مقدمه
بوکان، به کردی بۆکان، شهری کردنشین در استانِ آذربایجانِ غربی در شمال‌غربی ایران است، در منطقه‌ای که کردها آن را مکریان می‌نامند. این شهر بر کرانهٔ رودِ سیمینه، در جنوبِ دریاچهٔ ارومیه، مرکزِ شهرستانِ بوکان و یکی از شهرهای بزرگ‌ترِ کردنشینِ ایران است و جمعیتش به 200,000 نفر نزدیک می‌شود.
بوکان گرچه تنها در سدهٔ 20 به شهری بزرگ تبدیل شد، ریشه‌هایی ژرف و روایتی نیرومند از دورانِ معاصر دارد: یکی از مراکزِ امارتِ کردیِ مکری، از نخستین پایگاه‌های چاپ به زبانِ کردی، از همراهانِ جمهوری مهاباد و شهری که در آشوب‌های اواخرِ سدهٔ 20 بهایی سنگین پرداخت. امروزه نیز از فعال‌ترین کانون‌های فرهنگ و سیاستِ کردی در ایران است.
اطلاعاتِ کوتاه
نام: بوکان؛ به کردی بۆکان
موقعیت: استانِ آذربایجانِ غربی، شمال‌غربی ایران؛ روژهلات
منطقه: مکریان، کردستانِ مکری، در جنوبِ دریاچهٔ ارومیه
رود: سیمینه‌رود؛ در گویشِ محلی چۆمی بۆکان
جمعیت: حدودِ 193,500 نفر، طبقِ سرشماریِ 2016
مردم: عمدتاً کردهای سنیِ شافعی‌مذهب و سورانی‌زبان
شهرستان: مرکزِ شهرستانِ بوکان
وابستگیِ تاریخی: بخشی از امارتِ مکریان، سده‌های 14 تا 19
شناخته‌شده برای: نشرِ کردی، جمهوری مهابادِ 1946 و کنشگریِ سیاسی
فهرست
کانونی برای فرهنگ و سیاستِ کردی
بوکان کجاست؟
بوکان در جنوبِ استانِ آذربایجانِ غربی، بر کرانهٔ شرقیِ رودِ سیمینه، یا سیمینه‌رود، قرار دارد؛ در مسیرِ جاده‌ای که سقز در جنوب را به میاندوآب در شمال پیوند می‌دهد. این شهر تقریباً 56 تا 90 کیلومتر در جنوب‌شرقیِ مهاباد و در ارتفاعِ حدودِ 1,365 متری، در بلندی‌های جنوبِ دریاچهٔ ارومیه، واقع شده است.
شهرستانِ پیرامون، ناحیه‌ای حاصلخیز و کشاورزی است که غلات، توتون و میوه‌های باغی تولید می‌کند. شهر قطبِ اداری و بازرگانیِ ده‌ها روستاست و همین جایگاه آن را به یکی از شهرهای اصلیِ فلاتِ مکریان تبدیل کرده است.
نام و خاستگاه
پیرامونِ بوکان از روزگاری بسیار دور محلِ سکونت بوده است. قدمتِ آثارِ یافت‌شده در نزدیکیِ آن را به هزارهٔ پنجمِ پیش از میلاد نسبت داده‌اند؛ ازاین‌رو، این ناحیه از سکونتگاه‌های کهن‌ترِ فلاتِ ایران به شمار می‌رود. همچنین وجودِ دژی در اینجا در دورانِ اشکانی و ساسانی ثبت شده است.
خاستگاهِ نام محلِ بحث است. توضیحی رایج در میانِ مردم، آن را به واژهٔ کردیِ «بووک»، به معنای «عروس»، پیوند می‌دهد و بوکان را «عروس‌ها» معنا می‌کند؛ روایتی مرتبط با آیین‌های عروسی در گذرگاهی بر رودخانه. دیگران یادآور می‌شوند که این توضیح کاملاً با صورتِ کردیِ نام سازگار نیست و احتمال‌های دیگری مطرح می‌کنند، از جمله برگرفتنِ نام از واژه‌ای کهن به معنای دژی کوچک یا از نامِ شخصی که نامش بر شهر مانده است. ریشه‌شناسیِ نام همچنان به‌راستی نامطمئن است.
