پێشەکی
سەقز (بە کوردی: سەقز) شارێکی کوردیی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە، لە پارێزگای کوردستان. شارێکی مامناوەندی شاخاوییە لە چیاکانی زاگرۆس؛ زۆربەیەکی زۆری دانیشتووانی کوردن و لەمێژە ناوەندێکی کولتوور و ژیانی سیاسیی کوردییە لە ئێران. لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە زۆر لە دەرەوەی ناوچەکەش وەک شاری ژینا (مەهسا) ئەمینی ناسراوە، کە مردنی لە دەستبەسەردا ناڕەزاییە سەرانسەرییەکانی وڵاتی هەڵگیرساند.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: سەقز (هەروەها ساغێز)
ناوی کوردی: سەقز
وڵات: ئێران — پارێزگای کوردستان، لە باکووری ڕۆژئاوا
دانیشتووان: نزیکەی ١٦٥,٠٠٠ (سەرژمێریی ٢٠١٦)؛ نزیکەی ١٨٢,٠٠٠ لە شارەکە (٢٠٢١)
خەڵک: زۆربەیەکی زۆریان کوردی سوننەن و بە زاراوەی سۆرانی قسە دەکەن
شوێن: لە بەرزاییەکانی زاگرۆس، لە بەرزیی نزیکەی ١,٤٧٠ مەتر، لەسەر ڕووباری سەقز
ڕەگ و ڕیشەی دێرین: بە ناوچەی پایتەختی ماناییەکان و گەنجینەی زیویەوە پەیوەستە
ئەمڕۆ بەناوبانگە بە: شاری ژینا (مەهسا) ئەمینی؛ دەستپێکی ناڕەزاییەکانی ٢٠٢٢
پێڕست
ژینا ئەمینی و ناڕەزاییەکانی ٢٠٢٢
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
سەقز لە باکووری پارێزگای کوردستانی ئێران، لە بەرزاییە زەحمەتڕەوەکانی چیاکانی زاگرۆس و لە بەرزیی نزیکەی ١,٤٧٠ مەتر جێگیر بووە. شارەکە لەسەر دەشت و گردە فراوانەکان دروست کراوە و ڕووباری سەقز بەناویدا تێدەپەڕێت؛ ڕووبارە گەورەترەکانی زەڕینە و سیمینەش لە جۆگەکانی دەوروبەر ئاویان پێ دەگات. شوێنە شاخاوییەکەی کەشوهەوایەکی ساردی پێ بەخشیوە، بە زستانی درێژ و سەهۆڵبەند و هاوینی فێنک. نزیک شارۆچکەی سنووریی بانە دەکەوێت، کە نزیکەی ٤٠ کیلۆمەتر دوورە؛ هەروەها لە سنووری کوردستانی عێراق زۆر دوور نییە، کە وای کردووە ببێتە ناوەندێکی گرنگی ناوچەیی لە خاکە سنوورییەکاندا.
خەڵک و دانیشتووان
سەقز نزیکەی ١٦٥,٠٠٠ دانیشتووی لە سەرژمێریی ٢٠١٦دا هەبوو؛ ژمارەکانی دواتر نزیکەی ١٨٢,٠٠٠ دانیشتوو بۆ خودی شارەکە و ژمارەیەکی نزیکتر لە ٢٣٧,٠٠٠ بۆ شارستانە بەرفراوانترەکە دەخەنە ڕوو. زۆربەیەکی زۆری خەڵکەکەی کوردن و بە زۆری موسوڵمانی سوننەن، بە زاراوەی سۆرانیی کوردی قسە دەکەن. وەک بەشەکانی دیکەی پارێزگای کوردستان، ناوچەکە بە هەستی بەهێزی ناسنامەی کوردی و نەریتێکی دەوڵەمەندی مۆسیقا و ئەدەب و چالاکیی سیاسیی کوردی ناسراوە، هەرچەندە هێشتا یەکێکە لە بەشە کەمتر گەشەسەندووەکانی ئێران لە ڕووی ئابوورییەوە.
