پێشەکی
لە 1000 ز.دا، یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەواکانی جیهان ڕێزلێنانێکی نائاسایی بە میرێکی کورد بەخشی. ئیمپراتۆر باسیلی IIی بیزەنتا نازناوە ئیمپراتۆرییەکانی «مەگیسترۆس» (ماکسیتڕۆس) و «دوکی ڕۆژهەڵات»ی بە موومەهید ئەلدەولە، فەرمانڕەوای میرنشینە کوردییەکەی مەروانی، بەخشی ــ ڕێزلێنانێک کە پێشتر هەرگیز بە هیچ فەرمانڕەوایەکی موسڵمان نەبەخشرابوو. ئەمە کرداری خێرخوازی نەبوو. ڕێککەوتنێکی فەرمیی دیپلۆماسی بوو لە نێوان بەهێزترین ئیمپراتۆریی مەسیحیی سەر زەوی و بنەماڵەیەکی کوردیی موسڵمان کە ناوەندی ستراتیژیی میزۆپۆتامیای سەرووی کۆنترۆڵ دەکرد.
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانیی 1000 ز. یەکێکە لە ڕوونترین نموونەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بۆ ئەوەی فەرمانڕەوا کوردەکان لایەنی سیاسیی سەروەر بوون و توانای دانوستانیان وەک هاوتا لەگەڵ گەورەترین هێزەکانی سەردەمەکەیان هەبوو. میرنشینە مەروانییەکە دەوڵەتێکی ژێردەست یان خاکێکی هۆزی نەبوو ــ پاشایەتییەکی کوردی بوو بە پایتەخت، سوپا، دراو و سیاسەتی دەرەوەی خۆیەوە، کە بیزەنتا، خەلافەتی فاتیمی و میرە بووەیهییەکانی بەغدا ڕێزیان لێ دەگرت و هەوڵی نزیکبوونەوەیان لێی دەدا.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی چی بوو؟
بنەماڵەی مەروانی: هێزێکی کوردی
سەردەمی زێڕین لە ژێر فەرمانڕەوایی نەسر ئەلدەولە
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی چی بوو؟
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی پرۆتۆکۆلێکی دیپلۆماسی بوو کە لە دەوروبەری 1000 ز.دا بەسترا لە نێوان ئیمپراتۆر باسیلی IIی ئیمپراتۆریی بیزەنتا و موومەهید ئەلدەولە، میرە کوردەکەی بنەماڵەی مەروانی کە لە مەیافارقین (سیلوانی ئێستا) و ئامەد (دیاربەکری ئێستا) بنکەی هەبوو. بەپێی ڕێککەوتنەکە، باسیلی II نازناوە بیزەنتییەکانی «مەگیسترۆس» و «دوکی ڕۆژهەڵات» (Dux Orientis)ی بە فەرمانڕەوا کوردەکە بەخشی ــ بەرزترین نازناوە ڕێزلێنانییە سەربازییەکان کە ئیمپراتۆرییەکە دەیتوانی بیانبەخشێت. لە بەرامبەردا، میرنشینە مەروانییەکە پەیوەندیی ئاشتییانەی لەگەڵ بیزەنتا دەپاراست و وەک ناوچەیەکی نێوانگیر و جێگیرکەر لە سنووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆرییەکەدا کاری دەکرد.
خاڵێکی زۆر گرنگ ئەوەیە کە ڕێککەوتنەکە هەروەها بەڵێنی یارمەتیی سەربازیی بیزەنتیی لەخۆ دەگرت ئەگەر میرنشینە مەروانییەکە تووشی هێرشی هێزە دەرەکییەکان ببێت. ئەمە ئاماژەیەکی ڕواڵەتی نەبوو ــ پەیمانێکی بەرگریی هاوبەش بوو لە نێوان ئیمپراتۆرییەکی مەسیحی و دەوڵەتێکی کوردیی موسڵماندا، کە لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا بێوێنە بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئیمپراتۆری بیزەنتا نازناوی «دوکی ڕۆژهەڵات»ی بە میرێکی کورد بەخشی ــ یەکەم جار بوو کە ئەم نازناوانە بە فەرمانڕەوایەکی موسڵمان ببەخشرێن.
