێک لە نەوەی ڕەچەڵەکی فەریدون دادەنرا. لە سەردەمێکی ئاژاوەی گەورەدا دانیشتە سەر تەخت، دوای ئەوەی پاشا نەوزەر لەلایەن توورانییەکە، ئەفراسیاب، کوژرابوو و شانشینەکە بێ سەرکردە و لە مەترسیدا بوو. کاتێک کوڕەکانی خودی نەوزەر بەهۆی نەبوونی فەڕی پاشایەتییەوە بە ناشایستە بۆ فەرمانڕەوایی دادەنران، پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران زاڤی پیریان، کە ئەوکات تەمەنی زۆر بوو، بەهۆی دانایی و ڕەچەڵەکی پاشایەتییەوە بۆ تەخت هەڵبژارد. هەرچەند فەرمانڕەوایییەکەی تەنها نزیکەی پێنج ساڵ بوو، زاڤ وەک پاشایەکی دادپەروەر و ڕاستکردار لە یادەکاندا ماوەتەوە کە ڕێکخستنی بۆ شانشینە پڕ لە کێشەکە گەڕاندەوە، لە سەردەمێکی شەڕ و قاتوقڕیدا لەگەڵ ئەفراسیاب ئاشتیی کرد و ئێرانی بەرەو سەردەمێکی کورتی خۆشگوزەرانیی نوێبووەوە برد، پێش ئەوەی لە تەمەنێکی زۆردا بمرێت. ئەو کەسایەتییەکی دیاری بەستەری نێوان خانەدانی سەرەتا و سەردەمی پاشا کەیانییەکانە.
سەردەمە پڕ لە کێشەکەی دوای نەوزەر
فەرمانڕەواییی زاڤ لە سەردەمێکی قەیرانی گەورە بۆ ئێراندا هات، دوای کارەساتی ڕووخانی پاشا نەوزەر. نەوزەر، کوڕی پاشا مەزنەکە، مەنووچەهر، بە خراپی فەرمانڕەواییی کردبوو. لە فەرمانڕەواییی ئەودا، توورانییەکە، ئەفراسیاب، هێرشی کردە سەر ئێران، پاشای شکاند و گرت و لە کۆتاییدا کوشتی؛ بەمەش شانشینەکەی تووشی ئاژاوە کرد.
بە کوژرانی نەوزەر و سەرکەوتنی دوژمنە توورانییەکە، ئێران بێ سەرکردە و لە مەترسییەکی گەورەدا مایەوە؛ تەختەکەی بەتاڵ و خاکەکەی لە ژێر هەڕەشەی ئەفراسیابی سەرکەوتوودا بوو. ئەمە یەکێک لە کاتە تاریکەکانی حەماسەکە بوو؛ سەردەمێکی کارەسات و بێسەرەوبەرەیی کە شانشینەکە لە مەترسیی کەوتنی بە تەواوی بۆ دەستی دوژمندا بوو. لەم قەیرانەدا، پێویستی بە پاشایەکی نوێ و شایستە پەلەدار بوو؛ فەرمانڕەوایەک کە بتوانێت ڕێکخستن بگەڕێنێتەوە، شانشینەکە کۆ بکاتەوە و بەرگەی هەڕەشەی تووران بگرێت. سەردەمە پڕ لە کێشەکەی دوای نەوزەر پاشخانی فەرمانڕەواییی زاڤە؛ ئەو قەیرانەی پاشایەکی نوێی دەویست و زاڤ بۆ هێنانەوەی ڕێکخستن و ڕزگاری لە نێویدا هەڵبژێردرا. کارەساتی ڕووخانی نەوزەر و مەترسیی سەر شانشینە بێ سەرکردەکە، پاشخانی هەڵبژاردنی زاڤیان ڕەخساند؛ فەرمانڕەوا پیر و دادپەروەرەکە کە بانگ دەکرا دۆخی ئێران لە کاتی پێویستیدا چاک بکاتەوە. فەرمانڕەوایییە کورتە بەڵام ڕاستکردارانەکەی زاڤ دەبێت لە ڕووی ئەم پاشخانەی کارەسات و مەترسییەوە لێک بدرێتەوە؛ پاشا دادپەروەرەکە کە بەرز کرایەوە بۆ ڕزگارکردنی شانشینەکە لەو ئاژاوەیەی دوای ڕووخانی نەوزەر هات.
