مقدمه
جژنا ایزی، جشن ایزی، یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین جشن‌های آیین ایزدی است؛ جشن بزرگ زمستانی نور که پیرامون انقلاب زمستانی به افتخار سلطان ایزی برگزار می‌شود. پیش از این جشن، روزهای جدی و عبادیِ سه‌روزه، روژیین ایزی، گرفته می‌شود و جشن، امر الهی، زایش دوبارهٔ نور و خودِ نامی را گرامی می‌دارد که ایزدیان خویش را با آن می‌خوانند، زیرا ایزی یکی از نام‌های خدا در آیین ایزدی است و ایزدیان، که خود را ایزدی می‌خوانند، مردم ایزی‌اند.
جشن ایزی که در روزهای تاریک پیرامون انقلاب زمستانی، هنگامی که خورشید در پایین‌ترین جایگاه خود است و سال دوباره به سوی نور می‌چرخد، فرا می‌رسد، با حرمت ایزدیان برای خورشید چون نشانه‌ای دیدنی از حضور الهی پیوند دارد. مؤمنان با آغاز بلندشدن دوبارهٔ روزها، بازگشت نور و برکت طاووس ملک و خدای یگانه را گرامی می‌دارند و روزهٔ خود را در جشن شادمانی، همبستگی و امید می‌گشایند.
شناخت جژنا ایزی، شناخت آهنگ سال مقدس ایزدی و مضمون‌های ژرف آیین است: حرمت نور و خورشید، واجب‌بودن روزه، پیوندهای خانواده و جامعه و یادکرد درگذشتگان. این جشن در روزهٔ جدی و عبادی و بزم شادمانه‌اش، در گرامی‌داشتن سلطان ایزی و جشن بازگشت نور، روح یکی از کهن‌ترین آیین‌های جهان کردی را گرد می‌آورد.
فهرست مطالب
جژنا ایزی چیست؟
جژنا ایزی که ایدای ایزی یا جشن ایزی نیز نامیده می‌شود، جشن دینی بزرگ ایزدی است که در دسامبر، پیرامون انقلاب زمستانی، به افتخار سلطان ایزی برگزار می‌شود؛ چهره‌ای الهی که در آیین ایزدی چون نامی از خدا و تجلی امر الهی درک می‌شود. جشن در روز جمعه برگزار می‌گردد؛ بنا بر سنت، جمعه‌ای پیرامون یا پس از میانهٔ دسامبر، و پیش از آن روژیین ایزی، روزهای سه‌روزه که بر همهٔ ایزدیان توانمند از نظر جسمی واجب است، گرفته می‌شود. این جشن نور که در تاریک‌ترین زمان سال فرا می‌رسد، یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین مناسبت‌های تقویم دینی ایزدی است.
سلطان ایزی و نام ایزدیان
جشن به افتخار سلطان ایزی که سلطان ایزد نیز نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین چهره‌های الهی آیین ایزدی، برگزار می‌گردد. در باور ایزدی، ایزی یکی از نام‌های خدای یگانه است و سلطان ایزی چون تجلی امر الهی درک می‌شود و در سنت گاه چون خدا و گاه چون موجود مقدسی ظاهر می‌گردد که با امر الهی و طاووس ملک پیوندی نزدیک دارد. او با انقلاب زمستانی و حضور الهی در نور بازگشته پیوند دارد.
نام سلطان ایزی با خودِ نام مردم ایزدی پیوند دارد. ایزدیان خود را ایزدی می‌نامند و در سنت این نام برخاسته از ایزی دانسته می‌شود، چنان‌که نام ایزدی به معنای پیروان یا بندگان خدا، مردم ایزی، است. پس ایزدیان با گرامی‌داشتن سلطان ایزی، نام الهی‌ای را گرامی می‌دارند که هویت خودشان چون یک مردم از آن برخاسته است و جشن ایزی از جهتی گرامی‌داشت خودِ قلب هویت ایزدی، پیوند میان مردم، خدایشان و نامی است که دارند. ازاین‌رو جشن نه‌تنها مناسبتی دینی، بلکه تأییدی بر هویت ایزدیان است.
نکته‌های کلیدی
جژنا ایزی جشن بزرگ ایزدی است که در دسامبر برگزار می‌شود.
این جشن سلطان ایزی را گرامی می‌دارد که چون نام و تجلی خدا درک می‌شود.
این جشن نور پیرامون انقلاب زمستانی فرا می‌رسد.
پیش از آن روزهٔ واجب سه‌روزهٔ روژیین ایزی گرفته می‌شود.
نام ایزدیان (ایزدی) با نام ایزی پیوند دارد.