• میرنشینە مەروانییەکە بنەماڵەیەکی کوردی بوو کە لە مەیافارقین و ئامەد (دیاربەکر)ەوە فەرمانڕەوایی دەکرد ــ دەوڵەتێکی کوردیی سەروەر بە دراو، سوپا و سیاسەتی دەرەوەی خۆیەوە.
• ڕێککەوتنەکە پەیمانێکی بەرگریی هاوبەشی لەخۆ دەگرت ــ بیزەنتا بەڵێنی دا ئەگەر هێرش بکرێتە سەر میرنشینە کوردییەکە، سەرباز بنێرێت بۆ بەرگری لێی.
• مەروانییەکان پێکەوەژیانیان لە بەرامبەر جیهاد هەڵبژارد ــ وەک ناوچەیەکی ئاشتییانەی نێوانگیر لە نێوان جیهانی ئیسلامی و مەسیحیدا کاریان دەکرد و پەرەیان بە بازرگانی و ئاڵوگۆڕی کەلتووری دەدا.
• وشەی «کوردستان» (کەرتەستان) لە نامەگۆڕینەوە سەربازییەکانی سەردەمی مەروانیدا دەردەکەوێت ــ یەکێک لە کۆنترین بەکارهێنانە بەبەڵگە تۆمارکراوەکانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک زاراوەیەکی سیاسی-جوگرافی.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی بەروار: نزیکەی 1000 ز. لایەنەکان: ئیمپراتۆر باسیلی IIی بیزەنتا و موومەهید ئەلدەولەی میرنشینە کوردییەکەی مەروانی جۆر: پرۆتۆکۆلی دیپلۆماسی بە نازناوی ڕێزلێنان و بڕگەکانی بەرگریی هاوبەش نازناوە بەخشراوەکان: مەگیسترۆس (ماکسیتڕۆس) و دوکی ڕۆژهەڵات (Dux Orientis) گرنگی: یەکەم جار بوو فەرمانڕەوایەکی موسڵمان ئەم نازناوە بیزەنتییانە وەربگرێت پایتەختی مەروانی: مەیافارقین (سیلوانی ئێستا، پارێزگای دیاربەکر) بنەماڵە: مەروانی (کوردی، هۆزی حومەیدی)، لە 983–1085 ز.دا فەرمانڕەوایی دەکرد خاک: ناوچەی دیار بەکر ــ ئامەد، مەیافارقین، حیسن کەیفا و دەوروبەریان
بنەماڵەی مەروانی: هێزێکی کوردی
بنەماڵەی مەروانی لەلایەن باد بن دووستەکەوە دامەزرا، شوانێکی کورد لە هۆزی حومەیدی کە چەکی هەڵگرت، کۆمەڵێک شوێنکەوتووی کۆ کردەوە و لە 983 ز.دا لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتی بووەیهی لە ناوچەکە، مەیافارقینی داگیر کرد. باد لەم بنکەیەوە ئامەد (دیاربەکر)، نەسیبین، سیلوان و خاکە درێژبووەکانی تا کەنارەکانی دەریاچەی وانی داگیر کرد. تا کاتی مردنی لە 990، میرنشینێکی کوردی دامەزراندبوو کە تەواوی ناوچەی دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد ــ ناوەندی ستراتیژیی میزۆپۆتامیای سەروو.
مەروانییەکان دراوی خۆیان دەکوتا، پڕۆژە گشتییە مەزنەکانیان دروست دەکرد، سوپایەکی پیشەییان دەپاراست و لەگەڵ هەر هێزێکی سەرەکیی ناوچەکەدا دیپلۆماسییان ئەنجام دەدا. بە پێچەوانەی زۆربەی میرنشینە سنوورییە ئیسلامییەکانی سەردەمەکە، دەوڵەتی مەروانی یەکەیەکی جیهادی نەبوو. وەک ناوچەیەکی نێوانگیر لە نێوان جیهانی ئیسلامی و مەسیحیدا کاری دەکرد و پەرەی بە پێکەوەژیانی ئاشتییانە، بازرگانی و ئاڵوگۆڕی کەلتووری دەدا. ئەمە هەڵبژاردنێکی سیاسیی بەئەنقەست بوو ــ مەروانییەکان تێگەیشتبوون کە مانەوەی کورد بە هاوسەنگیی ستراتیژی بەستراوەتەوە، نەک بە جەنگی بێکۆتایی.