مکریان و برآمدنِ بوکان
تقریباً از سدهٔ 14 تا سدهٔ 19، بوکان در قلمروِ امارتِ مکریان، یا مکری، قرار داشت؛ یکی از امارت‌های کردیِ نواحیِ مرزیِ دریاچهٔ ارومیه. پس از افولِ قدرتِ مکری، خاندان‌های محلیِ سرانِ کرد، به‌ویژه دهبکری، بر این ناحیه چیره شدند.
اهمیتِ بوکان در دورانِ معاصر به عصرِ قاجار بازمی‌گردد؛ زمانی که عزیزخانِ مکری، یا سردار عزیزخان، شخصیتِ بانفوذِ آن دوره، و خانواده‌اش شهر را جایگاهِ حکومت و سکونتِ خود کردند. قلعهٔ تاریخیِ سردار که اینجا نشان داده شده، به همان دوره تعلق دارد. بااین‌همه، حتی در دههٔ 1950 نیز بوکان روستایی بزرگ با تنها چند هزار نفر جمعیت ثبت شده بود؛ پیش از آنکه به‌سرعت به شهری قابل‌توجه تبدیل شود.
کانونی برای فرهنگ و سیاستِ کردی
بوکان با وجودِ اندازهٔ نسبتاً کوچکش در میانهٔ سدهٔ 20، در حیاتِ فرهنگیِ کردی نقشی بسیار فراتر از ابعادِ خود داشت. مردمش در جمهوریِ کوتاه‌عمرِ کردیِ 1946، با مرکزیتِ مهابادِ نزدیک، فعالانه شرکت کردند. شهر صاحبِ چاپخانه شد و کتاب‌ها و مجله‌های کردی در آن انتشار یافت؛ سهمی مهم در روزگاری که نشرِ کردی با محدودیت‌های شدید روبه‌رو بود.
در اوایلِ دههٔ 1950، منطقهٔ پیرامون به کانونِ قیامِ بزرگِ دهقانی بدل شد که به استان‌های کردنشینِ ایران گسترش یافت. نیروهای دهقانی مالکان را از روستاها بیرون راندند و آنان را در بوکان محاصره کردند، تا آنکه ارتش جنبش را سرکوب کرد. مردمِ بوکان بارِ دیگر در انقلابِ 1979 و جنبشِ خودمختاریِ کردیِ پس از آن شرکت کردند.
جنگ و دشواری در سدهٔ 20
دههٔ پس از 1979 برای بوکان پرآشوب بود. در جریانِ درگیریِ احزابِ کرد با جمهوری اسلامیِ تازه‌تأسیس، نیروهای کرد مدتی شهر را در اختیار داشتند. بنا بر روایت‌های ایرانی، ارتش در 1 ژانویهٔ 1984 بوکان را بازپس گرفت؛ شهری که آن هنگام آخرین شهرِ تحتِ کنترلِ کردها در ایران توصیف می‌شد که بازپس گرفته شده بود.
شهر در جنگِ ایران و عراق نیز در امان نماند: در 15 آوریلِ 1988، نیروی هواییِ عراق بوکان را بمباران کرد؛ حمله‌ای که بنا بر گزارش‌ها نوزده کشته و حدودِ 160 زخمی بر جای گذاشت. این رویدادها اثری ژرف بر حافظهٔ معاصرِ شهر گذاشتند.
چرا در تاریخِ کرد اهمیت دارد؟
بوکان از شهرهای مرکزیِ مکریان است؛ منطقه‌ای که خاستگاهِ بخشِ بزرگی از حیاتِ ادبی و سیاسیِ معاصرِ کردیِ سورانی به شمار می‌رود. چاپخانهٔ زودهنگامِ آن، نقشش در جمهوری مهاباد، قیامِ دهقانی و کنشگریِ بعدی‌اش باعث شده‌اند نامش بارها در روایتِ جنبشِ کردی در ایران مطرح شود.
