Destpêk
Di 1000 PZ de, yek ji serwerên herî bi hêz ên cîhanê rûmeteke awarte da mîrekî Kurd. Împaratorê Bîzansê Basîlê II serwerê Mîrektiya Kurd a Merwanî, Mumahid ed-Dewle, bi navên împaratorî yên «Magistros» (Maxitros) û «Dûkê Rojhilat» rêz kir — rûmetek ku berê qet ji tu serwerekî misilman re nehatibû dayîn. Ev ne kiryareke xêrxwaziyê bû. Ew peymaneke dîplomatîk a fermî di navbera împaratoriya Xiristiyan a herî bi hêz a cîhanê û xanedaneke Kurd a misilman de bû ku navenda stratejîk a Mezopotamyaya jorîn kontrol dikir.
Peymana Bîzans û Merwaniyan a 1000 PZ yek ji nîşaneyên herî eşkere di serdema navîn de ye ku serwerên Kurd aliyên siyasî yên serwer bûn û dikaribûn wek wekhev bi hêzên herî mezin ên serdema xwe re danûstandinê bikin. Mîrektiya Merwanî ne dewleteke vasal an axeke eşîrî bû — ew padîşahiyeke Kurd bû bi paytexta xwe, artêş, pere û siyaseta derve, ku Bîzans, Xîlafeta Fatimî û mîrên Bûyî yên Bexdayê rêz li wê digirtin û dixwestin bi wê re têkilî daynin.
Naverok
Peymana Bîzans û Merwaniyan çi bû?
Serdema zêrîn di bin Nesr ed-Dewle de
Peymana Bîzans û Merwaniyan çi bû?
Peymana Bîzans û Merwaniyan protokoleke dîplomatîk bû ku li dor 1000 PZ di navbera Împaratorê Împaratoriya Bîzansê Basîlê II û Mumahid ed-Dewle, mîrê Kurd ê xanedana Merwanî ya li Meyafarqîn (îro Farqîn) û Amidê (îro Diyarbekir) bû, de hat girêdan. Li gorî peymanê, Basîlê II navên Bîzansî yên «Magistros» û «Dûkê Rojhilat» (Dux Orientis) da serwerê Kurd — navên rûmetî yên leşkerî yên herî bilind ku împaratoriyê dikaribû bidaya. Di berdêlê de, Mîrektiya Merwanî dê têkiliyên aştiyane bi Bîzansê re biparêzaya û wek qada navbeyn a aramker li sînorê rojhilatê împaratoriyê bixebitiya.
Ya pir giring ev e ku peyman sozeke alîkariya leşkerî ya Bîzansê jî dihewand ger Mîrektiya Merwanî ji aliyê hêzên derve ve dihat êrîşkirin. Ev ne îşareteke tenê bi nav bû — ew peymaneke parastina hevdu di navbera împaratoriyeke Xiristiyan û dewleteke Kurd a misilman de bû ku di dîroka serdema navîn de bê mînak bû.
Xalên Sereke
• Împaratorê Bîzansê navê «Dûkê Rojhilat» da mîrekî Kurd — ev yekem car bû ku ev nav ji serwerekî misilman re hatin dayîn.
• Mîrektiya Merwanî xanedaneke Kurd bû ku ji Meyafarqîn û Amidê (Diyarbekir) hukum dikir — dewleteke Kurd a serwer bi pere, artêş û siyaseta derve ya xwe.
• Peyman peymaneke parastina hevdu dihewand — Bîzansê soz da ku leşkeran ji bo parastina mîrektiya Kurd bişîne ger ew bihata êrîşkirin.
• Merwaniyan hevjiyan li ser cîhadê tercîh kir — ew wek qada navbeyn a aştiyane di navbera cîhanên Îslamî û Xiristiyan de dixebitîn û bazirganî û danûstandinên çandî pêş dixistin.
• Peyva «Kurdistan» (Kertastan) di nameyên leşkerî yên serdema Merwanî de xuya dike — yek ji bikaranînên wê yên belgedar ên herî zû yên serdema navîn wek têgeheke siyasî û erdnîgarî.
