پێشەکی
بۆکان (بە فارسی: بوکان؛ بە کوردی: بۆکان) شارێکی کوردییە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لەو ناوچەیەی کورد پێی دەڵێت موکریان. لە کەناری ڕووباری سیمینە، لە باشووری دەریاچەی ورمێ، هەڵکەوتووە؛ ناوەندی شەهرستانی بۆکانە و یەکێکە لە شارە گەورە کوردییەکانی ئێران، بە دانیشتووانێک کە لە 200,000 کەس نزیک دەبێتەوە.
هەرچەند بۆکان تەنها لە سەدەی 20دا بوو بە شارێکی گەورە، ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵ و چیرۆکێکی بەهێزی هاوچەرخی هەیە: ناوەندێکی میرنشینی موکری، یەکێک لە شوێنە سەرەتاییەکانی چاپ بە زمانی کوردی، بەشدارێکی کۆماری مەهاباد و شارێک کە لە ئاژاوەکانی کۆتایی سەدەی 20دا باجێکی قورسی دا. ئەمڕۆ یەکێکە لە چالاکترین ناوەندەکانی کولتوور و سیاسەتی کوردی لە ئێران.
زانیارییە خێراکان
ناو: بۆکان (بە کوردی: بۆکان)
شوێن: پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات)
ناوچە: موکریان (کوردستانی موکری)، باشووری دەریاچەی ورمێ
ڕووبار: ڕووباری سیمینە (لە ناوچەکە بە چۆمی بۆکان ناسراوە)
دانیشتووان: نزیکەی 193,500 (سەرژمێریی 2016)
خەڵک: بە زۆری کوردی سوننەی شافعی؛ بە سۆرانی قسە دەکەن
شەهرستان: ناوەندی شەهرستانی بۆکان
پەیوەندیی مێژوویی: بەشێک لە میرنشینی موکریان (سەدەکانی 14–19)
ناسراو بە: چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردی، کۆماری مەهابادی 1946 و چالاکیی سیاسی
ناوەڕۆک
ناوەندێکی کولتوور و سیاسەتی کوردی
بۆکان لە کوێیە؟
بۆکان لە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری سیمینە (سیمینەڕوود)، لەسەر ئەو ڕێگەیە هەڵکەوتووە کە سەقز لە باشوورەوە بە میاندوئاب لە باکوورەوە دەبەستێتەوە. نزیکەی 56 تا 90 کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مەهاباد دوورە و لە بەرزاییەکانی باشووری دەریاچەی ورمێ، نزیکەی 1,365 مەتر لە ئاستی دەریا بەرزترە.
شەهرستانەکەی دەوروبەری ناوچەیەکی کشتوکاڵیی بەپیتە، کە دانەوێڵە و تووتن و میوەی باخ بەرهەم دەهێنێت. شارەکە ناوەندی کارگێڕی و بازرگانیی دەیان گوندە و بەو هۆیە یەکێکە لە شارە ناوەندییەکانی فلاتی موکریان.
ناو و ڕەگ و ڕیشە
ناوچەی دەوروبەری بۆکان لە زووترین سەردەمەکاندا نیشتەجێگە بووە؛ پاشماوە شوێنەوارییە دۆزراوەکانی نزیکیدا بە هەزارەی پێنجەمی پێش زایین بەروار کراون و ئەمە دەیکاتە یەکێک لە شوێنە کۆنە نیشتەجێکراوەکانی فلاتی ئێران. هەروەها بوونی قەڵایەک لێرە لە سەردەمەکانی پارتی و ساسانیدا تۆمار کراوە.
ڕەگ و ڕیشەی ناوەکە جێگەی مشتومڕە. ڕوونکردنەوەیەکی باوی ناوچەکە ناوەکە بە وشەی کوردیی «بووک» دەبەستێتەوە و بۆکان بە «بووکەکان» لێک دەداتەوە، ئەمەش بە دابونەریتی هاوسەرگیری لە شوێنی پەڕینەوە لە ڕووبار پەیوەندیدار دەزانێت. هەندێکی تر تێبینی دەکەن کە ئەم لێکدانەوەیە بە تەواوی لەگەڵ شێوە کوردییەکە ناگونجێت و بژاردەی تر پێشنیار دەکەن، لەوانە وەرگیرانی لە وشەیەکی کۆن بە واتای قەڵایەکی بچووک یان لە ناوی کەسێکەوە. ڕەگ و ڕیشەی ناوەکە هێشتا بە دڵنیایی ڕوون نەبووەتەوە.