خاڵە سەرەکییەکان
زاڤ پاشایەکی پیر و دادپەروەری ڕەچەڵەکی پیشدادییە لە شاینامەدا.
دوای کەوتنی نەوزەر بە دەستی ئەفراسیاب، وەک پاشا هەڵبژێردرا.
کوڕەکانی نەوزەر بەهۆی نەبوونی فەڕی پاشایەتییەوە بە ناشایستە بۆ فەرمانڕەوایی دادەنران.
پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران زاڤیان بەهۆی دانایی و ڕەچەڵەکەکەیەوە هەڵبژارد.
دادپەروەریی گەڕاندەوە و لە نێو شەڕ و قاتوقڕیدا لەگەڵ ئەفراسیاب ئاشتیی کرد.
فەرمانڕەوایییەکەی کورت بوو، نزیکەی پێنج ساڵ، بەڵام ڕاستکردارانە و پڕ لە خۆشگوزەرانی بوو.
زانیارییە خێراکان
ناو: زاڤ (هەروەها بە پیتی لاتینی Zaav، Zou)
ڕۆڵ: پاشای ڕەچەڵەکی پیشدادی
باوک: تەهماسپ، لە ڕەچەڵەکی فەریدون
دانیشتن لەسەر تەخت: دوای ڕووخانی نەوزەر
هەڵبژێردراو لەلایەن: زاڵ و سەرکردەکانی ئێران
هۆی هەڵبژاردن: دانایی، تەمەن و فەڕی پاشایەتییەکەی
کردەوەی ناودار: گەڕاندنەوەی ڕێکخستن؛ ئاشتی لەگەڵ ئەفراسیاب
ماوەی فەرمانڕەوایی: نزیکەی پێنج ساڵ
شێوەی مردن: لە تەمەنێکی زۆردا مرد
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسەی ئێرانی
هەڵبژێردراو بەهۆی فەڕی پاشایەتییەوە
هەڵبژاردنی زاڤ بۆ تەخت بە پرسی فەڕی پاشایەتییەوە بەستراوە؛ فەڕ، ئەو شکۆ ئیلاهییەی کە لە نەریتەکەدا پاشای ڕەوا دیاری دەکات. کاتێک تەختەکە دوای مردنی نەوزەر بەتاڵ بوو، میراتگرە سروشتییەکان کوڕەکانی خودی نەوزەر بوون، لەوانە جەنگاوەر تووس.
