ابن حاجب (1175–1249) فقیه مالکی و دستورنویس عربی بود. دو کتابش ساخت جمله را از ساخت واژه جدا می‌کنند؛ شرح‌ها و نسخه‌های حاشیه‌دار تاریخ آموزش را نشان می‌دهند.

صفحهٔ دست‌نویس عربی با متن سیاه در قاب سرخ، نشانه‌های سرخ و حاشیه‌های فراوان
شافیه، مک‌گیل MS ISL 44، رونویس متأخر با تاریخ فهرستی 1135ق/1722م؛ صفحهٔ PDF 17. دست‌خط مؤلف نیست. اسکن مالکیت عمومی، ویکی‌انبار. Al-Shafiya · McGill Library MS ISL 44 · Wikimedia Commons · Public domain. PDF page 17 rendered without creative changes.

نام و تاریخ

نام او ابوعمرو جمال‌الدین عثمان بن عمر بن ابی‌بکر بن یونس بود. TDV تولدش را در اسنای مصر علیا در 570ق/1175م و مرگش را در اسکندریه در 646ق/1249م ثبت می‌کند. خانواده از تفلیس آمده و پدر در قوص حاجب بود. [1] خاستگاه جغرافیایی به‌تنهایی هویت قومی را اثبات نمی‌کند.

مرکزهای آموزش

در قاهره درس خواند، از 609ق/1212م در فاضلیه تدریس کرد و در 617ق/1220م به دمشق رسید. در محیط مالکی مسجد اموی آموزش می‌داد. ناصر داود در 633ق/1235م او را به کرک دعوت کرد؛ آنجا کافیه را با نام وافیه به نظم درآورد. سپس به مصر برگشت. [1] این مسیر پیوند چند مرکز دانش را نشان می‌دهد.

کافیه: روابط جمله

این کتاب نحو به اسم، فعل و حرف تقسیم می‌شود. از مفصل زمخشری بهره می‌گیرد و موادش را انتخاب و بازپردازی می‌کند. [2] موضوع روابط دستوری واژه‌ها در جمله است. تقسیم‌بندی کتاب به تشخیص نوع واژه و مسائل مربوط به آن کمک می‌کند.

شافیه: ساخت واژه

کتاب صرف و املا به الگوهای مجرد و مزید، فعل، صفت فاعلی و مفعولی، مصدر، تصغیر، نسبت و جمع می‌پردازد. تغییر صدا و حرف، ادغام، تمرین و خط هم مطرح است. [3] نحو روابط جمله را بررسی می‌کند، صرف صورت خود واژه را؛ دو کتاب مکمل‌اند.

رونویس و خوانندگان

مک‌گیل MS ISL 44 شافیه و رساله‌های دیگری دارد. فهرست تاریخ 1135ق/1722م، تحریر سرخ و حاشیه‌های ترکی و عربی را ثبت می‌کند. [4] تصویر متن قاب‌گرفته را از یادداشت‌ها جدا نشان می‌دهد. این شاهد انتقال متأخر است، نه خط یا چهرهٔ مؤلف.

شرح و آموزش

رضی استرآبادی و جامی از شارحان کافیه‌اند. TDV جای آن را در آموزش عثمانی پس از کتاب‌های مقدماتی شرح می‌دهد. [2] متن پایه، شرح توضیحی و یادداشت خواننده لایه‌های جدا هستند. تفکیک آنها تاریخ آموزش را روشن‌تر از ادعای تقنین همهٔ عربی به دست یک نفر می‌کند.

منابع و مطالعه بیشتر

  1. Hulusi Kılıç, İbnü’l-Hâcib, TDV İslâm Ansiklopedisi (2000), biographical section.
  2. Hulusi Kılıç, el-Kâfiye, TDV İslâm Ansiklopedisi (2001), structure, sources and commentary tradition.
  3. Hulusi Kılıç, eş-Şâfiye, TDV İslâm Ansiklopedisi (2010), morphology, exercises and spelling.
  4. Al-Shafiya, McGill Library MS ISL 44, catalogue description and public-domain manuscript scan; selected opening pages.