نسل‌کشی انفال: عملیات، شهادت بازماندگان و پاسخ‌گویی

از ۲۳ فوریه تا ۶ سپتامبر ۱۹۸۸، نیروهای دولت عراق عملیات هشت‌مرحله‌ای انفال را علیه جوامع روستایی کرد اجرا کردند. شهادت‌ها، اسناد دولتی، بررسی‌های پزشکی قانونی و حکم بعدی دادگاه این تاریخ را مستند می‌کنند.

پیشینه و فرمان‌ها

انفال در ادامهٔ تخریب روستا و جابه‌جایی اجباری پیشین شکل گرفت. ربودن مردان و پسران بارزانی در ۱۹۸۳ پیشینه‌ای مهم بود. علی حسن المجید در ۲۹ مارس ۱۹۸۷ اختیارات گسترده گرفت. ارتش، نهادهای امنیتی و شبه‌نظامیان کرد حامی دولت نقش‌های متفاوت داشتند. فرمان SF/4008 مورخ ۲۰ ژوئن ۱۹۸۷ آتش بدون محدودیت در مناطق ممنوعه را مجاز و اعدام اسیران ۱۵ تا ۷۰ ساله پس از بازجویی را مقرر می‌کرد. این سیاست زندگی غیرنظامی را هدف می‌گرفت. [1] [2]

عملیات و بازداشت

مرحلهٔ نخست از ۲۳ فوریه تا ۱۹ مارس درهٔ جافتی، دوم ۲۲ مارس تا ۱ آوریل قره‌داغ، سوم ۷–۲۰ آوریل گرمیان و چهارم ۳–۸ مه زاب کوچک را هدف گرفت. پنجم تا هفتم از ۱۵ مه تا ۲۶ اوت شقلاوه و رواندوز؛ مرحلهٔ نهایی از ۲۵ اوت تا ۶ سپتامبر بادینان بود. توپزاوه، دبس و نقره‌سلمان در شبکهٔ بازداشت جای داشتند. جداسازی، ناپدیدسازی، تیرباران و محرومیت در همه‌جا توالی یکسان نداشت. [1] [12] [13]

حلبچه و آمارها

سلاح شیمیایی عراق در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ هزاران نفر را در حلبچه کشت. دیده‌بان حقوق بشر خردل و سارین را نام می‌برد و حمله را از هشت عملیات رسمی جدا می‌کند. سازمان منع سلاح‌های شیمیایی جراحات ماندگار و آسیب روانی را یادآور می‌شود. دیده‌بان حداقل ۵۰ هزار و احتمالاً ۱۰۰ هزار کشتهٔ انفال برآورد کرد؛ ریاست اقلیم در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶ رقم بیش از ۱۸۲ هزار را به کار برد. آمارها باید به منبع نسبت داده شوند. گزارش ۱۹۹۳ حدود دو هزار روستای ویران‌شده را برای ۱۹۸۷–۱۹۸۹ ثبت می‌کند، نه همهٔ دوره‌های سرکوب. [5] [6] [7] [10]

شواهد، حکم و خانواده‌ها

پژوهش حدود ۳۵۰ مصاحبهٔ عمیق، اسناد تصرف‌شده و بررسی قانونی را ترکیب کرد. در کورمه بقایای ۲۶ مرد و پسر کشته‌شده با شلیک نزدیک بررسی شد. محاکمه در ۲۰۰۶ آغاز شد؛ حکم انفال مورخ ۲۴ ژوئن ۲۰۰۷ المجید و دیگران را به نسل‌کشی و جرایم مرتبط محکوم کرد. دیده‌بان نقایص دادرسی را نیز نقد کرد. ریاست اقلیم در ۲۰۲۶ غرامت، بازگرداندن بقایا و حمایت خانواده‌ها را خواست. جست‌وجوی مفقودان در کنار بزرگداشت ۱۴ آوریل بخشی از این تاریخ است. [3] [4] [7] [8] [9] [10]

منابع و مطالعه بیشتر

1. Human Rights Watch / Middle East Watch, Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds (1993); full report, original petition and operational chapters.
2. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, chapter 2, “Prelude to Anfal”; reproduced orders including directive SF/4008, 20 June 1987.
3. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, “A Note on Methodology”; witness interviews, documentary provenance and forensic investigation at Koreme and Birjinni.
4. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, chapter 13, “The Vanishing Trail”; family searches, official correspondence and enforced disappearance.
5. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, chapter 3, especially “The March 16 Chemical Attack on Halabja”; military context, chemical evidence and distinction from the formal Anfal operations.
6. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons, Director-General Fernando Arias, Halabja commemoration statement, 16 March 2025.
7. Human Rights Watch, “Q & A: The Anfal Trial”, 22 June 2007; estimate, defendants, legal elements and procedural history.
8. Iraqi High Tribunal, Second Criminal Court, Anfal judgment, case 1/C Second/2006, 24 June 2007; English translation hosted by WorldCourts, especially judgment heading and conviction/sentencing decisions.
9. Human Rights Watch, “Iraq: Anfal Proceedings Raise Concerns”, 24 March 2007; open letter on notice of charges and defence witnesses.
10. Kurdistan Region Presidency, Nechirvan Barzani’s Anfal commemoration message, 14 April 2026; official casualty figure, compensation, remains and family support.
11. Aras Nuri (ئاراس نوری), Anfal monument in Chamchamal, 14 April 2016, Wikimedia Commons; CC BY-SA 4.0.
12. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, chapter 8, “The Camps”; Topzawa, Tikrit, Dibs and Nugra Salman.
13. Human Rights Watch, Genocide in Iraq, chapter 9, “The Firing Squads”; testimony of execution survivors.