مێژوو
سەقز نیشتەجێگەیەکی دێرینە بە ڕەگ و ڕیشەی چەند هەزار ساڵە. ناوچەکە بە ماناییەکان، یەکێک لە شانشینە سەرەتاییەکانی ناوچەکە، و بە گەنجینە بەناوبانگەکەی زیویەوە پەیوەستە؛ گەنجینەی شتە دێرینەکانی زێڕ و عاج کە لە نزیکی ئەوێ دۆزرایەوە. دواتر لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە ناوی بەرزە ناسرا، خاڵێکی گرنگی یەکگەیشتنی ڕێگا بازرگانییەکان. بە درێژایی سەدەکان دەسەڵاتی ئەو ئیمپراتۆرییانە بەسەر شارەکەدا هاتووە کە ئەم گۆشەیەی دەشتی بەرزی ئێرانیان فەرمانڕەوایی دەکرد، لە کاتێکدا هەر وەک شارێکی کوردی ماوەتەوە. لە سەردەمی هاوچەرخدا بوو بە بەشێک لە مێژووی بەرفراوانتری خەباتی کورد لە ئێران، بەستراوە بەو کەسایەتی و بزووتنەوانەی بەرامبەر دەسەڵاتی ناوەندی خۆڕاگرییان کرد.
ژینا ئەمینی و ناڕەزاییەکانی ٢٠٢٢
لە ئەیلوولی ٢٠٢٢دا ژینا ئەمینی، کە بە ناوە فەرمییەکەشی، مەهسا ئەمینی، ناسراوە، کچە کوردێکی ٢٢ ساڵەی سەقز، لە تاران مرد؛ دوای ئەوەی پۆلیسی ئەخلاقی ئێران بەهۆی حجابەکەیەوە دەستبەسەری کردبوو. ناشتنەکەی لە سەقز بوو بە یەکەم خاڵی هەڵگیرسانی ئەو بزووتنەوەی ناڕەزاییەی دواتر لە سەرانسەری وڵاتدا بە ناوی «ژن، ژیان، ئازادی» گەشەی کرد؛ بزووتنەوەیەک کە پشت بە دروشمێکی کوردی دەبەست و لە سەرانسەری ئێران و جیهاندا بڵاو بووەوە. لەو کاتەوە سەقز هەر ناوەندێکی سەرەکی ماوەتەوە، بە کۆبوونەوەکانی یادکردنەوە لەسەر گۆڕی ئەمینی و مانگرتن و بوونی توندی هێزە ئەمنییەکان لە ساڵیادی مردنیدا.
سەقزی ئەمڕۆ
سەقزی ئەمڕۆ شارێکی ناوچەیی و ناوەندی شارستانی سەقزە؛ ئابووریی ناوخۆییەکەی لەسەر کشتوکاڵ و بازرگانی و خزمەتگوزاری دامەزراوە و پەیوەندیی سنووریی بەهێزی لەگەڵ کوردستانی عێراق هەیە. وەک بەشەکانی دیکەی پارێزگای کوردستان، بە جێگیری لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی ئێراندایە. لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە دەسەڵاتداران بە وردی چاودێریی شارەکە دەکەن؛ لە دەوروبەری ساڵیادە هەستیارەکاندا ڕاپۆرتی بڕینی ئینتەرنێت و خاڵەکانی پشکنین و دەستگیرکردن هاتووە. لە هەمان کاتدا هەر ناوەندێکی زیندووی ژیانی کولتووریی کوردییە، بە مۆسیقا و هەستی بەهێزی ناسنامەکەی ناسراوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی دێرین — ناوچەکە بە ماناییەکان و گەنجینەی زیویەوە پەیوەستە.
سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست — بە ناوی بەرزە ناسراوە، خاڵێکی یەکگەیشتنی ڕێگا بازرگانییە ناوچەییەکان.
سەدەی ٢٠ەم — سەقز بەشداریی مێژووی هاوچەرخی خەباتی کورد لە ئێران دەکات.
٢٠١٦ — سەرژمێری نزیکەی ١٦٥,٠٠٠ دانیشتوو تۆمار دەکات.
ئەیلوولی ٢٠٢٢ — ژینا (مەهسا) ئەمینی، خەڵکی سەقز، لە دەستبەسەردا لە تاران دەمرێت.
تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ — کۆبوونەوە گەورەکانی یادکردنەوە لەسەر گۆڕەکەی؛ بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» بڵاو دەبێتەوە.