Agahiyên Kurt
Peyman: Peymana Bîzans û Merwaniyan Dîrok: nêzîkî 1000 PZ Alî: Împaratorê Bîzansê Basîlê II û Mumahid ed-Dewle yê Mîrektiya Kurd a Merwanî Cure: Protokola dîplomatîk bi navên rûmetî û bendên parastina hevdu Navên hatin dayîn: Magistros (Maxitros) û Dûkê Rojhilat (Dux Orientis) Giringî: Yekem car ku serwerekî misilman ev navên Bîzansî wergirtin Paytexta Merwaniyan: Meyafarqîn (îro Farqîn, parêzgeha Diyarbekirê) Xanedan: Merwanî (Kurd, eşîra Humeydî), serweriya 983–1085 PZ Ax: Herêma Diyar Bekr — Amid, Meyafarqîn, Hisn Keyfa û derdor
Xanedana Merwanî: hêzeke Kurd
Xanedana Merwanî ji aliyê Badê kurê Dostek ve hat damezrandin; ew şivanekî Kurd ji eşîra Humeydî bû ku çek hilgirt, şopîner kom kirin û di 983 PZ de di dema hilweşîna desthilata Bûyî li herêmê de Meyafarqîn girt. Ji vê baregehê, Bad Amid (Diyarbekir), Nisêbîn, Farqîn û axên heta peravên Gola Wanê dagir kirin. Heta mirina wî di 990 de, wî mîrektiyeke Kurd ava kiribû ku tevahiya herêma Diyar Bekr — navenda stratejîk a Mezopotamyaya jorîn — kontrol dikir.
Merwaniyan pereyên xwe dan, karên giştî yên abîdeyî ava kirin, artêşeke pîşeyî parastin û bi her hêza sereke ya herêmê re dîplomasî kirin. Berevajî piraniya mîrektiyên Îslamî yên sînor ên serdemê, dewleta Merwanî hebûneke cîhadî nebû. Ew wek qada navbeyn di navbera cîhanên Îslamî û Xiristiyan de dixebitî û hevjiyana aştiyane, bazirganî û danûstandina çandî pêş dixist. Ev hilbijartineke siyasî ya biqest bû — Merwaniyan fêm dikir ku jiyana Kurd bi hevsengiya stratejîk ve girêdayî ye, ne bi şerê bêdawî.
Çarçoveya dîrokî: cîhaneke di guherînê de
Heta dawiya sedsala 10, cîhana Îslamî perçe bûbû. Xîlafeta Ebbasî tenê siya xwe ya berê bû û serwerên leşkerî yên Bûyî li Bexdayê wê kontrol dikirin. Xîlafeta Fatimî Misir û beşeke mezin a Sûriyeyê bi rê ve dibir. Artêşên Bîzansê di bin împaratorê şervan Basîlê II de ji çiyayên Torosê derbas bûbûn û bi awayekî êrîşkar ber bi bakurê Mezopotamyayê ve berfireh dibûn. Di vê hawîrdora bêaram de, serwerên Kurd ji bo mayîna xwe neçar bûn di nav gelek hêzên reqîb de rêya xwe bibînin.
Piştî mirina Bad, Mîrektiya Merwanî bi êrîşên cezakirinê yên Bîzansê li derdora Gola Wanê re rû bi rû bû. Di 992 de, Basîlê II karî bi xanedana Kurd re aştiyeke mayînde danûstandin bike. Dema Basîl di 1000 PZ de di sînorê rojhilat re rêwîtî dikir — piştî ku padîşahiya Gurcî ya Davidê III yê Tao tevlî axa xwe kiribû — wî Mumahid ed-Dewle bi rûmet pêşwazî kir û bi dayîna bê mînak a navên împaratorî têkilî fermî kir.