بەڵام کوڕەکانی نەوزەر هەرچەند جەنگاوەری ئازا بوون، لەلایەن سەرکردەکانی ئێرانەوە بە ناشایستە بۆ پاشایەتی دادەنران، چونکە فەڕی پاشایەتی، ئەو فەڕەی فەرمانڕەواییی ڕەوا پێویستی پێیەتی، نەبوو. بە تایبەتی تووس هەرچەند جەنگاوەرێکی بەهێز بوو، بە کەسێکی زۆر لووتبەرز و شەڕخواز دادەنرا کە شایستەی هەڵگرتنی شکۆ ئیلاهییەکەی پاشایەتی نەبوو. بەمەش لەبری دانانی میراتگرێکی ناشایستە لەسەر تەخت، پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران لە شوێنێکی دیکە بەدوای پاشایەکی شایستەدا گەڕان و زاڤی پیریان هەڵبژارد؛ کەسێک لە نەوەی ڕەچەڵەکی پاشایەتی لە ڕێگەی باوکی، تەهماسپ، کە سەرەڕای تەمەنی زۆری، دانایی و فەڕی پاشایەتیی شایستەی تەختی هەبوو. هەڵبژاردنی زاڤ بەهۆی فەڕی پاشایەتییەوە لەبری کوڕە ناشایستەکانی نەوزەر، ساتێکی گرنگە لە حەماسەکەدا؛ ئەو بنەمایە دەنوێنێت کە پاشایەتی تەنها بۆ نزیکترین میراتگر نییە، بەڵکو بۆ ئەو کەسەیە کە هەڵگری شکۆ ئیلاهییەکە و شایستەی فەرمانڕەوایییە. زاڤ بەهۆی فەڕی پاشایەتی و دانایی و شایستەیییەکەیەوە هەڵبژێردرا، نەک تەنها بەهۆی ڕەچەڵەک؛ فەرمانڕەوا پیرە شایستەکە کە لەبری ناشایستەکان دانرایە سەر تەخت. ئەم هەڵبژاردنە بەهۆی فەڕی پاشایەتییەوە، زاڤ وەک پاشایەکی ڕەوا و شایستە دەناسێنێت؛ هەڵگری فەڕ کە بۆ چاککردنەوەی شانشینە پڕ لە کێشەکە بەرز کرایەوە.
پاشا دادپەروەرەکە
زاڤ پێش هەموو شتێک وەک پاشایەکی دادپەروەر و ڕاستکردار لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ فەرمانڕەوایەک کە ڕێکخستن و دادپەروەری و فەرمانڕەواییی باشی بۆ شانشینێک هێنا کە تووشی ئاژاوە بووبوو. دوای بێسەرەوبەرەییی ڕووخانی نەوزەر، فەرمانڕەواییی زاڤ سەردەمێکی دادپەروەری و نوێبوونەوە بوو.
لە نەریتەکەدا، فەرمانڕەواییی زاڤ سەردەمێکی دادپەروەری لە ئێراندا هێنایە ئاراوە، لە سەردەمێکدا کە بێسەرەوبەرەیی و تاوانە سەربازییەکانی پەیوەست بە شەڕی لەگەڵ تووران تایبەتمەندییەکانی بوون. زاڤ وەک پاشایەکی دادپەروەر، بە ڕاستکرداری و دانایی فەرمانڕەواییی کرد؛ ڕێکخستنی بۆ شانشینەکە گەڕاندەوە، سنووری بۆ ستەمەکانی سەردەمە پڕ لە کێشەکە دانا و فەرمانڕەواییی باشی بۆ ئەو شوێنانە هێنا کە بێسەرەوبەرەیی تێدا بوو. وێناکردنی زاڤ وەک پاشا دادپەروەرەکە جەوهەری گرنگییەکەیە، چونکە لە سەردەمێکی تاریک و پڕ لە کێشەدا وەک هێمای ڕاستکرداری و فەرمانڕەواییی باش دەوەستێت؛ پاشا شایستەکە کە دوای کارەسات ڕێکخستنی دروستی گەڕاندەوە. دادپەروەرییەکەی بەهۆی جیاوازیی لەگەڵ سەردەمە پڕ لە کێشەکەی تێیدا هات، زیاتر بەرچاوە؛ فەرمانڕەوا ڕاستکردارەکە کە دوای تاریکیی ڕووخانی نەوزەر ڕووناکیی هێنا. زاڤ وەک پاشا دادپەروەرەکە، نموونەی پاشایەتیی ڕاستکردارانە دەنوێنێت؛ فەرمانڕەوا دانا و دادپەروەرەکە کە بەڕێوەبردنەکەی ڕێکخستن و خۆشگوزەرانی بۆ شانشینەکە دەهێنێت. ئەم تایبەتمەندیی دادپەروەرییە، تەنانەت زیاتر لە هەر کردەوەیەکی دیاریکراو، ئەوەیە کە زاڤ زیاتر بەهۆیەوە لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ پاشا دادپەروەرەکەی سەردەمێکی پڕ لە کێشە کە فەرمانڕەوایییە ڕاستکردارانەکەی دۆخی ئێرانی چاک کردەوە. وێناکردنی زاڤ وەک پاشایەکی دادپەروەر دەیخاتە نێو فەرمانڕەوا شایستە و ڕاستکردارەکانی حەماسەکە؛ کەسایەتییەکی پاشایەتیی باش لە سەردەمێکی تاریکدا.
