ابگار یکمِ اُسروئنه که بود؟
ابگار یکم از نخستین پادشاهان پادشاهی اُسروئنه بود و حدود 94–68 پیش از میلاد حکومت کرد. او نخستین فرمانروای این دودمان بود که نام «ابگار» را داشت؛ نامی که به مشهورترین نام سلطنتی در تاریخ اُسروئنه تبدیل شد. او از اِدِسا (شانلی‌اورفای امروزی؛ به کردی: رها) حکومت می‌کرد، پایتخت یکی از راهبردی‌ترین دولت‌های خاور نزدیک باستان؛ پادشاهی حائلی که شاهراه حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان و مسیرهای تجاری میان ایالت‌های شرقی روم و بین‌النهرینِ اشکانی را کنترل می‌کرد. پادشاهی اُسروئنه حدود 132 پیش از میلاد تأسیس شده بود و نزدیک به چهار سده دوام آورد؛ 28 پادشاه داشت که بیشترشان ابگار یا معنو نام داشتند.
مورخان کرد، پادشاهان اُسروئنه را بخشی از میراث نیاکانی کردها در بین‌النهرین علیا می‌دانند. پایتخت آن، اِدِسا، که در کردی رها نام دارد، شهری با اهمیتی ماندگار برای مردم کرد بوده است. این پادشاهی در منطقه‌ای قرار داشت که از نظر تاریخی همجوار سرزمین کردها و محل تلاقی جهان‌های فرهنگی کردی، سریانی و عربی بود. ابگار یکم، به عنوان یکی از نخستین دارندگان مشهورترین نام سلطنتی دودمان، در آغاز سنتی قرار می‌گیرد که یکی از غنی‌ترین پادشاهی‌های کوچک باستان متأخر از نظر فرهنگی را پدید آورد.
نکته‌های کلیدی
ابگار یکم از نخستین پادشاهان اُسروئنه بود که نام «ابگار» را داشت و حدود 94–68 پیش از میلاد حکومت کرد.
او از اِدِسا (شانلی‌اورفای امروزی؛ به کردی: رها) حکومت می‌کرد و شاهراه حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان را کنترل می‌کرد.
پادشاهی اُسروئنه از حدود 132 پیش از میلاد تا 242 میلادی دوام آورد و 28 پادشاه داشت که بیشترشان ابگار یا معنو نام داشتند.
اُسروئنه به یکی از نخستین مراکز مسیحیت سریانی تبدیل شد؛ سنتی که با جوامع مسیحی کرد و آشوری پیوندی نزدیک دارد.
مورخان کرد، ابگار یکم را به عنوان فرمانروای پادشاهی‌ای در حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان در پیشینهٔ نیاکانی کردها جای می‌دهند.
اطلاعات کوتاه
فهرست مطالب
زندگی آغازین و خاستگاه
ابگار یکم حدود 94 پیش از میلاد به عنوان یکی از فرمانروایان آغازین دودمان و نخستین دارندهٔ نام «ابگار» بر تخت اُسروئنه نشست. سلسلهٔ ابگاریان تبار عربِ نبطی داشت، اما از زمان تأسیس پادشاهی در حدود 132 پیش از میلاد بر جمعیت آرامی‌زبان اِدِسا و منطقهٔ پیرامون آن حکومت می‌کرد. تا زمان ابگار یکم، دودمان سنت نام‌گذاری دوگانه‌ای را شکل داده بود که در آن نام‌های «ابگار» و «معنو» (مانوس) به‌تناوب به کار می‌رفتند؛ نام‌هایی که سنت‌های فرهنگی متفاوت در خاندان سلطنتی را بازتاب می‌دادند.
