نوشته‌هایی دربارهٔ تاریخ کرد
مقاله‌های دستهٔ هنر و فرهنگ کردی.
460 مقاله به فارسی در دسترس است.
کوه‌های کردستان، توروس و زاگرس، در مرکز هلال حاصلخیز قرار دارند؛ خاستگاه گندم، زیتون، انجیر، انگور و سردهٔ پسته. 151 مقاله برای مستندسازی آشپزخانهٔ کردی: کهن‌ترین فرهنگ غذاییِ پیوسته در پهنهٔ هلال حاصلخیز. کوهی که جهان را خوراک داد.
خواندن مقالهآشپزخانهٔ کردی از سرکوب، آوارگی و تبعید جان به در برد، چون غذا مصادره نمی‌شود. صد و پنجاه مقاله ثبت می‌کنند که کوهستان‌های کردنشین چه به جهان دادند و مردم کرد چگونه سفرهٔ خود را به هر تبعیدی بردند. سفرهٔ کردی خالی نمی‌شود.
خواندن مقالهکلهپاچا، یا کله پاچا، سوپ کردی سر و پاچهٔ بره در آمد، دیاربکر، است؛ در طول شب به مدت 6–7 ساعت می‌پزد و پیش از طلوع خورشید برای کارگران و کارکنان سرو می‌شود. از خوراک‌های سنتی دیاربکر شمرده می‌شود. ساده‌ترین جلوهٔ سنت کردی استفاده از تمام اجزای حیوان است: بریان لاشه را به شکوه می‌رساند و کله‌پاچا به سر ارج می‌نهد.
خواندن مقالههندوانهٔ آمد، دیاربکر، یا کارپوز در باغ‌های هوسلِ ثبت‌شده در فهرستِ یونسکو، در امتدادِ دجله، می‌روید و به 50 کیلوگرم می‌رسد. ترکیه 20% هندوانهٔ جهان را با مرکزیتِ دیاربکر تولید می‌کند. نشانِ تجاریِ کردی در عرصهٔ بین‌المللی که از 1960 در جشنواره‌ای سالانه گرامی داشته می‌شود؛ شیرین‌ترین میوهٔ تابستانِ آمد.
خواندن مقالهتیرێیا هۆڤ، انگور وحشی یا ویتیس وینیفرا سیلوستریس، در کوهستان زاگرس استان کردستان در روژهلات می‌روید. اهلی‌سازی تاک 6,000–8,000 سال پیش در پهنهٔ توروس/زاگرس/قفقاز آغاز شد. کهن‌ترین شواهد شراب جهان از حاجی‌فیروزتپه در دامنه‌های زاگرسِ کردستان به دست آمده است، 5,400 پیش از میلاد. تبار هر بطری شراب جهان به این تاک وحشی کردی می‌رسد.
خواندن مقالهتیره هوڤ (انگور وحشی، ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس) در جنگل‌های کوهستانی زاگرس و توروسِ کردستان می‌روید؛ نیای وحشی همهٔ انگورهای کشت‌شده است. مثلث حاصلخیز انگور، جایی که شراب در آن زاده شد، بر قلب کوهستانی کردستان متمرکز است. مطالعات ژنتیکی تأیید می‌کنند که جمعیت‌های انگور وحشی استان کردستان از متنوع‌ترین جمعیت‌های جهان هستند.
خواندن مقالهگیا سنتِ گیاهانِ کوهستانیِ کردی است؛ گیاهانِ وحشیِ جمع‌شده از چراگاه‌های مرتفعِ زوزانِ زاگرس و توروس که در سایه خشک و برای چای، خورش، پنیر و آشپزیِ زمستانی نگهداری می‌شوند. پژوهشِ قوم‌گیاه‌شناسی 54 آرایهٔ گیاهانِ وحشیِ جمع‌شده به‌دستِ گردآورندگانِ کرد را ثبت کرده است؛ بخشِ معطرِ ذخیرهٔ نگهداری‌شدهٔ خوراکِ کردی.