Peyman û mercên wê
Peyman sê hêmanên sereke dihewand. Ya yekem, dayîna navên Magistros (Maxitros) û Dûkê Rojhilat ji mîrê Kurd re bû. Di sîstema Bîzansî de, Magistros yek ji payeyên herî bilind ên dîwanê bû û «Dûkê Rojhilat» desthilata rastîn a leşkerî hildigirt — xwediyê wê wek fermandarê payebilind ê leşkerî yê împaratoriyê li sînorê rojhilat diyar dikir. Xwedîbûna van navan ji bo serwerekî Kurd ê misilman bê mînak bû. Ev nîşan dida ku Bîzans mîrê Merwanî ne wek dijber an bindest, lê wek hevkarekî fermî di parastina nîzama sînor de didît.
Ya duyem, peyman soz dihewand ku leşkerên împaratorî yên Bîzansê dê werin parastina Mîrektiya Merwanî ger ew ji derve bihata êrîşkirin. Ev bi rastî peymaneke parastina hevdu bû — yek ji formên herî giring ên pabendiya dîplomatîk ku dewletek dikare bide dewleteke din.
Ya sêyem, peyman çarçoveyeke hevjiyana aştiyane li sînor ava kir. Mumahid ed-Dewle demê bêhna xwe ji bo karên mezin ên giştî bi kar anî — nûkirina dîwarên Meyafarqînê (nivîsek ku vê xebatê bîr tîne heta îro maye), ji nû ve avakirina parastinan û pêşxistina binesaziyê. Mîrektiya Kurd ne tenê di navbera împaratoriyan de dima — ew ava dikir.
Serdema zêrîn di bin Nesr ed-Dewle de
Bingehên dîplomatîk ên ku Peymana Bîzans û Merwaniyan danîn di bin Nesr ed-Dewle Ehmedê kurê Merwan de gihîştin pêkanîna xwe ya herî temam; wî pêncî salan (1011–1061) hukum kir û serdema zêrîn a xanedana Merwanî bi rê ve bir. Nesr ed-Dewle dîplomatekî pir jêhatî bû ku bi şiyana berbiçav di navbera Bîzans, Xîlafeta Fatimî ya Misirê û mîrên Bûyî yên Bexdayê de tevger dikir.
Wî keleheke nû li Meyafarqînê ava kir, pir û hemamên giştî çêkirin û rasadxaneyek nû kir. Nav û dengê wî bi qasî mezin bû ku di 1026 de niştecîhên Edessayê (îro Riha) gazî wî kirin da ku wan ji serwerekî Ereb rizgar bike — nifûseke Xiristiyan ku bi dilxwaziya xwe parastina serwerekî Kurd ê misilman dixwest. Di serdema Merwanî de yek ji bikaranînên herî zû yên serdema navîn ên peyva «Kurdistan» (Kertastan) di nameyên leşkerî de xuya dike; fermandarekî Kurd ji Nesr ed-Dewle re nivîsîbû û daxwaza hêzên alîkar dikir «ger tu dixwazî serweriya xwe li ser Kertastanê rizgar bikî».
Serdema zêrîn a Merwaniyan bi hatina Tirkên Selçûqî bi dawî bû; wan heta 1085 mîrektî gav bi gav tevlî împaratoriya xwe ya berfirehbûyî kir. Lê di sedsalekê de, xanedana Merwanî îspat kiribû ku serwerên Kurd dikarin dewletên dewlemend ava bikin, hevpeymaniyên navneteweyî biparêzin û nifûsên piretnîk bi tolerans û jêhatî bi rê ve bibin.
