مقدمه
عفرین، به کردی اِفرین، شهر و شهرستانی کردی در دورترین بخشِ شمال‌غربِ سوریه است، در منطقه‌ای که کردها روژاوا، غربِ کردستان، می‌نامند. در میانِ تپه‌های پوشیده از زیتون، بر رودِ عفرین و نزدیکِ مرزِ ترکیه قرار دارد و برای نسل‌ها از مناطقی در سوریه بود که آشکارترین هویتِ کردی را داشتند و در شمارِ آرام‌ترین مناطقِ کشور بودند.
در جنگِ سوریه، عفرین نخست پناهگاه و مرکزِ خودگردانیِ کردی شد و سپس، پس از عملیاتِ نظامیِ به‌رهبریِ ترکیه در 2018، به محلِ اشغال، آوارگیِ گسترده و تغییرِ جمعیتیِ موردِ مناقشه بدل شد. این معرفی موقعیتِ شهر، مردم، میراثِ باستانی و گسستِ 2018 را دنبال می‌کند.
نکته‌های کلیدی
• عفرین، به کردی اِفرین، شهر و شهرستانی با اکثریتِ کرد در شمال‌غربِ سوریه و بخشی از منطقهٔ شناخته‌شده به نامِ روژاواست.
• مردمش با اکثریتِ بسیار بزرگ کرد و کرمانجی‌زبان‌اند، با اقلیتی قابل‌توجه از ایزدی‌ها و سنتی مشهور در کشتِ زیتون.
• یکی از سه کانتونِ بنیان‌گذارِ ادارهٔ خودگردانِ کردیِ سوریه بود که در 2014 اعلام شد.
• در اوایلِ 2018 عملیاتی نظامی به رهبریِ ترکیه عفرین را تصرف کرد و بسیار بیش از 100,000 ساکن، عمدتاً کرد، را آواره ساخت.
• منطقهٔ عفرین محوطه‌های باستانیِ مهمی دارد، از جمله معبدِ عصرِ آهنِ عین‌داره که در نبردهای 2018 آسیب دید.
اطلاعاتِ کوتاه
نام به کردی: اِفرین
کشور / منطقه: سوریه؛ روژاوا / غربِ کردستان
استان: حلب
رود: رودِ عفرین
مردم: اکثریتِ کردِ کرمانجی‌زبان؛ اقلیتِ ایزدی
شهرت: باغ‌های زیتون و روغنِ زیتون
خودگردانی: یکی از کانتون‌های بنیان‌گذارِ روژاوا (2014)
نقطهٔ عطف: تصرف در عملیاتی به رهبریِ ترکیه، 2018
محوطه‌های باستانی: معبدِ عین‌داره؛ کیرّوس (نبی‌هوری)
فهرستِ مطالب
یکی از کانون‌های کردی در روژاوا
عفرینِ باستان: عین‌داره و کیرّوس
2018: عملیاتِ شاخهٔ زیتون و آوارگی
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
عفرین کجاست؟
عفرین در گوشهٔ شمال‌غربیِ سوریه، در استانِ حلب، بر رودِ عفرین و نزدیکِ مرزِ ترکیه قرار دارد. سرزمینِ تپه‌های پی‌درپی است و بیش از همه به باغ‌های زیتونش شهرت دارد؛ برخی از کهن‌ترین و پُربارترین باغ‌های سوریه که روغنشان از دیرباز ستونِ اقتصادِ محلی بوده است.
از نظرِ جغرافیایی، عفرین اندکی از دیگر نواحیِ کردیِ سوریه جداست؛ نواحی‌ای که در شرقِ دورتر به شکلِ نواری بلند در امتدادِ مرزِ ترکیه از کوبانی و جزیره می‌گذرند. این جداییِ نسبی به عفرین کمک کرد در جهانِ گسترده‌ترِ کردیِ روژاوا هویتِ محلیِ نیرومندِ خود را پیدا کند.
یکی از کانون‌های کردی در روژاوا
جمعیتِ عفرین با اکثریتِ بسیار بزرگ کرد و گویشورِ کرمانجی است و جامعهٔ مهمی از ایزدی‌ها در روستاهایش حضور دارد. هنگامی که دولتِ سوریه در جنگِ داخلی از مناطقِ کردی عقب نشست، عفرین، در کنارِ کوبانی و جزیره، یکی از سه کانتونِ بنیان‌گذارِ ادارهٔ خودگردانی شد که کردها از 2014 در سراسرِ شمالِ سوریه برپا کردند.
عفرین چند سال از آرام‌ترین بخش‌های سوریهٔ جنگ‌زده بود، شمارِ زیادی آواره از دیگر نقاطِ کشور می‌پذیرفت و ادارهٔ خودگردانِ به‌رهبریِ کردها آن را اداره می‌کرد. برداشتِ زیتون، جشن‌ها و نهادهای کردی‌اش آن را به نمادِ آنچه روژاوا امیدوار بود بشود، بدل کرده بود.