خواندن مقالهشکیرکلو، کلو، آب‌نباتِ شکریِ خانگیِ کردی است؛ شکرِ کاراملی‌شده و بریده به مکعب، اغلب با کنجد یا گردو، که با چای به‌عنوانِ آغازِ خوشامدِ کردی سرو می‌شود. در مهمان‌نوازیِ کردی شیرینی نخست می‌آید. شکیرکلو نخستین مزهٔ هر مهمان و کوچک‌ترین و مستقیم‌ترین جلوهٔ مهمان‌نوازیِ کردی است.
خواندن مقالههلیسه یا کشکک، گندم عروسی کردهاست: دانه‌های کامل گندم و گوشت بره شب تا صبح در دیگ‌های بزرگ می‌پزند و سپس سپیده‌دم با کوبه‌های چوبی کوبیده می‌شوند تا ابریشمین شوند. این غذا مورد شناسایی یونسکو قرار گرفته و به‌طور مشخص در آغری، یا آگیری کردی در ناحیهٔ کوه آرارات، و سراسر باکور مستند شده است. آخرین مقالهٔ سه‌گانهٔ گندم کردی.
خواندن مقالهفیریک (فریکه)، گندم سبز کردی است؛ گندم دورومی که نارس برداشت می‌شود، با آتش برشته می‌شود تا تنها پوشینه بسوزد و سپس به دانه‌ای خردشده با طعم دودی و آجیلی تبدیل می‌شود. این غلهٔ کهن از جنوب‌شرق کردنشین آناتولی (باکور)، با قدمتی تا 2300 پیش از میلاد، در سوپ‌ها و پلوها به کار می‌رود. همتای گنم: همان گندم، گرفتار در آتش.
خواندن مقالهسقز صمغ وحشی کوهستان کردی است؛ صمغ معطر درختان پیستاسیا آتلانتیکا در کوهستان زاگرسِ روژهلات. هنوز کالایی مهم در استان کردستان است، برای جویدن به‌صورت آدامس طبیعی برداشت می‌شود، در جشن‌های کردی به‌عنوان بخور می‌سوزد و در طب سنتی به کار می‌رود. نیای پستهٔ وحشی زاگرس.
خواندن مقالهرب هەنار (رب انار) چاشنی کردیِ تهیه‌شده از آب انار غلیظ‌شده با جوشاندن است؛ ملس، تیره و بسیار پرطعم. در باغ‌های کردیِ حلبچه و هورامان تولید می‌شود و مادهٔ اصلی خورش فسنجان، خورش نامدارِ گردو و انار در آشپزی کردیِ روژهلات، است.
خواندن مقالهمیوانپروری هنر کردی مهمان‌نوازی، یعنی پروردن مهمان، است که از راه غذا، زمان و سفره‌ای که هرگز خالی نمی‌شود، بیان می‌شود. این هنر بنیاد اخلاقی آشپزخانهٔ کردی است: باید به مهمان غذا داد و خوب پذیرایی‌نکردن از او مایهٔ شرمساری است. اصل محوری فرهنگ غذایی کردی.
خواندن مقالهفهفیل سالچاسی (بیبر سالچاسی) رب فلفل قرمز کردی است؛ فلفل‌های تازه که هر اوت، شش تا هفت روز در آفتاب بام‌های آمد خشک می‌شوند. این همراه سرخ و درخشانِ ادویهٔ تیرهٔ ایزوت، چاشنی بنیادین آشپزی کردی باکور است و در مفتونه، کباب و غذاهای بی‌شمار به کار می‌رود.
خواندن مقالهشوربا نسک سوپ عدس قرمز کردی و روزمره‌ترین و فراگیرترین دیگ آشپزی کردی است که در پایان با سماق کامل و همراه نان تخت سرو می‌شود. خاستگاهش جنوب‌شرق آناتولی (باکورِ کردی) است، در هر چهار بخش کردستان خورده می‌شود و نخستین بخش افطار رمضان است.