موکریان و هەڵکشانی بۆکان
لە نزیکەی سەدەی 14ەوە تا سەدەی 19، بۆکان لە ناو میرنشینی موکریان (موکری)دا بوو، یەکێک لە میرنشینە کوردییەکانی ناوچەکانی دەوروبەری دەریاچەی ورمێ. دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی موکری، بنەماڵەکانی سەرۆکە کوردە ناوخۆییەکان، بە تایبەتی دێبوکرییەکان، بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بوون.
گرنگیی نوێی بۆکان بۆ سەردەمی قاجار دەگەڕێتەوە، کاتێک عەزیزخانی موکریی بە نفووز (سەردار عەزیزخان) و بنەماڵەکەی شارۆچکەکەیان کردە ناوەندی حوکمڕانی و نیشتەجێبوون؛ قەڵا مێژووییەکەی سەردار کە لێرە پیشان دراوە هی ئەو سەردەمەیە. بەڵام تەنانەت تا دەیەی 1950یش بۆکان وەک گوندێکی گەورە بە تەنها چەند هەزار دانیشتوو تۆمار کراوە، پێش ئەوەی بە خێرایی بگۆڕێت بۆ شارێکی گەورە.
ناوەندێکی کولتوور و سیاسەتی کوردی
لەگەڵ ئەوەی لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا قەبارەیەکی بچووکی هەبوو، کاریگەریی بۆکان لە ژیانی کولتووریی کورددا زۆر لە قەبارەکەی زیاتر بوو. دانیشتووانەکەی بەشدارییەکی چالاکیان لە کۆمارە کوردییە کورتخایەنەکەی 1946دا کرد، کە مەهاباد لە نزیکیدا ناوەندەکەی بوو. شارۆچکەکە خاوەنی چاپخانە بوو و کتێب و گۆڤاری کوردی لێ بڵاو کرانەوە؛ بەشدارییەکی گرنگ لە کاتێکدا کە چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردی ڕووبەڕووی سنووردارکردنی توند دەبووەوە.
لە سەرەتای دەیەی 1950دا ناوچەی دەوروبەر بوو بە ناوەندی ڕاپەڕینێکی گەورەی جوتیاران، کە بەسەر پارێزگا کوردییەکانی ئێراندا بڵاو بووەوە؛ هێزەکانی جوتیاران دەرەبەگەکانیان لە گوندەکان دەرکرد و لە بۆکان گەمارۆیان دان، پێش ئەوەی سوپا بزووتنەوەکە سەرکوت بکات. خەڵکی بۆکان جارێکی تر بەشدارییان لە شۆڕشی 1979 و بزووتنەوەی خودموختاریی کورددا کرد کە بەدوایدا هات.
جەنگ و ناخۆشی لە سەدەی 20دا
دەیەی دوای 1979 بۆ بۆکان پڕ لە ئاژاوە بوو. لە ململانێی نێوان پارتە کوردییەکان و کۆمارە ئیسلامییە نوێیەکەدا، هێزە کوردییەکان بۆ ماوەیەک شارەکەیان بەدەستەوە بوو؛ بەپێی گێڕانەوە ئێرانییەکان، سوپا لە 1ی کانوونی دووەمی 1984دا بۆکانی دووبارە گرتەوە. لەو کاتەدا وەک دوا شاری ئێران وەسف کرا کە لە دەستی هێزە کوردییەکاندا بوو و دووبارە گیرایەوە.
لە جەنگی ئێران–عێراقدا شارەکەش لە زیان ڕزگاری نەبوو: لە 15ی نیسانی 1988دا هێزی ئاسمانیی عێراق بۆکانی بۆردومان کرد؛ هێرشێک کە ڕاپۆرتەکان دەڵێن نۆزدە کەسی کوشت و نزیکەی 160 کەسی بریندار کرد. ئەم ڕووداوانە شوێنەوارێکی قووڵیان لە یادەوەریی نوێی شارەکەدا جێ هێشت.
بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
بۆکان یەکێکە لە شارەکانی ناوەندی موکریان، ئەو ناوچەیەی کە بێشکەی بەشێکی زۆری ژیانی ئەدەبی و سیاسیی نوێی کوردیی سۆرانییە. چاپخانە سەرەتاییەکەی، ڕۆڵی لە کۆماری مەهاباد، ڕاپەڕینی جوتیاران و چالاکییەکانی دواتری وایان کردووە کە لە گێڕانەوەی بزووتنەوەی کورد لە ئێراندا بەردەوام ناوی دووبارە بێتەوە.