عفرینِ باستان: عین‌داره و کیرّوس
منطقهٔ عفرین تاریخِ باستانیِ پرباری دارد. نامدارترین محوطه‌اش معبدِ عین‌داره است؛ نیایشگاهی از عصرِ آهن که آرامی‌ها و نوهیتی‌ها حدودِ سه هزار سال پیش ساختند و به شیرها و پیکره‌های ابوالهولِ عظیمِ بازالتی و ردپاهای غول‌آسای کنده‌کاری‌شده بر آستانه‌اش شهرت دارد. در نزدیکی، ویرانه‌های کیرّوس، نبی‌هوری، قرار دارد؛ شهری یونانی و رومی با پل‌های رومیِ بازمانده که هنوز امروز استفاده می‌شوند.
این بناها عفرین را در یکی از کهن‌ترین چشم‌اندازهای دارای سکونتِ پیوسته در خاورِ نزدیک جای می‌دهند؛ میراثی که در پیِ هدف قرار گرفتنِ معبدِ عین‌داره و ویرانیِ بخشِ بزرگی از آن در نبردهای 2018 آسیبِ سختی دید.
2018: عملیاتِ شاخهٔ زیتون و آوارگی
در ژانویهٔ 2018، ترکیه همراهِ گروه‌های مسلحِ سوریِ متحدش عملیاتی نظامی علیهِ عفرین آغاز کرد که هدفش یگان‌های مدافعِ خلقِ کردی بود؛ نیرویی که ترکیه آن را تهدیدی در مرزش می‌دانست. پس از حدودِ دو ماه نبرد، شهرِ عفرین در مارسِ 2018 سقوط کرد.
پیامدها برای جمعیتِ کرد شدید بود. بسیار بیش از صد هزار ساکن، با اکثریتِ بسیار بزرگِ کرد، از شهرستان گریختند و بسیاری به منطقهٔ نزدیکِ شهبا رفتند. ناظرانِ بین‌المللی و سازمان‌های حقوقِ بشر سپس غارتِ گسترده، تصرفِ خانه‌ها و باغ‌های زیتون و اسکانِ جمعیت‌های تازه از دیگر نقاطِ سوریه را ثبت کردند؛ فرایندی که به تغییرِ جمعیتیِ مهم در منطقه‌ای انجامید که پیش‌تر به‌روشنی کردی بود.
عفرینِ امروز
در سال‌های پس از 2018 عفرین زیرِ کنترلِ نیروهای موردِ حمایتِ ترکیه ماند، در حالی که بخشِ بزرگی از جمعیتِ کردِ آواره‌اش در نزدیکی در تبعید زندگی می‌کرد، نمی‌توانست بازگردد و دگرگونیِ چهرهٔ زادبومش را می‌دید. سرنوشتِ عفرین و حقِ مردمش برای بازگشت به خانه، از دردناک‌ترین و حل‌نشده‌ترین پرسش‌های پیشِ روی کردهای سوریه باقی مانده است؛ زخمی که نمادی از آسیب‌پذیریِ گسترده‌ترِ روژاواست.
خطِ زمانی
حدودِ 1300–740 پیش از میلاد — معبدِ عین‌داره در منطقهٔ عفرین ساخته می‌شود.
دورانِ یونانی–رومی — شهرِ کیرّوس (نبی‌هوری) در نزدیکی شکوفا می‌شود.
2012 — نیروهای دولتِ سوریه عقب می‌نشینند و ادارهٔ خودگردانِ کردی در عفرین استقرار می‌یابد.
2014 — عفرین یکی از سه کانتونِ بنیان‌گذارِ روژاوا اعلام می‌شود.
ژانویه تا مارسِ 2018 — عملیاتی به رهبریِ ترکیه عفرین را تصرف می‌کند و بیش از 100,000 ساکن، عمدتاً کرد، آواره می‌شوند.
2018 — معبدِ باستانیِ عین‌داره در نبردها به‌شدت آسیب می‌بیند.
پرسش‌های متداول
آیا عفرین شهری کردی است؟
بله. عفرین از نظرِ تاریخی شهر و شهرستانی با اکثریتِ کرد در شمال‌غربِ سوریه و بخشی از منطقه‌ای است که کردها روژاوا می‌نامند و جمعیتش عمدتاً کرمانجی‌زبان است.
نامِ کردیِ عفرین چیست؟
شهر در کردی اِفرین نامیده می‌شود.
در 2018 در عفرین چه رخ داد؟
در اوایلِ 2018 عملیاتی نظامی به رهبریِ ترکیه عفرین را تصرف کرد، بسیار بیش از 100,000 ساکن، عمدتاً کرد، را آواره ساخت و به غارت و تغییرِ جمعیتیِ ثبت‌شده انجامید.
عفرین به چه چیزی شهرت دارد؟
عفرین به باغ‌های پهناورِ زیتون و روغنِ زیتونش و محوطه‌های باستانی‌ای چون معبدِ عین‌داره و ویرانه‌های کیرّوس شهرت دارد.
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
روژاوا (غربِ کردستان) · کوبانی · قامشلی · جزیره · عین‌داره · ایزدی‌ها · کشتِ زیتون.