مقدمه
در 1000 میلادی، یکی از قدرتمندترین فرمانروایان جهان افتخاری بی‌مانند به امیری کرد بخشید. باسیلیوس دوم، امپراتور بیزانس، به ممهدالدوله، فرمانروای امارت کردی مروانیان، القاب امپراتوریِ «ماگیستروس» (ماکسیتروس) و «دوک شرق» را اعطا کرد؛ افتخاری که پیش از آن به هیچ فرمانروای مسلمانی داده نشده بود. این کار از سر بخشش نبود. توافقی رسمی و دیپلماتیک میان نیرومندترین امپراتوری مسیحی زمین و دودمانی کرد و مسلمان بود که قلب راهبردی میان‌رودان علیا را در اختیار داشت.
توافق بیزانس و مروانیان در 1000 میلادی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های دورهٔ قرون‌وسطی است که نشان می‌دهد فرمانروایان کرد کنشگران سیاسی دارای حاکمیت بودند و می‌توانستند با بزرگ‌ترین قدرت‌های روزگارشان در جایگاهی برابر مذاکره کنند. امارت مروانی دولتی دست‌نشانده یا سرزمینی قبیله‌ای نبود؛ پادشاهی‌ای کردی با پایتخت، سپاه، پول و سیاست خارجی خود بود که بیزانس، خلافت فاطمی و امیران بویهی بغداد به آن احترام می‌گذاشتند و در پی جلب دوستی‌اش بودند.
فهرست مطالب
توافق بیزانس و مروانیان چه بود؟
توافق بیزانس و مروانیان چه بود؟
توافق بیزانس و مروانیان پروتکلی دیپلماتیک بود که حدود 1000 میلادی میان باسیلیوس دوم، امپراتور بیزانس، و ممهدالدوله، امیر کرد دودمان مروانی مستقر در میافارقین (سیلوان امروزی) و آمد (دیاربکر امروزی)، منعقد شد. بنا بر توافق، باسیلیوس دوم القاب بیزانسی «ماگیستروس» و «دوک شرق» (دوکس اورینتیس)، عالی‌ترین القاب افتخاری نظامی‌ای را که امپراتوری می‌توانست اعطا کند، به فرمانروای کرد بخشید. در مقابل، امارت مروانی روابطی صلح‌آمیز با بیزانس حفظ می‌کرد و در مرز شرقی امپراتوری نقش حائلی ثبات‌بخش را بر عهده می‌گرفت.
نکتهٔ اساسی آن بود که توافق، وعدهٔ کمک نظامی بیزانس را نیز در صورت حملهٔ قدرت‌های خارجی به امارت مروانی دربر داشت. این حرکتی تشریفاتی نبود؛ پیمانی برای دفاع متقابل میان امپراتوری‌ای مسیحی و دولتی کرد و مسلمان بود که در تاریخ قرون‌وسطی سابقه نداشت.
نکته‌های کلیدی
• امپراتور بیزانس لقب «دوک شرق» را به امیری کرد بخشید؛ نخستین‌بار بود که این القاب به فرمانروایی مسلمان اعطا می‌شدند.
• امارت مروانی دودمانی کردی بود که از میافارقین و آمد (دیاربکر) حکومت می‌کرد؛ دولتی کردی و دارای حاکمیت با پول، سپاه و سیاست خارجی خود.
• توافق، پیمان دفاع متقابل را نیز دربر داشت؛ بیزانس وعده داد در صورت حمله به امارت کردی، برای دفاع از آن نیرو بفرستد.
• مروانیان همزیستی را بر جهاد ترجیح دادند؛ حائلی صلح‌آمیز میان جهان اسلام و جهان مسیحیت بودند و بازرگانی و تبادل فرهنگی را رونق می‌دادند.
• واژهٔ «کردستان» (کرتستان) در مکاتبات نظامی دورهٔ مروانی دیده می‌شود؛ یکی از نخستین کاربردهای مستند قرون‌وسطایی آن به‌عنوان اصطلاحی سیاسی و جغرافیایی.