این زمانِ روزه، بزم، خانواده و یادکرد است.
اطلاعات کوتاه
نام: جژنا ایزی (همچنین ایدای ایزی، جشن ایزی/ایزد)
آیین: آیین ایزدی
بزرگداشت: سلطان ایزی، نام و تجلی خدا
زمان: دسامبر، پیرامون انقلاب زمستانی
روز: جمعه‌ای در نیمهٔ دوم دسامبر
پیش از جشن: روژیین ایزی، روزهای سه‌روزه
روزه: واجب برای بزرگسالان توانمند از نظر جسمی؛ سپیده‌دم تا غروب
درون‌مایه: نور، خورشید بازگشته، حضور الهی
پیوند نام: ایزدی، مردم ایزی (پیروان خدا)
مراسم: بزم، دیدارهای خانوادگی، یادکرد درگذشتگان
روزهٔ سه‌روزه
پیش از جشن ایزی و برای آمادگی آن، روژیین ایزی، روزهٔ ایزی، گرفته می‌شود؛ روزهای جدی و عبادیِ سه‌روزه که از مهم‌ترین مناسبت‌های سال ایزدی است. مؤمنان در این سه روز که بنا بر سنت سه‌شنبه، چهارشنبه و پنجشنبهٔ پیش از جشن جمعه است، از سپیده‌دم تا غروب از خوردن و آشامیدن پرهیز می‌کنند و هر شام روزه را می‌گشایند. روزه زمان ارادت، خویشتن‌داری و آمادگی معنوی برای جشن پیش روست.
روژیین ایزی با واجب‌بودنش از برخی روزه‌های دیگر ایزدی متمایز می‌شود: درحالی‌که بعضی روزه‌های سال دینی داوطلبانه‌اند یا به‌ویژه دینداران پایبند آن‌ها را می‌گیرند، روزهٔ سه‌روزهٔ ایزی بر هر بزرگسال ایزدیِ توانمند از نظر جسمی واجب است و تنها کودکان، بیماران و سالمندان معاف‌اند. این سرشت واجب، نشانهٔ اهمیت ویژهٔ جشن ایزی در میان جشن‌های سال است. در روزه‌داری، همهٔ جامعه در عمل ارادت و خویشتن‌داری شریک می‌شوند، به امر الهی نزدیک می‌گردند و جسم و جان خود را برای برگزاری شادمانهٔ جشنی آماده می‌کنند که پس از سه روز پرهیز فرا می‌رسد.
جشن نور
جشن ایزی بیش از همه جشن نور است که با انقلاب زمستانی و حرمت ایزدیان برای خورشید چون نمادی دیدنی از امر الهی پیوند دارد. جشن در تاریک‌ترین زمان سال، پیرامون انقلاب زمستانی، رخ می‌دهد؛ هنگامی که روزها کوتاه‌ترین و شب‌ها بلندترین‌اند. با گذشتن انقلاب زمستانی و آغاز بلندشدن دوبارهٔ روزها، مؤمنان زایش دوباره و بازگشت نور را گرامی می‌دارند که در درک ایزدی نشانهٔ حضور و برکت الهی است و پیوندی نزدیک با شیخ شمس، موجود مقدس خورشید، دارد.
در درک کهنی که آیین ایزدی حفظ کرده است، خورشید چون نشانه‌ای دیدنی از خدا، سرچشمهٔ زندگی، نور و گرما، حرمت دارد. فرا رسیدن جشن ایزی در نقطهٔ چرخش سال خورشیدی، هنگامی که نیروی نور پس از ژرفای زمستان آغاز به بازگشت می‌کند، معنای ژرف جشن را چون گرامی‌داشت امید، نوزایی و پیروزی نور بر تاریکی پدید می‌آورد. مؤمنان در روزهای تاریک پیرامون انقلاب زمستانی چشم‌به‌راه بازگشت نور و زندگی‌ای هستند که می‌آورد و جشن، این چرخش سال به سوی خورشید را گرامی می‌دارد؛ مضمونی از نوزایی که ژرف‌ترین آهنگ‌های جهان طبیعی و کیهان مقدس آیین ایزدی را بازتاب می‌دهد.
برگزاری جشن
پس از سه روز روزه‌داری، خودِ جشن ایزی در روز جمعه با شادمانی، همبستگی و گشودن روزه برگزار می‌شود. جشن زمان بزم و شادی است که خانواده‌ها و جماعت‌ها گرد هم می‌آیند تا در غذا شریک شوند، جشن بگیرند و از برکت امر الهی و بازگشت نور شادمان گردند. گشودن روزه مناسبتی برای شادی همگانی است و انضباط جدی و عبادیِ سه روز جای خود را به جشن می‌دهد.