وەک چەند شارۆچکەیەکی تری کوردیی ڕۆژهەڵات، بۆکان مێژوویەکی درێژ بەڵام هێمنی پێش سەردەمی نوێ لەگەڵ مێژوویەکی پڕجووڵەی نوێی کولتوور و بەرخۆدان و ناخۆشیدا کۆ دەکاتەوە؛ شێوەیەک کە بە ناو ئەزموونی فراوانتری کورد لە ئێرانی سەدەی بیستەمدا دەڕوات.
هێڵی کات
نزیکەی 4400–4100ی پێش زایین — نیشتەجێبوونی سەرەتایی مرۆڤ لە ناوچەی بۆکان، یەکێک لە کۆنترینەکانی فلاتی ئێران
سەدەکانی 14–19 — بۆکان لە ناو میرنشینی کوردیی موکریان (موکری)دا هەڵکەوتووە
سەردەمی قاجار — عەزیزخانی موکری و بنەماڵەکەی بۆکان دەکەنە ناوەندی حوکمڕانی
1946 — خەڵکی بۆکان بەشداریی کۆماری مەهاباد دەکەن؛ چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردی گەشە دەکات
سەرەتای دەیەی 1950 — ڕاپەڕینێکی جوتیاران کە ناوچەکە ناوەندەکەیە، لەلایەن سوپاوە سەرکوت دەکرێت
1979 — بەشداریی شۆڕشی ئێران و بزووتنەوەی خودموختاریی کورد
1984 — سوپای ئێران بۆکان دووبارە دەگرێتەوە (1ی کانوونی دووەم)، کە وەک دوا شاری دووبارە گیراوە لە دەستی هێزە کوردییەکانەوە وەسف دەکرێت
1988 — هێزی ئاسمانیی عێراق لە جەنگی ئێران–عێراقدا بۆکان بۆردومان دەکات
مشتومڕەکان و مێژووە نادیارەکە
چەند لایەنێکی ڕابردووی بۆکان نادیارن. ڕەگ و ڕیشەی ناوەکە جێگەی ناکۆکییە و لێکدانەوە باوەکەی «بووکەکان» لەلایەن ئەو توێژەرانەوە ڕەت دەکرێتەوە کە لێکدانەوەی تر بە باشتر دەزانن. بە بەراورد بە تۆمارە دەوڵەمەندە نوێیەکەی، مێژووە کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستی بە کەمی بەڵگەدار کراون؛ هەروەها ژمارەکانی ڕووداوەکانی وەک بۆردومانی 1988 و دانیشتووانی لە بەروارە جیاوازەکاندا لە نێوان سەرچاوەکاندا جیاوازن.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەهاباد: پایتەختی کۆمارە کوردییە کورتخایەنەکە
بابەتە پەیوەندیدارەکانی تر بریتین لە ناوچەی موکریان، شاری ورمێ، دەریاچەی ورمێ، سەردەشت و ناوچە کوردییە فراوانترەکانی ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات).
پرسیارە باوەکان
بۆکان چییە؟
بۆکان شارێکی کوردییە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە ناوچەی موکریان لە باشووری دەریاچەی ورمێ، بە دانیشتووانێک کە لە 200,000 کەس نزیک دەبێتەوە.
ئایا بۆکان شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. زۆربەی دانیشتووانەکەی کوردی سوننەی شافعین کە بە کوردیی سۆرانی قسە دەکەن. بۆکان یەکێکە لە ناوەندە سەرەکییەکانی ناوچەی موکریان لە کوردستانی ئێران.
بۆچی بۆکان بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
ناوەندێکی سەرەتایی چاپ و بڵاوکردنەوە بە زمانی کوردی بوو، بەشداریی لە کۆماری مەهابادی 1946 و بزووتنەوەکانی خودموختاریی دواتردا کرد و لە مێژە ناوەندێکی ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد بووە لە ئێران.
لە دەیەی 1980دا چی بەسەر بۆکاندا هات؟
هێزە کوردییەکان شارەکەیان بەدەستەوە بوو تا سوپای ئێران لە کانوونی دووەمی 1984دا دووبارە گرتەوە؛ لە نیسانی 1988یشدا هێزی ئاسمانیی عێراق لە جەنگی ئێران–عێراقدا بۆردومانی کرد.