دانستنی‌های کوتاه
توافق: توافق بیزانس و مروانیان تاریخ: حدود 1000 میلادی طرف‌ها: باسیلیوس دوم، امپراتور بیزانس، و ممهدالدوله از امارت کردی مروانیان نوع: پروتکل دیپلماتیک همراه با القاب افتخاری و مفاد دفاع متقابل القاب اعطاشده: ماگیستروس (ماکسیتروس) و دوک شرق (دوکس اورینتیس) اهمیت: نخستین دریافت این القاب بیزانسی به دست فرمانروایی مسلمان پایتخت مروانیان: میافارقین (سیلوان امروزی، استان دیاربکر) دودمان: مروانی (کرد، قبیلهٔ حمیدی)، حاکم در 983–1085 میلادی قلمرو: ناحیهٔ دیار بکر؛ آمد، میافارقین، حصن‌کیفا و پیرامون آن‌ها
دودمان مروانی: قدرتی کردی
دودمان مروانی را باد بن دوستک بنیان نهاد؛ چوپانی کرد از قبیلهٔ حمیدی که سلاح برداشت، پیروانی گرد آورد و در 983 میلادی، هنگام فروپاشی اقتدار بویهیان در منطقه، میافارقین را گرفت. باد از این پایگاه، آمد (دیاربکر)، نصیبین، سیلوان و سرزمین‌هایی تا کرانه‌های دریاچهٔ وان را فتح کرد. تا هنگام مرگش در 990، امارتی کردی بنا کرده بود که سراسر ناحیهٔ دیار بکر، قلب راهبردی میان‌رودان علیا، را در اختیار داشت.
مروانیان سکهٔ خود را ضرب می‌کردند، بناهای عام‌المنفعهٔ باشکوه می‌ساختند، سپاهی حرفه‌ای داشتند و با همهٔ قدرت‌های عمدهٔ منطقه دیپلماسی پیش می‌بردند. برخلاف بیشتر امارت‌های مرزی اسلامی آن دوره، دولت مروانی ماهیتی جهادی نداشت. حائلی میان جهان اسلام و مسیحیت بود و همزیستی مسالمت‌آمیز، بازرگانی و تبادل فرهنگی را رونق می‌داد. این انتخابی سیاسی و آگاهانه بود؛ مروانیان دریافته بودند که بقای کردها به تعادل راهبردی وابسته است، نه جنگ بی‌پایان.
زمینهٔ تاریخی: جهانی در دگرگونی
تا اواخر سدهٔ 10، جهان اسلام چندپاره شده بود. خلافت عباسی سایه‌ای از گذشتهٔ خود بود و زیر سلطهٔ نظامیان قدرتمند بویهی در بغداد قرار داشت. خلافت فاطمی بر مصر و بخش بزرگی از سوریه حکومت می‌کرد. سپاه‌های بیزانس به فرماندهی باسیلیوس دوم، امپراتور جنگاور، از کوه‌های توروس گذشته بودند و با تهاجم، قلمرو خود را در شمال میان‌رودان گسترش می‌دادند. در این محیط بی‌ثبات، فرمانروایان کرد برای بقا باید راه خود را میان چندین قدرت رقیب می‌یافتند.
پس از مرگ باد، امارت مروانی با یورش‌های تنبیهی بیزانس در پیرامون دریاچهٔ وان روبه‌رو شد. در 992، باسیلیوس دوم توانست از راه مذاکره با این دودمان کردی به صلحی پایدار برسد. هنگامی که باسیلیوس در 1000 میلادی از مرزهای شرقی می‌گذشت، پس از آنکه به‌تازگی پادشاهی گرجیِ داوید سومِ تائو را ضمیمه کرده بود، ممهدالدوله را با احترام پذیرفت و با اعطای بی‌سابقهٔ القاب امپراتوری به او، این رابطه را رسمیت بخشید.