ئاشتی لەگەڵ ئەفراسیاب
یەکێک لە ڕووداوە سەرەکییەکانی فەرمانڕەواییی زاڤ، ئاشتی کردن لەگەڵ پاشای تووران، ئەفراسیاب، بوو. ئەمە بۆ ماوەیەک کۆتایی بە شەڕە وێرانکەرەکەی نێوان ئێران و تووران هێنا کە لە سەردەمی نەوزەردا کارەساتی هێنابوو.
لە نەریتەکەدا، شەڕی نێوان ئێران و تووران و ئەو دۆخەی هێنایە ئاراوە، لەوانە قاتوقڕییەکی بەربڵاو، ئاشتیی بۆ هەردوولا کرد بە شتێکی خوازراو. ئەفراسیابیش دەیویست کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت، بەمەش ڕێککەوتنێک لە نێوان زاڤ و پاشای تووراندا کرا. بە پێی مەرجەکانی ئەم ئاشتییە لە نەریتەکەدا، سنوورێک لە نێوان دوو شانشینەکەدا دانرا و خاکەکانی ئەوبەری ڕووباری ئۆکسوس بە تووران دران، لە بەرامبەر کۆتاییهێنان بە شەڕەکە. ئەم ئاشتییە پشوویەکی لە شەڕە وێرانکەرەکە هێنا و ڕێگەی دا شانشینە پڕ لە کێشەکەی ئێران چاک ببێتەوە و لە ژێر فەرمانڕەواییی دادپەروەرانەی زاڤدا دیسان ڕێکخستن و خۆشگوزەرانی بەسەر ببات. ئاشتی کردن لەگەڵ ئەفراسیاب یەکێکە لە کردەوە سەرەکییەکانی فەرمانڕەواییی زاڤ؛ ئەو کردەوەیەی پاشا دادپەروەرەکە بەهۆیەوە بۆ ماوەیەک کۆتایی بەو ململانێیە هێنا کە کارەساتی ئاوا گەورەی هێنابوو و دەرفەتێکی بۆ چاکبوونەوەی شانشینەکە ڕەخساند. بەمەش ئاشتی لەگەڵ ئەفراسیاب، بە دانانی سنوور لە نێوان شانشینەکان و کۆتاییهێنان بە شەڕەکە، دەستکەوتێکی گرنگی فەرمانڕەوایییە کورتەکەی زاڤە؛ ڕەخساندنی پشوودان و چاکبوونەوە بۆ خاکە پڕ لە کێشەکەی لەلایەن پاشا دادپەروەرەکەوە. ئەمە بەشێکە لە وێناکردنی وەک فەرمانڕەوا دانا و ڕاستکردارەکە کە دوای کارەساتی ڕووخانی نەوزەر دۆخی ئێرانی چاک کردەوە.
فەرمانڕەوایییەکی کورت و ڕاستکردارانە
فەرمانڕەواییی زاڤ هەرچەند ڕاستکردارانە و بەسوود بوو، کورت بوو؛ لە نەریتەکەدا تەنها نزیکەی پێنج ساڵی خایاند، چونکە زاڤ کاتێک دانیشتە سەر تەخت، تەمەنی زۆر بوو. لە تەمەنێکی زۆردا مرد، دوای ئەوەی ڕێکخستن و خۆشگوزەرانیی بۆ شانشینەکە گەڕاندەوە.
