Abgar I yê Osroene Kî Bû?
Abgar I yek ji padîşahên herî destpêkê yên Padîşahiya Osroene bû û nêzî 94–68 berî Zayînê hukum kir — yekem hukumdarê xanedanê ku navê «Abgar» hilgirt, navek ku dê bibe navê padîşahî yê herî navdar ê dîroka Osroene. Wî ji Edessa (Şanlıurfaya îroyîn; bi Kurdî: Riha) hukum dikir, paytexta yek ji dewletên ji aliyê stratejîk ve herî girîng ên Rojhilata Nêzîk a kevnar — padîşahiyeke navber ku rêya mezin a li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan û rêyên bazirganiyê di navbera parêzgehên rojhilatê yên Romê û Mezopotamyaya Partan de kontrol dikir. Padîşahiya Osroene nêzî 132 berî Zayînê hatibû damezrandin û dê nêzî çar sedsalan bidome, bi 28 padîşahan ku piraniya wan navên Abgar an Ma’nu hilgirtin.
Dîroknasên Kurd padîşahên Osroene wekî beşek ji mîrasa bavkalên Kurdan a Mezopotamyaya Jorîn dibînin. Paytext Edessa — ku bi Kurdî Riha tê nasîn — ji bo gelê Kurd bajarekî bi girîngiyeke berdewam bûye. Padîşahî qadeke dîrokî ya li kêleka Kurdan, li hevberiya cîhanên çandî yên Kurdî, Suryanî û Erebî digirt. Abgar I, wekî yek ji hilgirên herî destpêkê yên navê padîşahî yê herî navdar ê xanedanê, li destpêka kevneşopiyekê ye ku dê yek ji padîşahiyên biçûk ên herî dewlemend ên çandî yên Dawiya Serdema Kevnar derxîne.
Xalên Sereke
Abgar I yek ji padîşahên herî destpêkê yên Osroene bû ku navê «Abgar» hilgirt û nêzî 94–68 berî Zayînê hukum kir.
Wî ji Edessa (Şanlıurfaya îroyîn; bi Kurdî: Riha) hukum dikir û rêya mezin a li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan kontrol dikir.
Padîşahiya Osroene ji nêzî 132 berî Zayînê heta 242 piştî Zayînê domand, bi 28 padîşahan ku navê piraniya wan Abgar an Ma’nu bû.
Osroene bû yek ji navendên herî destpêkê yên Xiristiyaniya Suryanî, kevneşopiyeke ku bi civakên xiristiyan ên Kurd û Asûrî re bi nêzîkî girêdayî ye.
Dîroknasên Kurd Abgar I di tomarên bavkalên Kurdan de dihewînin wekî hukumdarê padîşahiyeke li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Abgar I nêzî 94 berî Zayînê wekî yek ji hukumdarên destpêkê yên xanedanê û kesê yekem ku navê «Abgar» hilgirt hate ser textê Osroene. Xanedana Abgarî bi eslê xwe Erebên Nebatî bûn, lê ji damezrandina padîşahiyê nêzî 132 berî Zayînê ve li ser nifûsa Edessa û herêma derdorê ya bi Aramî diaxivî hukum dikirin. Di dema Abgar I de xanedanê jixwe kevneşopiya dualî ya navlêkirinê ava kiribû, bi bikaranîna bi dor a navên «Abgar» û «Ma’nu» (Mannus) — navên ku kevneşopiyên çandî yên cuda yên di nav malbata padîşahî de nîşan didan.
Padîşahiya wî Osroene xwedî cihekî erdnîgarî yê taybet bû: li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan, li qeraxa rojavayî ya Mezopotamyaya Jorîn û li hevberiya rêyên mezin ên bazirganiyê bû. Paytexta wê Edessa — Şanlıurfa li Tirkiyeya îroyîn, ku bi Kurdî Riha tê nasîn — yek ji bajarên mezin ên Rojhilata Nêzîk a kevnar bû, cihê ku kevneşopiyên çandî yên Makedonî, Partî, Aramî, Erebî û Kurdî li hev dihatin.
Çarçoveya Dîrokî
Abgar I di demeke hevrikiya hêzên mezin di navbera Rom û Partan de hukum kir. Komara Romê di bin fermandarên wekî Sulla, Lucullus û paşê Pompey de ber bi rojhilat ve berfireh dibû, di heman demê de Împaratoriya Partan desthilatdariya xwe li Mezopotamyayê û deşta bilind a Îranê diparast. Osroene, ku di navbera van her du dêwan de bû, diviyabû bi baldarî di nav hevrikiya wan de tev bigeriya. Helwesta xanedanê ya bi giştî piştgirîya Partan rastiya ku Part hêza nêzîktir û ji bo ewlehiya Edessa rasterast girîngtir bûn nîşan dida.
Ev serdem herwiha bilindbûn û hilweşîna dramatîk a Tigranes II yê Ermenistanê dît, ku di salên 80î–60î berî Zayînê de demeke kurt Osroene xist bin girêdayîbûna împaratoriya xwe ya Ermenî. Serdema Abgar I bi desthilatdariya Ermeniyan li herêmê û rizgariya paşê ya Romê di bin Lucullus û Pompey de li hev hat. Çîroka Zarbienusê Gordyene — padîşahê Kurd ku ji ber xwestina hevpeymaniya Romê li dijî Tigranes hate kuştin — di heman dema serdema Abgar I de qewimî.