خواندن مقالهکنزار قارچِ وحشیِ کردی است که هر بهار از جنگل‌های بلوطِ زاگرس در باشور، کردستانِ عراق، جمع می‌شود. قارچ‌های خوراکی و دنبلان‌ها بخشِ جدایی‌ناپذیرِ آشپزیِ محلیِ کردی‌اند؛ 17 گونه در اقلیمِ کردستان ثبت شده‌اند. خوراکی که با آمدنِ باران در کفِ جنگل می‌روید.
خواندن مقالهبیه، یا بِه، میوهٔ بِهٔ کردی است که در روژهلات به «میوهٔ بهشتی» شهرت دارد و نامش به معنای خوبی است. در خورش گوشت برهٔ کردی، یا خورش بیه، رِچلِ ارزشمند بِه و خمیر بِه استفاده می‌شود. آخرین میوهٔ باغ در پاییز کردی که با حرارت از ترشی به رنگ کهربایی–طلایی دگرگون می‌شود.
خواندن مقالهآشوره پودینگِ نوحِ کردی است؛ گندم، گردو، دانه‌های انار، انجیرِ خشک، زردآلو و نخود در پودینگی شیرین پخته و در محرم میانِ چهل همسایه تقسیم می‌شوند. کشتیِ نوح بر کوهِ آرارات در باکورِ کردستان به زمین نشست؛ اجتماعاتِ کردی از آن زمان این پودینگ را با ذخیرهٔ خوراکیِ کردی تهیه کرده‌اند.
خواندن مقالهنانهتیری نان تختِ کوچ‌نشینی کردیِ دام‌پروران کوچَرِ هکاری/جولمرگ است؛ بر همان آتشِ جوشاندن شیر صبح می‌پزد و در اردوگاه مرتفع با پنیر و کرهٔ تازه خورده می‌شود. نان مردمانی که به کوچ ادامه می‌دهند.
خواندن مقالهپرده پیلاوی پلوی پرده‌ای سیرت است؛ برنجِ مرغ و مغز کاج که در گنبدی از خمیر پخته و در عروسی‌های کردی سرو می‌شود. خمیر نماد حفظ رازهای خانه، برنج به معنای باروری و بادام‌ها نمایندهٔ نوه‌ها هستند. نمادین‌ترین غذای آشپزخانهٔ کردی.
خواندن مقالههجیر (هەنجیری) انجیرِ کردی است؛ انجیرِ وحشی خودبه‌خود در کردستان می‌روید و با بیش از 11,000 سال قدمت، احتمالاً نخستین میوهٔ کشت‌شدهٔ جهان است. در قرآن همراهِ زیتون میوه‌ای مقدس نامیده شده؛ هجیر کوهستان‌های کردی را به آغازِ کشاورزیِ بشر پیوند می‌دهد.
خواندن مقالهتوت، با نام‌های توت / دوت، میوهٔ کردی‌ای است که در تابستان تازه خورده می‌شود، برای زمستان خشک می‌شود، از آن شیره می‌گیرند یا لواشک درست می‌کنند. توت سیاه از کوهستان‌های زاگرس برخاسته است؛ توت سفید در تونجلی/درسیم می‌روید. میوه‌ای که کرم ابریشمِ جادهٔ ابریشم را خوراک داد.
خواندن مقالهداوهتا کردی ضیافت عروسی کردی است؛ گاوهایی که در سپیده‌دم ذبح می‌شوند، زنانی که قوزی را در دیگ‌های مسی می‌پزند و دلمه، بریانی و کباب‌هایی که مستقیم از دیگ برای صدها مهمان سرو می‌شوند. قلب جمعیِ جشن کردی.
خواندن مقالهایزوت (ایسوت / اورفا بیبر)، فلفل تندِ تیره، روغنی و دودیِ کردی از شانلی‌اورفا / رها، شهر باکور با اکثریت کرد، است. ایزوت روزها در آفتاب خشک و شب‌ها برای عرق‌کردن پیچیده می‌شود و طعم‌هایی از کشمش، شکلات و تنباکو پیدا می‌کند؛ ادویهٔ تیره‌ای که به آشپزخانهٔ کردی هویت می‌دهد.
خواندن مقاله