چوارچێوەی مێژوویی: جیهانێکی گۆڕاو
تا کۆتایی سەدەی 10، جیهانی ئیسلامی پارچەپارچە ببوو. خەلافەتی عەباسی سێبەری ڕابردووی خۆی بوو و پیاوە بەهێزە سەربازییە بووەیهییەکان لە بەغدا کۆنترۆڵیان دەکرد. خەلافەتی فاتیمی فەرمانڕەوایی میسر و بەشێکی زۆری سووریای دەکرد. سوپا بیزەنتییەکان لە ژێر سەرکردایەتیی ئیمپراتۆرە جەنگاوەرەکە باسیلی II، لە چیاکانی تاورۆس تێپەڕیبوون و بە شێوەیەکی هێرشبەرانە بۆ باکووری میزۆپۆتامیا فراوان دەبوون. لەم ژینگە ناجێگیرەدا، فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ مانەوە دەبوو لە نێوان چەند هێزی ڕکابەردا ڕێگەی خۆیان بدۆزنەوە.
دوای مردنی باد، میرنشینە مەروانییەکە ڕووبەڕووی هێرشە سزادەرە بیزەنتییەکان بووەوە لە دەوروبەری دەریاچەی وان. لە 992، باسیلی II توانی لەگەڵ بنەماڵە کوردییەکەدا دانوستان بۆ ئاشتییەکی بەردەوام بکات. کاتێک باسیل لە 1000 ز.دا بە ناو سنووری ڕۆژهەڵاتدا تێپەڕی ــ تازە پاشایەتییە گورجییەکەی داڤیدی IIIی تاوی لکاندبوو ــ بە ڕێزەوە پێشوازیی لە موومەهید ئەلدەولە کرد و بە بەخشینی بێوێنەی نازناوە ئیمپراتۆرییەکان پەیوەندییەکەی فەرمی کرد.
ڕێککەوتنەکە و مەرجەکانی
ڕێککەوتنەکە سێ توخمی سەرەکیی هەبوو. یەکەم، بەخشینی نازناوەکانی مەگیسترۆس (ماکسیتڕۆس) و دوکی ڕۆژهەڵات بە میرە کوردەکە. لە سیستەمی بیزەنتیدا، مەگیسترۆس یەکێک بوو لە بەرزترین پلەکانی دەربار، و «دوکی ڕۆژهەڵات» دەسەڵاتی ڕاستەقینەی سەربازیی هەبوو ــ هەڵگرەکەی وەک فەرماندەی باڵای سەربازیی ئیمپراتۆرییەکە لە سنووری ڕۆژهەڵات دەناساند. هەڵگرتنی ئەم نازناوانە لەلایەن فەرمانڕەوایەکی موسڵمانی کوردەوە بێوێنە بوو. ئاماژەی ئەوە بوو کە بیزەنتا میری مەروانی نەک وەک دوژمن یان ژێردەست، بەڵکو وەک هاوبەشێکی فەرمی لە پاراستنی ڕێک و پێکی لە سنووردا دەزانی.
دووەم، ڕێککەوتنەکە بەڵێنی ئەوەی لەخۆ دەگرت کە سەربازە ئیمپراتۆرییە بیزەنتییەکان دێنە بەرگریی میرنشینە مەروانییەکە ئەگەر تووشی هێرشی دەرەکی ببێت. ئەمە لە کردەوەدا پەیماننامەی بەرگرییەکی هاوبەش بوو ــ یەکێک لە گرنگترین شێوەکانی پابەندیی دیپلۆماسی کە دەوڵەتێک دەتوانێت بە دەوڵەتێکی دیکە پێی بدات.
سێیەم، ڕێککەوتنەکە چوارچێوەیەکی پێکەوەژیانی ئاشتییانەی لە سنووردا دامەزراند. موومەهید ئەلدەولە ئەم دەرفەتەی ئارامیی بەکار هێنا بۆ ئەنجامدانی پڕۆژە گشتییە گەورەکان ــ نۆژەنکردنەوەی دیوارەکانی مەیافارقین (نووسراوەیەکی یادگاریی ئەم کارە تا ئەمڕۆ ماوەتەوە)، دووبارە بنیاتنانەوەی قەڵابەندییەکان و پەرەپێدانی ژێرخان. میرنشینە کوردییەکە تەنها لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا نەدەمایەوە ــ بنیاتی دەنا.