لە ساڵانی فەرمانڕەوایییەکەیدا، دوای ئاشتی کردن لەگەڵ ئەفراسیاب، زاڤ ئێرانی بەرەو سەردەمێکی خۆشگوزەرانیی نوێبووەوە برد. شانشینەکە لەو بێسەرەوبەرەیی و شەڕە چاک دەبووەوە کە پێش فەرمانڕەواییی ئەو ڕوویان دابوو. بەڕێوەبردنە دادپەروەرانەکەی و ئەو ئاشتییەی بەدەستی هێنا، ڕێگەیان دا خاکەکە دوای سەردەمە تاریکەکەی ڕووخانی نەوزەر دیسان گەشە بکات. بەڵام چونکە کاتێک هەڵبژێردرا، پێشتر پیر بوو، فەرمانڕەوایییەکەی ناچار کورت بوو. لە نەریتەکەدا لە تەمەنێکی زۆردا مرد، دوای فەرمانڕەواییی نزیکەی پێنج ساڵ. دوای زاڤ، تەخت گواسترایەوە بۆ کوڕەکەی کە بۆ ماوەیەک درێژەی بە ڕەچەڵەکەکە دا، پێش ئەوەی شانشینەکە بچێتە نێو سەردەمە مەزنەکەی پاشا کەیانییەکان. ئەم سەردەمە بە کەی قوباد دەستی پێ کرد، کە بە یارمەتیی زاڵ و پاڵەوانانی سیستان بەرز کرایەوە. بەمەش فەرمانڕەوایییە کورت و ڕاستکردارانەکەی زاڤ بەستەری نێوان کۆتاییی پڕ لە کێشەی خانەدانی سەرەتا و سەردەمە نوێکەی کەیانییەکانە؛ ماوەیەکی کورت بەڵام شایستەی فەرمانڕەواییی دادپەروەرانە و چاکبوونەوە. هەرچەند کورت بوو، فەرمانڕەوایییەکەی وەک سەردەمێکی دادپەروەری و ئاشتی و خۆشگوزەرانیی نوێبووەوە لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ کاری شایستەی پاشایەکی دادپەروەر لە کۆتاییی سەردەمی خانەدانە کۆنەکەدا. کورتیی فەرمانڕەوایییەکەی بەهۆی تەمەنی زۆرییەوە، گرنگییەکەی وەک سەردەمێکی فەرمانڕەواییی ڕاستکردارانە و چاکبوونەوە کەم ناکاتەوە؛ ماوە دادپەروەرانەکە کە پێش هەڵهاتنی سەردەمە نوێکە شانشینەکەی چاک کردەوە.
هێما و واتا
زاڤ پێش هەموو شتێک نموونەی پاشایەتیی دادپەروەرانە و ڕاستکردارانە دەنوێنێت؛ فەرمانڕەوا داناکە کە بەڕێوەبردنەکەی ڕێکخستن و خۆشگوزەرانی بۆ شانشینەکە دەهێنێت. وەک پاشا دادپەروەرەکە کە دوای کارەساتی ڕووخانی نەوزەر بەرز کرایەوە، گەڕاندنەوەی ڕێکخستنی دروست و فەرمانڕەواییی باش دوای سەردەمێکی ئاژاوە دەنوێنێت؛ پاشا ڕاستکردارەکە کە دوای تاریکی ڕووناکی دەهێنێت.