بوکان، مانندِ چندین شهرِ کردیِ دیگرِ روژهلات، تاریخی طولانی اما کم‌هیاهو پیش از دورانِ معاصر را با تاریخی معاصر و پرفرازونشیب از فرهنگ، مقاومت و دشواری درهم می‌آمیزد؛ الگویی که در تجربهٔ گسترده‌ترِ کردها در ایرانِ سدهٔ بیستم نیز دیده می‌شود.
گاه‌شمار
حدودِ 4400 تا 4100 پیش از میلاد: سکونتِ نخستین انسان‌ها در ناحیهٔ بوکان؛ از کهن‌ترین نمونه‌ها در فلاتِ ایران
سده‌های 14 تا 19: بوکان در قلمروِ امارتِ کردیِ مکریان، یا مکری، قرار دارد
عصرِ قاجار: عزیزخانِ مکری و خانواده‌اش بوکان را جایگاهِ حکومت می‌کنند
1946: مردمِ بوکان در جمهوری مهاباد شرکت می‌کنند؛ نشرِ کردی شکوفا می‌شود
اوایلِ دههٔ 1950: قیامی دهقانی با مرکزیتِ این منطقه به دستِ ارتش سرکوب می‌شود
1979: شرکت در انقلابِ ایران و جنبشِ خودمختاریِ کردی
1984: ارتشِ ایران بوکان را بازپس می‌گیرد، در 1 ژانویه؛ شهری که آخرین شهرِ تحتِ کنترلِ کردها توصیف می‌شود که بازپس گرفته شده است
1988: بوکان در جنگِ ایران و عراق به دستِ نیروی هواییِ عراق بمباران می‌شود
بحث‌ها و ابهام‌های تاریخی
چندین جنبه از گذشتهٔ بوکان نامطمئن است. ریشه‌شناسیِ نام محلِ اختلاف است و پژوهشگرانی که ریشه‌های دیگری را محتمل‌تر می‌دانند، توضیحِ رایجِ «عروس‌ها» را به چالش می‌کشند. تاریخِ باستان و سده‌های میانهٔ شهر در مقایسه با پیشینهٔ پربارِ معاصرش اسنادِ اندکی دارد. همچنین آمارِ رویدادهایی مانندِ بمبارانِ 1988 و جمعیتِ شهر در تاریخ‌های مختلف، در منابع یکسان نیست.
مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
مهاباد: پایتختِ جمهوریِ کوتاه‌عمرِ کردی
از دیگر موضوع‌های مرتبط می‌توان به منطقهٔ مکریان، شهرِ ارومیه، دریاچهٔ ارومیه، سردشت و نواحیِ گسترده‌ترِ کردنشینِ غربِ ایران، یا روژهلات، اشاره کرد.
پرسش‌های متداول
بوکان چیست؟
بوکان شهری کردنشین در استانِ آذربایجانِ غربیِ شمال‌غربی ایران است؛ در منطقهٔ مکریان و جنوبِ دریاچهٔ ارومیه، با جمعیتی نزدیک به 200,000 نفر.
آیا بوکان شهری کردی است؟
بله. جمعیتش عمدتاً کردهای سنیِ شافعی‌مذهب و سورانی‌زبان‌اند و شهر یکی از مراکزِ اصلیِ منطقهٔ مکریان در کردستانِ ایران است.
چرا بوکان در تاریخِ کرد اهمیت دارد؟
بوکان از نخستین کانون‌های نشر به زبانِ کردی بود، در جمهوری مهابادِ 1946 و جنبش‌های خودمختاریِ بعدی شرکت داشت و از دیرباز کانونِ حیاتِ فرهنگی و سیاسیِ کردی در ایران بوده است.
در دههٔ 1980 بر بوکان چه گذشت؟
نیروهای کرد تا ژانویهٔ 1984 شهر را در اختیار داشتند، تا آنکه ارتشِ ایران آن را بازپس گرفت. در آوریلِ 1988 نیز نیروی هواییِ عراق در جریانِ جنگِ ایران و عراق آن را بمباران کرد.