توافق و مفاد آن
توافق سه مؤلفهٔ اصلی داشت. نخست، اعطای القاب ماگیستروس (ماکسیتروس) و دوک شرق به امیر کرد. در نظام بیزانسی، ماگیستروس یکی از عالی‌ترین مراتب درباری بود و «دوک شرق» اختیار نظامی واقعی به همراه داشت؛ دارندهٔ آن را فرمانده ارشد نظامی امپراتوری در مرز شرقی معرفی می‌کرد. داشتن این القاب برای فرمانروایی کرد و مسلمان بی‌سابقه بود. این نشان می‌داد که بیزانس امیر مروانی را شریک رسمی حفظ نظم در مرز می‌داند، نه دشمن یا زیردست.
دوم، توافق این وعده را دربر داشت که اگر امارت مروانی هدف حمله‌ای خارجی قرار گیرد، نیروهای امپراتوری بیزانس به دفاع از آن بیایند. این در عمل پیمان دفاع متقابل بود؛ یکی از مهم‌ترین شکل‌های تعهد دیپلماتیکی که دولتی می‌تواند در برابر دولتی دیگر بپذیرد.
سوم، توافق چارچوبی برای همزیستی مسالمت‌آمیز در مرز برقرار کرد. ممهدالدوله از این فرصتِ آسودگی برای اجرای طرح‌های بزرگ عمومی بهره برد: مرمت دیوارهای میافارقین، که کتیبه‌ای به یاد این کار هنوز باقی است، بازسازی استحکامات و توسعهٔ زیرساخت‌ها. امارت کردی صرفاً میان امپراتوری‌ها دوام نمی‌آورد؛ در حال ساختن بود.
عصر طلایی در روزگار نصرالدوله
بنیان‌های دیپلماتیکی که توافق بیزانس و مروانیان گذاشت، در روزگار نصرالدوله احمد بن مروان به کامل‌ترین صورت شکوفا شدند. او پنجاه سال (1011–1061) حکومت کرد و عصر طلایی دودمان مروانی را رهبری کرد. نصرالدوله دیپلماتی بسیار توانا بود که با مهارتی چشمگیر میان بیزانس، خلافت فاطمی مصر و امیران بویهی بغداد راه می‌گشود.
او ارگی تازه در میافارقین ساخت، پل‌ها و حمام‌های عمومی بنا کرد و رصدخانه‌ای را مرمت کرد. آوازه‌اش چنان بلند شد که در 1026، ساکنان ادسا (شانلی‌اورفای امروزی) از او خواستند آنان را از دست رئیسی عرب آزاد کند؛ جمعیتی مسیحی که داوطلبانه خواهان حمایت فرمانروایی کرد و مسلمان بود. در دورهٔ مروانی است که یکی از نخستین کاربردهای قرون‌وسطایی واژهٔ «کردستان» (کرتستان) در مکاتبات نظامی دیده می‌شود؛ هنگامی که فرماندهی کرد برای نصرالدوله نامه نوشت و درخواست نیروی کمکی کرد: «اگر می‌خواهید فرمانروایی خود را بر کرتستان نجات دهید.»
عصر طلایی مروانیان با آمدن ترکان سلجوقی پایان یافت؛ آنان تا 1085 به‌تدریج امارت را در امپراتوری روبه‌گسترش خود جذب کردند. اما دودمان مروانی برای یک سده نشان داده بود که فرمانروایان کرد می‌توانند دولت‌هایی آباد بنا کنند، اتحادهای بین‌المللی را نگه دارند و با رواداری و مهارت بر جمعیت‌های چندقومی حکومت کنند.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
983 میلادی — باد بن دوستک با تصرف میافارقین، امارت مروانی را بنیان می‌گذارد.
990 میلادی — باد در نبرد کشته می‌شود؛ فرزند خواهر یا برادرش، حسن بن مروان، جانشین او می‌شود.
992 میلادی — باسیلیوس دوم از راه مذاکره به صلحی پایدار با امارت مروانی می‌رسد.
997 میلادی — ممهدالدوله سعید پس از مرگ حسن به امارت می‌رسد.
1000 میلادی — باسیلیوس دوم القاب ماگیستروس و دوک شرق را به ممهدالدوله اعطا می‌کند.
1011 میلادی — نصرالدوله احمد بر تخت می‌نشیند؛ عصر طلایی پنجاه‌ساله آغاز می‌شود.