زاڤ هەروەها بنەمای فەڕی پاشایەتی، فەڕ، وەک نیشانەی پاشایەتیی ڕەوا دەنوێنێت، چونکە لەبری کوڕە ناشایستەکانی نەوزەر بۆ تەخت هەڵبژێردرا، بە تایبەتی لەبەر ئەوەی هەڵگری شکۆ ئیلاهییەکە و شایستەییی فەرمانڕەوایی بوو. لەمەدا ئەو بیرۆکەیە دەنوێنێت کە پاشایەتی بۆ هەڵگری شایستەی فەڕە، نەک تەنها نزیکترین میراتگر. وەک کەسایەتییەکی بەستەری نێوان خانەدانی سەرەتا و سەردەمی کەیانییەکان، زاڤ بەردەوامیی پاشایەتیی ڕاستکردارانە لە ماوەی گواستنەوە پڕ لە کێشەکەدا دەنوێنێت؛ ماوە دادپەروەرانەکە کە شانشینەکەی پاراست. لە هەموو ئەمانەدا، زاڤ کەسایەتییەکی بەڕاستی گرنگە؛ پاشایەتیی دادپەروەرانە، بنەمای فەڕی پاشایەتی و بەردەوامیی فەرمانڕەواییی دروست لە سەردەمێکی پڕ لە کێشەدا دەنوێنێت. ئەو پاشا دادپەروەرەکەی سەردەمێکی تاریکە؛ فەرمانڕەوا ڕاستکردارەکە کە فەرمانڕەوایییە کورتەکەی ڕێکخستنی گەڕاندەوە، ئاشتیی کرد و لە کۆتاییی سەردەمی خانەدانە کۆنەکەدا خۆشگوزەرانیی بۆ ئێران هێنا.
زاڤ و کورد
زاڤ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە بەشێکە لە میراتی حەماسی و ئەفسانەییی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی بە پاشا و خانەدانەکانیەوە، میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتی کۆنی ئێرانیی سەرچاوەی حەماسەکەدا بەشدارن.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شاینامە بەشێکن لەو جیهانە کولتووری و ئەفسانەیییە فراوانترەی سەر بەوەن. پاشاکانی حەماسەکە، لەوانە زاڤی دادپەروەر، پێگەیەکیان لە میراتە فراوانە ئێرانییەکەدا هەیە کە کورد هاوبەشیی تێدا هەیە. نموونەی پاشای دادپەروەر کە زاڤ دەینوێنێت، بەهایەکە کە لە سەرانسەری جیهانی ئێرانی و دەرەوەشی نرخ بۆ دەدرێت. بە ڕاستگۆیی و بە وردی دەکرێت زاڤ وەک بەشێک لە ئەم میراتە هاوبەشە ئێرانییە بناسرێت، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتی فراوانی حەماسەکەدا بەشدارە، کە زاڤی پاشا دادپەروەر بەشێکە لێی و سەر بە گەنجینەی هاوبەشی نەریتی پاشایەتی و پاڵەوانیی ئێرانییەکانە؛ ئەو گەنجینەیەی کورد لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتەکە نرخ بۆ دەدات. بەمەش بە ناساندنی زاڤ، کەسایەتییەکی میراتی هاوبەشی ئێرانی دەناسێنین کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی میراتگریی دەکات؛ پاشا دادپەروەرەکەی سەردەمێکی پڕ لە کێشە لە ڕەچەڵەکە مەزنەکەی پاشاکانی حەماسەکەدا.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
بۆچی لەبری کوڕەکانی نەوزەر زاڤ هەڵبژێردرا؟ چونکە وا دادەنرا کە ئەو شکۆی پاشایەتییەیان نییە، فەڕ، کە پاشایەتیی ڕەوا پێویستی پێیەتی. کاتێک تەخت دوای مردنی نەوزەر بەتاڵ بوو، کوڕەکانی، لەوانە جەنگاوەر تووس، میراتگرە سروشتییەکان بوون. بەڵام بە تایبەتی تووس هەرچەند ئازا بوو، بە کەسێکی زۆر لووتبەرز و شەڕخواز دادەنرا کە شایستەی هەڵگرتنی شکۆ ئیلاهییەکەی پاشایەتی نەبوو. بەمەش سەرکردەکانی ئێران لەگەڵ پاڵەوان زاڵ، زاڤی شایستە و پیریان لەبری ئەوان هەڵبژارد. ئەمە ئەو بنەمایە دەنوێنێت کە پاشایەتی بۆ هەڵگری فەڕە، نەک تەنها نزیکترین میراتگر.