سەردەمی زێڕین لە ژێر فەرمانڕەوایی نەسر ئەلدەولە
بناغە دیپلۆماسییەکانی کە ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی داینان، لە ژێر فەرمانڕەوایی نەسر ئەلدەولە ئەحمەد بن مەرواندا بە تەواوترین شێوە خۆیان نیشان دا؛ ئەو پەنجا ساڵ (1011–1061) فەرمانڕەوایی کرد و سەرپەرشتیی سەردەمی زێڕینی بنەماڵەی مەروانیی کرد. نەسر ئەلدەولە دیپلۆماتێکی زۆر لێهاتوو بوو کە بە توانایەکی سەرنجڕاکێش لە نێوان بیزەنتا، خەلافەتی فاتیمیی میسر و میرە بووەیهییەکانی بەغدادا ڕێگەی خۆی دەدۆزییەوە.
ئەو لە مەیافارقین قەڵایەکی نوێی دروست کرد، پرد و گەرمابە گشتییەکانی بنیاتی نا و چاودێرگەیەکی ئەستێرەناسیی نۆژەن کردەوە. ناوبانگەکەی ئەوەندە گەورە بوو کە لە 1026، دانیشتووانی ئەدێسا (شانلیورفای ئێستا) داوایان لێ کرد لە دەست سەرۆکێکی عەرەب ڕزگاریان بکات ــ دانیشتووانێکی مەسیحی کە بە ئیرادەی خۆیان داوای پارێزگاریی فەرمانڕەوایەکی کوردیی موسڵمانیان دەکرد. لە سەردەمی مەروانیدایە کە یەکێک لە کۆنترین بەکارهێنانەکانی وشەی «کوردستان» (کەرتەستان) لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە نامەگۆڕینەوە سەربازییەکان دەردەکەوێت؛ کاتێک فەرماندەیەکی کورد بۆ نەسر ئەلدەولەی نووسی و داوای هێزی یارمەتیدەری کرد: «ئەگەر دەتەوێت فەرمانڕەوایی خۆت بەسەر کەرتەستاندا بپارێزیت».
سەردەمی زێڕینی مەروانی بە هاتنی تورکە سەلجوقییەکان کۆتایی هات، کە تا 1085 بە هێواشی میرنشینەکەیان خستە ناو ئیمپراتۆریی ڕوو لە فراوانبوونی خۆیان. بەڵام بۆ سەدەیەک، بنەماڵەی مەروانی سەلماندبوو کە فەرمانڕەوا کوردەکان دەیانتوانی دەوڵەتی گەشەسەندوو بنیات بنێن، هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بپارێزن و بە لێبووردەیی و شارەزایی فەرمانڕەوایی دانیشتووانی فرەنەتەوە بکەن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
983 ز. ــ باد بن دووستەک بە داگیرکردنی مەیافارقین میرنشینە مەروانییەکە دادەمەزرێنێت.
990 ز. ــ باد لە شەڕدا دەمرێت؛ برازا/خوشکەزاکەی حەسەن بن مەروان شوێنی دەگرێتەوە.
992 ز. ــ باسیلی II لەگەڵ میرنشینە مەروانییەکەدا دانوستان بۆ ئاشتییەکی بەردەوام دەکات.
997 ز. ــ موومەهید ئەلدەولە سەعید دوای مردنی حەسەن دەبێتە میر.
1000 ز. ــ باسیلی II نازناوەکانی مەگیسترۆس و دوکی ڕۆژهەڵات بە موومەهید ئەلدەولە دەبەخشێت.
1011 ز. ــ نەسر ئەلدەولە ئەحمەد تەخت وەردەگرێت؛ سەردەمی زێڕینی پەنجا ساڵە دەست پێ دەکات.
1026 ز. ــ نەسر ئەلدەولە بە داوای دانیشتووانی ئەدێسا، شارەکە داگیر دەکات.
1061 ز. ــ نەسر ئەلدەولە دوای پەنجا ساڵ فەرمانڕەوایی دەمرێت.