پادشاهی او، اُسروئنه، موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای داشت: در حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان، لبهٔ غربی بین‌النهرین علیا و محل تلاقی مسیرهای تجاری بزرگ قرار گرفته بود. پایتخت آن، اِدِسا، همان شانلی‌اورفای ترکیهٔ امروزی که در کردی رها خوانده می‌شود، از شهرهای بزرگ خاور نزدیک باستان و محل تلاقی سنت‌های فرهنگی مقدونی، اشکانی، آرامی، عربی و کردی بود.
زمینهٔ تاریخی
ابگار یکم در دورهٔ رقابت قدرت‌های بزرگ روم و اشکانیان حکومت کرد. جمهوری روم زیر فرمان سردارانی چون سولا، لوکولوس و بعدها پومپه به سوی شرق گسترش می‌یافت، در حالی که امپراتوری اشکانی تسلط خود بر بین‌النهرین و فلات ایران را حفظ می‌کرد. اُسروئنه، میان این دو قدرت عظیم، ناچار بود با احتیاط با رقابت آنان کنار بیاید. گرایش کلی دودمان به اشکانیان بازتاب این واقعیت بود که اشکانیان قدرتی نزدیک‌تر بودند و نقش مستقیم‌تری در امنیت اِدِسا داشتند.
این عصر همچنین شاهد فراز و فرود چشمگیر تیگران دومِ ارمنستان بود که در دهه‌های 80 تا 60 پیش از میلاد، اُسروئنه را برای مدتی کوتاه تابع امپراتوری ارمنی خود کرد. حکومت ابگار یکم با دورهٔ سلطهٔ ارمنیان بر منطقه و سپس آزادسازی آن به دست رومیان به فرماندهی لوکولوس و پومپه هم‌زمان بود. داستان زاربینوسِ گوردی‌ین، پادشاه کردی که به سبب تلاش برای اتحاد با روم علیه تیگران به شهادت رسید، هم‌زمان با حکومت ابگار یکم رخ داد.
ابگار یکم و سلسلهٔ ابگاریان
نام ابگار
نام «ابگار» در منابع سریانی به صورت لقب یا نامی شخصی با ریشهٔ نبطی یا عربی آمده است. ابگار یکم، به عنوان نخستین پادشاه اُسروئنه با این نام، سنت نام‌گذاری‌ای را بنیان گذاشت که چهار سده به دودمان هویت بخشید. مشهورترین دارندهٔ این نام، ابگار پنجم «سیاه» (اوکاما)، محور افسانهٔ ابگار شد؛ روایتی که می‌گوید ابگار پنجم با عیسی مسیح مکاتبه کرد و بعدها از نخستین پادشاهان مسیحی شد. هرچند پژوهش‌های امروزی این روایت را غیرمعتبر می‌دانند، روایت یادشده اهمیت عمیق دودمان اِدِسا یا اُسروئنه در مسیحیت آغازین را بازتاب می‌دهد.
اِدِسا (رها) و پیوند با کردها
اِدِسا، پایتخت اُسروئنه، از کهن‌ترین شهرهای جهان با سکونت پیوسته است. شانلی‌اورفای امروزی، نام ترکی شهر، در کردی رها خوانده می‌شود و از دیرباز بخشی از جهان تاریخی فرهنگ کردی در بین‌النهرین علیا بوده است. بریتانیکا یادآور می‌شود که اُسروئنه «بر شاهراه راهبردیِ شرقی‌ـ‌غربی که حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان را دنبال می‌کرد تسلط داشت». همین رابطهٔ جغرافیایی اُسروئنه با جهان کردهاست که سبب می‌شود مورخان کرد، پادشاهان ابگار را در میراث نیاکانی کردها جای دهند. پادشاهی ابگار یکم خودِ کانون سرزمین کردها نبود، اما دروازهٔ جنوبی آن به شمار می‌رفت.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
بحث‌ها، مناقشه‌ها و برداشت‌های نادرست
سلسلهٔ ابگاریان با توجه به خاستگاه نبطی خود اغلب عرب طبقه‌بندی می‌شود، نه کرد. مورخان کرد، تبار عربِ خاندان حاکم را رد نمی‌کنند، اما بر پیوند جغرافیایی و فرهنگی این پادشاهی با جهان کردها تأکید دارند. شاهراه امتداد فلات کردستان، شهر رها (اِدِسا) و نقش پادشاهی به عنوان حائل میان جهان اشکانی یا ایرانی و روم، همگی اُسروئنه را در حوزهٔ گسترده‌تر میراث نیاکانی کردها در بین‌النهرین علیا جای می‌دهند.