ئایا کوڕی زاڤ هەمان گەڕشاسپی پاڵەوانە کۆنەکە بوو؟ نەخێر؛ ئەمە خاڵێکە کە دەکرێت تێکەڵبوون دروست بکات. جێگرەوەی زاڤ لە نەریتەکەدا کوڕەکەی بوو، کە لە هەندێک گێڕانەوەدا ناوی گەڕشاسپە؛ پاشایەکی کۆتاییی ڕەچەڵەکی پیشدادی. ئەم گەڕشاسپە پاشایە، کەسایەتییەکی جیاوازە لە گەڕشاسپی پاڵەوانە کۆن و بەهێزەکەی نەریتی ئەڤێستا و پاڵەوانی، ئەژدیهاکوژ و باپیری بنەماڵەی نەریمان. هەردووکیان هەمان ناویان هەیە، بەڵام کەسایەتیی جیاوازن؛ یەکێکیان پاشایەکی کۆتاییی پیشدادییەکان و ئەوی دیکە پاڵەوانێکی کۆنە. سەرەڕای هاوبەشبوونی ناو، نابێت تێکەڵ بکرێن.
ئایا زاڤ کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتی فراوانی حەماسەکەدا بەشدارە، کە زاڤی پاشا دادپەروەر بەشێکە لێی، لەگەڵ دراوسێکانی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
نەوزەر: ئەو پاشایەی ڕووخانی پێش فەرمانڕەواییی زاڤ هات
ئەفراسیاب: پاشای تووران کە زاڤ لەگەڵی ئاشتیی کرد
زاڵ: ئەو پاڵەوانەی یارمەتیی هەڵبژاردنی زاڤی وەک پاشا دا
تووس: کوڕی نەوزەر، کە بۆ تەخت هەڵنەبژێردرا
مەنووچەهر: پاشا مەزنەکە، باوکی نەوزەر
فەریدون: ئەو پاشایەی زاڤ لە نەوەی ڕەچەڵەکەکەی بوو
فەڕ: ئەو فەڕەی پاشایەتی کە زاڤ بەهۆیەوە هەڵبژێردرا
شاینامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسەی مەزنی ئێران
پرسیارە باوەکان
زاڤ لە شاینامەدا کێیە؟
زاڤ، کە بە پیتی لاتینی Zaav یان Zouیش دەنووسرێت، پاشایەکی ڕەچەڵەکی پیشدادییە لە شاینامەدا؛ لە ڕێگەی باوکی، تەهماسپ، لە نەوەی بنەماڵەی پاشایەتی بوو. لە سەردەمێکی ئاژاوەدا دانیشتە سەر تەخت، دوای ئەوەی توورانییەکە، ئەفراسیاب، پاشا نەوزەری کوشتبوو. پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران بەهۆی دانایی و فەڕی پاشایەتییەکەیەوە هەڵیان بژارد، کاتێک کوڕەکانی نەوزەر بە ناشایستە دادەنران. وەک پاشایەکی دادپەروەر لە یادەکاندا ماوەتەوە کە ڕێکخستنی گەڕاندەوە و لەگەڵ ئەفراسیاب ئاشتیی کرد.
بۆچی زاڤ وەک پاشا هەڵبژێردرا؟
زاڤ هەڵبژێردرا چونکە میراتگرە سروشتییەکان، کوڕەکانی نەوزەر، بە کەسانێک دادەنران کە فەڕی پاشایەتی، ئەو فەڕەی پاشایەتیی ڕەوا پێویستی پێیەتی، نەبوو. تووس، کوڕی نەوزەر، هەرچەند جەنگاوەرێکی ئازا بوو، بە کەسێکی زۆر لووتبەرز و شەڕخواز دادەنرا کە شایستەی هەڵگرتنی شکۆ ئیلاهییەکەی پاشایەتی نەبوو. بەمەش پاڵەوان زاڵ و سەرکردەکانی ئێران زاڤی پیریان لەبری میراتگرە ناشایستەکان هەڵبژارد؛ کەسێک لە نەوەی ڕەچەڵەکی پاشایەتی کە دانایی و فەڕی پاشایەتیی شایستەی تەختی هەبوو.