1085 ز. ــ تورکە سەلجوقییەکان دوا خاکە مەروانییەکان دەخەنە ناو دەسەڵاتی خۆیان.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی خاڵێکی دیارە لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستی کورددا. دەردەخات کە بنەماڵەیەکی کوردی لەلایەن گەورەترین ئیمپراتۆریی مەسیحیی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەک هێزێکی سەروەری ڕەوا ناسرا ــ نەک هاوپەیمانییەکی هۆزی، نەک پاشایەتییەکی چەتەکان، بەڵکو دەوڵەتێک کە شایەنی هاوپەیمانیی فەرمی و بەرزترین ڕێزلێنانە ئیمپراتۆرییەکان بوو.
مەروانییەکان هەروەها گرنگن چونکە نموونەیەکی حوکمڕانیی کوردی دەخەنە ڕوو کە پێکەوەژیان و پراگماتیزمی لە جەنگی ئایدیۆلۆژیک بە پێشتر دەزانی. لە سەردەمێکدا کە توندوتیژی سنووری نێوان ئیسلام و مەسیحیەتی دیاری دەکرد، مەروانییەکان دیپلۆماسی، بازرگانی و ئاڵوگۆڕی کەلتوورییان هەڵبژارد. ئەوان فەرمانڕەوای موسڵمانی سوننی بوون کە نازناوی بیزەنتیی مەسیحییان هەڵدەگرت، ڕەعیەتە مەسیحییە ئەرمەنییەکانیان دەپاراست و دەوڵەتێکی فرەنەتەوەیان بنیات نا کە بۆ سەدەیەک گەشەی کرد.
دیوارەکانی بەردەبازاڵتی ڕەشی دیاربەکر هێشتا نووسراوە مەروانییەکانیان لەسەرە. پردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە سیلوان و دۆڵی دیجلە بە سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە دەگەڕێنەوە. یادەوەریی کەلتووریی مەیافارقین وەک پایتەختێکی کوردی هێشتا بەهێزە. سەدەی مەروانی یەکێکە لە بەهێزترین بناغە مێژووییەکانی بوونی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروودا ــ و ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی بناغە دیپلۆماسییەکەیەتی.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی بیزەنتی-مەروانی چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی بوو (نزیکەی 1000 ز.) لە نێوان ئیمپراتۆر باسیلی II و موومەهید ئەلدەولە، میرە کوردە مەروانییەکە. باسیل نازناوەکانی مەگیسترۆس و دوکی ڕۆژهەڵاتی بە فەرمانڕەوا کوردەکە بەخشی ــ یەکەم جار بوو ئەم ڕێزلێنانانە بە فەرمانڕەوایەکی موسڵمان ببەخشرێن ــ و بەڵێنی یارمەتیی سەربازیی دا ئەگەر هێرش بکرێتە سەر میرنشینەکە.
ئایا مەروانییەکان کورد بوون؟
بەڵێ. بەپێی زۆربەی سەرچاوە ئەکادیمییەکان، مەروانییەکان بنەماڵەیەکی کوردی بوون لە هۆزی حومەیدی. لە مەیافارقین (سیلوانی ئێستا) و ئامەد (دیاربەکر)ەوە فەرمانڕەواییان دەکرد، دراوی خۆیان دەکوتا، سوپایەکی پیشەییان دەپاراست و بۆ زیاتر لە سەدەیەک (983–1085 ز.) فەرمانڕەوایی ناوچەی دیار بەکریان کرد.
بۆچی ئەم ڕێککەوتنە بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
دەیسەلمێنێت کە بنەماڵەیەکی کوردی لەلایەن گەورەترین ئیمپراتۆریی مەسیحیی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەک هێزێکی سەروەری ڕەوا ناسرا. مەروانییەکان بەرزترین نازناوە بیزەنتییەکانیان پێ بەخشرا، بەڵێنی بەرگریی هاوبەشیان وەرگرت و وەک هاوتا دیپلۆماسییان ئەنجام دا ــ کە دەردەخات دەوڵەتداریی کورد لەم سەردەمەدا ڕاستییەکی نێودەوڵەتیی ناسراو بوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ بنەماڵەی مەروانی (دیار بەکر)
De Imperatoribus Romanis ــ باسیلی II
بلاوم، پ.، A History of the Kurdish Marwanid Dynasty (983–1085)، Kurdish Studies، بەرگی 5، 1992.
ناوەندی کوردی بۆ لێکۆڵینەوە ــ نۆ سەدە لە پەیوەندییە کوردی-تورکییەکان