افسانهٔ ابگار، یعنی روایت مکاتبهٔ ابگار پنجم با عیسی، دودمان اُسروئنه را به یکی از مشهورترین دودمان‌ها در سنت مسیحیت آغازین تبدیل کرد. هرچند پژوهش‌های امروزی نامه‌ها را غیرمعتبر می‌دانند، این روایت اهمیت واقعی اِدِسا در مسیحیت آغازین را بازتاب می‌دهد. ابگار یکم، به عنوان نخستین دارندهٔ نام ابگار، در آغاز این تبار مشهور قرار دارد.
میراث و تأثیر فرهنگی
میراث ابگار یکم جایگاه او در آغاز سنت نام‌گذاریِ «ابگار» در یکی از مهم‌ترین پادشاهی‌های کوچک باستان متأخر از نظر فرهنگی است. نامی که او نخستین بار بر خود داشت، به فرمانروایانی رسید که چهار سده با رقابت روم و اشکانیان کنار آمدند، مشهورترین افسانهٔ مسیحیت آغازین در جهان سریانی را پدید آوردند و پایتختی به نام اِدِسا یا رها ساختند که به یکی از مراکز بزرگ دانش و ادبیات مسیحی سریانی تبدیل شد.
برای مردم کرد، ابگار یکم بخشی از میراث پادشاهی‌های حاشیهٔ کوهستان در بین‌النهرین علیا است. شهر او، رها (شانلی‌اورفا)، همچنان بخشی از جهان فرهنگی کردها است. سنت مسیحی سریانی که از پایتخت دودمان او پدید آمد، با جوامع مسیحی آشوری و کردی که هنوز در منطقه زندگی می‌کنند، پیوندی عمیق دارد. ابگار یکم در آغاز این داستان طولانی و غنی قرار می‌گیرد.
پرسش‌های متداول
ابگار یکمِ اُسروئنه که بود؟
ابگار یکم پادشاه اُسروئنه بود که حدود 94–68 پیش از میلاد حکومت کرد و نخستین فرمانروای دودمان با نام «ابگار» بود. او از اِدِسا (شانلی‌اورفای امروزی؛ به کردی: رها) فرمان می‌راند. مورخان کرد او را به عنوان فرمانروای پادشاهی‌ای که شاهراه حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان را کنترل می‌کرد، در میراث نیاکانی کردها جای می‌دهند.
اِدِسا یا رها چه اهمیتی برای تاریخ کردها دارد؟
اِدِسا (شانلی‌اورفای امروزی؛ به کردی: رها) پایتخت پادشاهی اُسروئنه و از شهرهای بزرگ خاور نزدیک باستان بود. این شهر شاهراه حاشیهٔ جنوبی فلات کردستان را کنترل می‌کرد و به یکی از نخستین مراکز مسیحیت سریانی تبدیل شد. نام کردی آن، رها، پیوند دیرینهٔ شهر با جهان فرهنگی کردها در بین‌النهرین علیا را بازتاب می‌دهد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
اُسروئنه؛ دانشنامهٔ بریتانیکا (britannica.com/place/Osroene).
سلسلهٔ ابگاریان؛ ویکی‌پدیا (en.wikipedia.org/wiki/Abgarid_dynasty).
اِدِسا؛ ویکی‌پدیا (en.wikipedia.org/wiki/Edessa)؛ سلسلهٔ ابگاریان؛ گروکی‌پدیا.