Abgar I û Xanedana Abgarî
Navê Abgar
Navê «Abgar» di çavkaniyên Suryanî de wekî sernavek an navekî kesane yê bi eslê Nebatî/Erebî xuya dike. Abgar I wekî yekem padîşahê Osroene ku ev nav hilgirt kevneşopiyeke navlêkirinê ava kir ku dê çar sedsalan xanedanê destnîşan bike. Hilgirê herî navdar ê nav Abgar V «yê Reş» (Ukkama) bû, ku bû navenda Efsaneya Abgar — kevneşopiya ku Abgar V bi Îsa Mesîh re name diguhertin û paşê bû yek ji padîşahên xiristiyan ên yekem. Her çend ev kevneşopî ji aliyê lêkolînên nûjen ve apokrîf tê hesibandin, ew girîngiya kûr a xanedana Edessa/Osroene ya destpêkê ya xiristiyan nîşan dide.
Edessa (Riha) û Têkiliya bi Kurdan re
Edessa, paytexta Osroene, yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku niştecihbûna lê bê navber domandiye. Şanlıurfaya îroyîn (bi Tirkî) bi Kurdî Riha tê nasîn û ji demeke dirêj ve beşek ji cîhana çandî ya dîrokî ya Kurdan a Mezopotamyaya Jorîn e. Britannica destnîşan dike ku Osroene «rêya stratejîk a rojhilat-rojava ya li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan kontrol dikir». Ev têkiliya erdnîgarî ya di navbera Osroene û cîhana Kurdan de sedema ku dîroknasên Kurd padîşahên Abgar di mîrasa bavkalên Kurdan de dihewînin e. Padîşahiya Abgar I ne dilê welatê Kurdan bixwe bû, lê deriyê wê yê başûrê bû.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Xanedana Abgarî ji ber eslê wê yê Nebatî gelek caran wekî Erebî ji şûna Kurdî tê polînkirin. Dîroknasên Kurd eslê Erebî yê malbata hukumdar nakin mijara nîqaşê, lê balê dikişînin ser têkiliya erdnîgarî û çandî ya padîşahiyê bi cîhana Kurdan re. Rêya mezin a li kêleka deşta bilind a Kurdan, bajarê Riha (Edessa) û rola padîşahiyê wekî navber di navbera cîhana Partî/îranî û Romê de hemû Osroene di mîrasa berfirehtir a bavkalên Kurdan a Mezopotamyaya Jorîn de bi cih dikin.
Efsaneya Abgar — kevneşopiya nameguhertina di navbera Abgar V û Îsa de — xanedana Osroene kir yek ji xanedanên herî navdar ên kevneşopiya xiristiyan a destpêkê. Her çend lêkolînên nûjen nameyan wekî apokrîf dibînin, kevneşopî girîngiya rast a Edessa ya destpêkê ya xiristiyan nîşan dide. Abgar I, wekî hilgirê yekem ê navê Abgar, li eslê vê rêzika navdar ye.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Abgar I cihê wî li destpêka kevneşopiya navlêkirina «Abgar» li yek ji padîşahiyên biçûk ên Dawiya Serdema Kevnar ên herî girîng ji aliyê çandî ve ye. Navê ku wî cara yekem hilgirt dê ji aliyê hukumdarên ku çar sedsalan di nav hevrikiya Rom û Partan de tev geriyan, navdartirîn efsaneya xiristiyan a destpêkê li cîhana Suryanî derxistin û paytexteke — Edessa/Riha — ava kirin ku bû yek ji navendên mezin ên fêrbûn û edebiyata xiristiyan a Suryanî, were hilgirtin.
Ji bo gelê Kurd, Abgar I beşek ji mîrasa padîşahiyên li kêleka çiyayên Mezopotamyaya Jorîn e. Bajarê wî Riha (Şanlıurfa) beşek ji cîhana çandî ya Kurdan dimîne. Kevneşopiya xiristiyan a Suryanî ya ku ji paytexta xanedana wî derket holê bi civakên xiristiyan ên Asûrî û Kurd ên ku hê jî li herêmê dijîn re bi kûrahî girêdayî ye. Abgar I li destpêka vê çîroka dirêj û dewlemend e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Abgar I yê Osroene kî bû?
Abgar I padîşahekî Osroene bû ku nêzî 94–68 berî Zayînê hukum kir û yekem hukumdarê xanedanê bû ku navê «Abgar» hilgirt. Wî ji Edessa (Şanlıurfaya îroyîn / bi Kurdî: Riha) hukum dikir. Dîroknasên Kurd wî di mîrasa bavkalên Kurdan de dihewînin wekî hukumdarê padîşahiyekê ku rêya mezin a li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan kontrol dikir.
Çima Edessa/Riha ji bo dîroka Kurdan girîng e?
Edessa (Şanlıurfaya îroyîn; bi Kurdî: Riha) paytexta Padîşahiya Osroene û yek ji bajarên mezin ên Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Wê rêya mezin a li kêleka başûrê ya deşta bilind a Kurdan kontrol dikir û bû yek ji navendên herî destpêkê yên Xiristiyaniya Suryanî. Navê wê yê Kurdî Riha têkiliya dirêj a bajêr bi cîhana çandî ya Kurdan a Mezopotamyaya Jorîn nîşan dide.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Osroene — Ansîklopediya Britannica (britannica.com/place/Osroene).
Xanedana Abgarî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Abgarid_dynasty).
Edessa — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Edessa); Xanedana Abgarî — Grokipedia.