Demrêza bûyerên sereke
983 PZ — Badê kurê Dostek bi girtina Meyafarqînê Mîrektiya Merwanî ava dike.
990 PZ — Bad di şer de dimire; kurê bira an xwişka wî el-Hesenê kurê Merwan cihê wî digire.
992 PZ — Basîlê II bi Mîrektiya Merwanî re aştiyeke mayînde danûstandin dike.
997 PZ — Mumahid ed-Dewle Seîd piştî mirina el-Hesen dibe mîr.
1000 PZ — Basîlê II navên Magistros û Dûkê Rojhilat dide Mumahid ed-Dewle.
1011 PZ — Nesr ed-Dewle Ehmed derdikeve ser text; serdema zêrîn a pêncî-salî dest pê dike.
1026 PZ — Nesr ed-Dewle li ser daxwaza niştecîhên wê Edessa digire.
1061 PZ — Nesr ed-Dewle piştî pêncî salan a serweriyê dimire.
1085 PZ — Tirkên Selçûqî axên dawî yên Merwaniyan tevlî xwe dikin.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Peymana Bîzans û Merwaniyan xalek giring di dîroka serdema navîn a Kurd de ye. Ew nîşan dide ku xanedaneke Kurd ji aliyê împaratoriya Xiristiyan a herî mezin a cîhana serdema navîn ve wek hêzeke serwer a meşrû hat naskirin — ne konfederasyoneke eşîran, ne padîşahiya talankeran, lê dewleteke hêjayî hevpeymaniya fermî û rûmetên împaratorî yên herî bilind.
Merwanî jî giring in ji ber ku ew modelekî rêvebiriya Kurd nîşan didin ku hevjiyan û pratîkbûn li ser şerê îdeolojîk pêş dixist. Di serdemeke ku tundî sînorê di navbera Îslam û Xiristiyaniyê de diyarkirî bû de, Merwaniyan dîplomasî, bazirganî û danûstandina çandî hilbijart. Ew serwerên misilman ên Sunî bûn ku navên Bîzansî yên Xiristiyan hildigirtin, bindestên Xiristiyan ên Ermenî diparastin û dewleteke piretnîk ava kirin ku sedsalekê geş bû.
Dîwarên reş ên bazaltê yên Diyarbekirê hîn nivîsên Merwanî hildigirin. Pirên serdema navîn ên Farqînê û geliyê Dîcleyê ji serdema zêrîn a xanedanê ne. Bîra çandî ya Meyafarqînê wek paytexta Kurd xurt dimîne. Sedsala Merwanî yek ji bingehên herî xurt ên dîrokî ji bo hebûna Kurd li Mezopotamyaya jorîn e — û Peymana Bîzans û Merwaniyan bingeha wê ya dîplomatîk e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Peymana Bîzans û Merwaniyan çi bû?
Peymaneke dîplomatîk (nêzîkî 1000 PZ) di navbera Împarator Basîlê II û mîrê Kurd ê Merwanî Mumahid ed-Dewle de bû. Basîl navên Magistros û Dûkê Rojhilat dan serwerê Kurd — yekem car ku ev rûmet ji serwerekî misilman re hatin dayîn — û soza alîkariya leşkerî da ger mîrektî bihata êrîşkirin.
Merwanî Kurd bûn?
Erê. Li gorî piraniya çavkaniyên akademîk, Merwanî xanedaneke Kurd ji eşîra Humeydî bûn. Wan ji Meyafarqînê (îro Farqîn) û Amidê (Diyarbekir) hukum kir, pereyên xwe dan, artêşeke pîşeyî parast û herêma Diyar Bekr zêdetirî sedsalekê bi rê ve bir (983–1085 PZ).
Çima ev peyman ji bo dîroka Kurd giring e?
Ew îspat dike ku xanedaneke Kurd ji aliyê împaratoriya Xiristiyan a herî mezin a cîhana serdema navîn ve wek hêzeke serwer a meşrû hat naskirin. Navên herî bilind ên Bîzansê ji Merwaniyan re hatin dayîn, soza parastina hevdu wergirtin û wek wekhev dîplomasî kirin — ev nîşan dide ku dewletbûna Kurd di vê serdemê de rastiyeke navneteweyî ya naskirî bû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wikipedia — Xanedana Merwanî (Diyar Bekr)
De Imperatoribus Romanis — Basîlê II
Blaum, P., Dîroka Xanedana Kurd a Merwanî (A History of the Kurdish Marwanid Dynasty) (983–1085), Kurdish Studies, cilda 5, 1992.
Navenda Lêkolînên Kurd — Neh sedsalên têkiliyên Kurd û Tirkan