٢٠٢٤ — بوونی توندی هێزە ئەمنییەکان و بڕینی ئینتەرنێت لە دەوروبەری دووەم ساڵیادی مردنیدا.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
سەقز لە ناوەندی یەکێک لە هەرە جێناکۆکترین ڕووداوەکانی مێژووی دوایی ئێران دەکەوێت. بارودۆخی مردنی ژینا ئەمینی جێی ناکۆکییە؛ دەسەڵاتدارانی ئێران جەختیان لەوە دەکردەوە کە بەهۆی نەخۆشییە پێشووترەکانیەوە مردووە، نەک لە ئەنجامی لێدان. بەڵام خێزانەکەی و زۆر کورد و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئەو گێڕانەوەیەیان ڕەت کردەوە و ئاماژەیان بە بەڵگەکانی خراپ مامەڵەکردن لە دەستبەسەردا دەکرد. لایەنە جیاوازەکان ئەو ناڕەزاییانەی دواتر ڕوویان دا بە شێوەی زۆر جیاواز دەبینن؛ حکومەتی ئێران بەشێکی زۆری ئاژاوەکان وەک هەڵخڕاندن بە پشتگیریی دەرەوە و هەڕەشەیەک بۆ ئاسایش وەسف کرد، بەڵام خۆپیشاندەران و گرووپەکانی مافی مرۆڤ وەک ڕاپەڕینێکی خەڵکی بۆ مافەکانی ژنان و دژی سەرکوت پێشکەشیان کرد، کە بە هێزی کوشندە و دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ و بڕینی ئینتەرنێت ڕووبەڕوو بووەوە. بۆ زۆر کورد سەقز هەروەها هێمای ناڕەزاییە بەرفراوانترەکانی ناوچە کوردییەکانی ئێرانە لە بەرامبەر جیاکاری و نەگەشەسەندن. ئەم ناساندنە گێڕانەوە ڕکابەرەکان دەخاتە ڕوو و حوکم لە نێوانیاندا نادات.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد سەقز هەم ناوەندێکی کۆنی ژیانی کوردییە لە ئێران و هەم، لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە، هێمایەکی جیهانی. دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» سەرچاوەیەکی کوردیی هەیە و ئەو بزووتنەوەیەی ناوی سەقزی بە جیهاندا بڵاو کردەوە، بە قووڵی پشت بە نەریتە سیاسییە کوردییەکان دەبەست. لە پاڵ شارەکانی وەک مەهاباد، سەقز هێمای ناسنامە و خۆڕاگری و ناڕەزایی کوردییە لە ئێران؛ شارێکی بچووکی شاخاویی کە ناوەکەی بە یەکێک لە ساتە دیاریکەرەکانی ئەم سەردەمەوە بەستراوەتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەهاباد، شارێکی گرنگی دیکەی کورد لە ئێران. سنە، پایتەختی پارێزگای کوردستان. شارۆچکەی سنووریی بانە لە نزیکیدا. بزووتنەوە بەرفراوانترەکەی «ژن، ژیان، ئازادی» و ناوچە کوردییەکانی ئێران (ڕۆژهەڵات).
پرسیارە باوەکان
سەقز لە کوێیە؟
سەقز لە پارێزگای کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە بەرزاییەکانی زاگرۆس دەکەوێت. ناوەندی شارستانی سەقزە و نزیک شارۆچکەی سنووریی بانە و نادوور لە کوردستانی عێراقە.
ئایا سەقز شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. زۆربەیەکی زۆری دانیشتووانی سەقز کوردن و بە زۆری موسوڵمانی سوننەن؛ بە زاراوەی سۆرانیی کوردی قسە دەکەن. یەکێکە لە شارە سەرەکییەکانی ناوچەی کوردستانی ئێران.
بۆچی سەقز بەناوبانگە؟
لە ئاستی نێودەوڵەتیدا سەقز زیاتر وەک شاری ژینا (مەهسا) ئەمینی ناسراوە، کە مردنی لە دەستبەسەردا لە ساڵی ٢٠٢٢دا ناڕەزاییە سەرانسەرییەکانی «ژن، ژیان، ئازادی»ی هەڵگیرساند. هەروەها نیشتەجێگەیەکی دێرینە بە پەیوەندیی ماناییەکان و گەنجینەی زیویەوە.
لە ساڵی ٢٠٢٢دا چی لە سەقز ڕوویدا؟
ژینا ئەمینی، کچێکی گەنجی کوردی سەقز، دوای دەستبەسەرکردنی لەلایەن پۆلیسی ئەخلاقی ئێرانەوە مرد. ناشتنەکەی لە شارەکە بوو بە یەکەم خاڵی هەڵگیرسانی بزووتنەوەیەکی ناڕەزایی کە لە سەرانسەری ئێراندا بڵاو بووەوە و سەرنجی جیهانی ڕاکێشا.