زاڤ لە فەرمانڕەوایییەکەیدا چی بەدەست هێنا؟
هەرچەند فەرمانڕەوایییەکەی کورت بوو، نزیکەی پێنج ساڵ، زاڤ دادپەروەری و ڕێکخستنی بۆ شانشینێک گەڕاندەوە کە دوای ڕووخانی نەوزەر تووشی ئاژاوە بووبوو. دەستکەوتە سەرەکییەکەی ئاشتی کردن لەگەڵ پاشای تووران، ئەفراسیاب، بوو؛ بۆ ماوەیەک کۆتایی بە شەڕە وێرانکەرەکەی نێوان ئێران و تووران هێنا، لە سەردەمێکی قاتوقڕیدا. بە ئاشتییەکە، سنوورێک لە ئۆکسوس دانرا و پشوودانەکە ڕێگەی دا ئێران چاک ببێتەوە و لە ژێر فەرمانڕەواییی دادپەروەرانەی ئەودا خۆشگوزەرانیی نوێبووەوە بەسەر ببات.
زاڤ چەند ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؟
لە نەریتەکەدا، زاڤ نزیکەی پێنج ساڵ فەرمانڕەواییی کرد. چونکە کاتێک بۆ تەخت هەڵبژێردرا، تەمەنی زۆر بوو، فەرمانڕەوایییەکەی ناچار کورت بوو و لە تەمەنێکی زۆردا مرد. سەرەڕای کورتییەکەی، فەرمانڕەوایییەکەی وەک سەردەمێکی دادپەروەری و ئاشتی و خۆشگوزەرانیی نوێبووەوە لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ ماوەیەکی شایستەی فەرمانڕەواییی ڕاستکردارانە کە کۆتاییی پڕ لە کێشەی خانەدانی سەرەتا و سەردەمی داهاتووی پاشا کەیانییەکانی پێکەوە بەستەوە.
ئایا گەڕشاسپ، کوڕی زاڤ، هەمان پاڵەوانە ناودارەکە بوو؟
نەخێر؛ ئەوان کەسایەتیی جیاوازن کە هەمان ناویان هەیە. جێگرەوەی زاڤ لە هەندێک گێڕانەوەدا کوڕەکەی بە ناوی گەڕشاسپ بوو؛ پاشایەکی کۆتاییی ڕەچەڵەکی پیشدادی. ئەم گەڕشاسپە پاشایە جیاوازە لە گەڕشاسپی پاڵەوانە کۆن و بەهێزەکەی نەریتی ئەڤێستا و پاڵەوانی، ئەژدیهاکوژ و باپیری بنەماڵەی نەریمان. هەردووکیان هەمان ناویان هەیە، بەڵام کەسایەتیی جیاوازن؛ یەکێکیان پاشایەکی دواترە و ئەوی دیکە پاڵەوانێکی کۆنە و نابێت تێکەڵ بکرێن.
ئایا زاڤ کەسایەتییەکی کوردە؟
زاڤ بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتی فراوانی حەماسەکەدا بەشدارە، کە زاڤی پاشا دادپەروەر بەشێکە لێی، لەگەڵ دراوسێکانی. نموونەی پاشای دادپەروەر کە ئەو دەینوێنێت، لە سەرانسەری جیهانی ئێرانی نرخ بۆ دەدرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Tous son of Nowzar - Wikipedia
The Early Rulers of Persia: The Kayanian Dynasty - Ancient Origins