1026 میلادی — نصرالدوله به درخواست ساکنان ادسا، آن را تصرف می‌کند.
1061 میلادی — نصرالدوله پس از پنجاه سال حکومت درمی‌گذرد.
1085 میلادی — ترکان سلجوقی واپسین سرزمین‌های مروانی را جذب می‌کنند.
میراث و اهمیت برای تاریخ کردها
توافق بیزانس و مروانیان نقطهٔ عطفی در تاریخ قرون‌وسطایی کردهاست. نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین امپراتوری مسیحی جهان قرون‌وسطی، دودمانی کردی را قدرتی مشروع و دارای حاکمیت به رسمیت شناخت؛ دولتی شایستهٔ اتحاد رسمی و عالی‌ترین افتخارات امپراتوری، نه اتحادیه‌ای قبیله‌ای یا پادشاهی راهزنان.
اهمیت مروانیان همچنین در آن است که الگویی از حکمرانی کردی را نمایندگی می‌کنند که همزیستی و عمل‌گرایی را بر جنگ ایدئولوژیک مقدم می‌داشت. در دوره‌ای که خشونت مشخصهٔ مرز میان اسلام و مسیحیت بود، مروانیان دیپلماسی، بازرگانی و تبادل فرهنگی را برگزیدند. آنان فرمانروایانی مسلمان و سنی بودند که القاب مسیحی بیزانس را داشتند، از اتباع مسیحی ارمنی محافظت می‌کردند و دولتی چندقومی بنا کردند که یک سده شکوفا ماند.
دیوارهای بازالتی سیاه دیاربکر هنوز کتیبه‌های مروانی را بر خود دارند. پل‌های قرون‌وسطایی سیلوان و درهٔ دجله از عصر طلایی این دودمان به جا مانده‌اند. حافظهٔ فرهنگی میافارقین به‌عنوان پایتختی کردی همچنان نیرومند است. سدهٔ مروانی یکی از استوارترین تکیه‌گاه‌های تاریخی حضور کردها در میان‌رودان علیاست و توافق بیزانس و مروانیان بنیان دیپلماتیک آن است.
پرسش‌های متداول
توافق بیزانس و مروانیان چه بود؟
توافقی دیپلماتیک (حدود 1000 میلادی) میان باسیلیوس دوم و ممهدالدوله، امیر کرد مروانی. باسیلیوس القاب ماگیستروس و دوک شرق را به فرمانروای کرد اعطا کرد؛ نخستین‌بار بود که این افتخارات به فرمانروایی مسلمان داده می‌شد. او همچنین وعده داد در صورت حمله به امارت، کمک نظامی ارائه کند.
آیا مروانیان کرد بودند؟
بله. بنا بر بیشتر منابع دانشگاهی، مروانیان دودمانی کرد از قبیلهٔ حمیدی بودند. از میافارقین (سیلوان امروزی) و آمد (دیاربکر) حکومت می‌کردند، سکهٔ خود را ضرب می‌کردند، سپاهی حرفه‌ای داشتند و بیش از یک سده (983–1085 میلادی) بر ناحیهٔ دیار بکر فرمان راندند.
چرا این توافق برای تاریخ کردها اهمیت دارد؟
اثبات می‌کند که بزرگ‌ترین امپراتوری مسیحی جهان قرون‌وسطی، دودمانی کردی را قدرتی مشروع و دارای حاکمیت به رسمیت شناخته بود. مروانیان عالی‌ترین القاب بیزانسی را دریافت کردند، از تعهد دفاع متقابل برخوردار شدند و در جایگاهی برابر دیپلماسی پیش بردند؛ امری که نشان می‌دهد دولت‌مندی کردها در این دوران واقعیتی شناخته‌شده در عرصهٔ بین‌المللی بود.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا — دودمان مروانی (دیار بکر)
دربارهٔ امپراتوران روم — باسیلیوس دوم
بلاوم، پ. تاریخ دودمان کردی مروانی (983–1085)، مطالعات کردی، جلد 5، 1992.