جشن همچنین با یادکرد درگذشتگان و پیوندهای جامعه همراه است. بنا بر سنت، مؤمنان به گورستان‌ها و مزار عزیزان خود می‌روند، برکت می‌بخشند و برای مردگانشان و حفاظت از جامعه دعا می‌کنند و موسیقی مقدس دف، طبل قاب‌دار، و شباب، نی، در گورستان‌ها طنین می‌اندازد. مردم به دیدار یکدیگر می‌روند، ظهر با هم غذا می‌خورند و شامگاه جوانان برای جشن گرد می‌آیند. جشن ایزی در همهٔ این کارها مضمون‌های بزرگ زندگی اجتماعی ایزدی را بیان می‌کند: ارادت به امر الهی، پیوندهای خانواده و جامعه، یادکرد نیاکان و گرامی‌داشت شادمانهٔ برکت‌های زندگی و نور در جشنی که همهٔ جامعه را در نقطهٔ چرخش سال گرد هم می‌آورد. این جشن در کنار جشن بهاری چهارشنبهٔ سرخ و جشن جماعتِ پاییزی یکی از جشن‌های بزرگ سال ایزدی است.
جشن‌های زمستانی ایزدی
جشن ایزی اوج دوره‌ای از مناسبت‌های زمستانی در تقویم دینی ایزدی است. مؤمنان در هفته‌های پیش از آن روزه‌ها و جشن‌های دیگری را به جا می‌آورند، از جمله روزهای سه‌روزه به افتخار شیخ شمس، موجود مقدس خورشید، و مناسبت‌هایی به افتخار قدیسان حامی خانواده‌ها. این‌ها به روزهٔ واجب بزرگ و جشن ایزی می‌انجامند، چنان‌که سراسر دورهٔ پیرامون انقلاب زمستانی زمان روزه، ارادت و جشن در سال ایزدی است.
این توالی مناسبت‌های زمستانی که با جشن ایزی در انقلاب زمستانی به اوج می‌رسد، نشان‌دهندهٔ ساختار ژرف تقویم مقدس ایزدی است که در آن جشن‌ها در آهنگ فصل‌ها و خورشید تنیده‌اند. حرمت خورشید و نور که در آیین جایگاهی چنین محوری دارد، کامل‌ترین بیانش را در این جشن‌های زمستانی می‌یابد؛ جامعه در تاریک‌ترین روزها روزه می‌گیرد و دعا می‌کند و سپس بازگشت نور را جشن می‌گیرد. جشن زمستانی ایزی همراه با سال نوی بهاری و جشن جماعتِ پاییزی چرخهٔ بزرگ سال دینی ایزدی را کامل می‌کند، چرخش فصل‌ها را با ارادت، روزه و جشن شادمانه مشخص می‌سازد و زندگی جامعه را به آهنگ‌های مقدس کیهان پیوند می‌دهد.
نمادپردازی و معنا
جژنا ایزی تجسم برخی از ژرف‌ترین مضمون‌های آیین ایزدی است: حرمت نور و خورشید چون نشانه‌های امر الهی، گرامی‌داشت سلطان ایزی و خدای یگانه‌ای که ایزدیان نام او را دارند و پیوند ارادت جدی و عبادی با جشن شادمانه. این جشن که در انقلاب زمستانی فرا می‌رسد، جشن امید و نوزایی است که بازگشت نور پس از تاریک‌ترین روزها را گرامی می‌دارد و از این نظر تصور ایزدی از کیهانی آکنده از حضور الهی و همیشه رو به نور را بیان می‌کند. روزهٔ واجب و جشن شادمانهٔ آن در کنار هم این مراسم را یکی از مناسبت‌های محوری آیین می‌سازند.
این جشن همچنین نماد هویت و پایداری مردم ایزدی است. جشن با گرامی‌داشت نام الهیِ ایزی که نام ایزدی از آن برخاسته است، خودِ قلب هویت ایزدی، پیوند میان مردم، خدایشان و نامشان، را گرامی می‌دارد. برای جامعه‌ای که در گذر سده‌ها آزارهای هولناک دیده است، روزه‌داری و برگزاری سالانهٔ جشن، دیدار مزار نیاکان و گردآمدن جامعه در ارادت و شادمانی تأییدهایی نیرومند بر بقا، ایمان و هویت‌اند. تأمل در جژنا ایزی، تأمل در تاب‌آوری و ژرفای معنوی ایزدیان و شیوه‌ای است که آیینشان آنان را به امر الهی، به یکدیگر و به چرخش سال مقدس پیوند می‌دهد.
جشن و کردها
جشن ایزی بخشی گرامی از میراث جهان کردی است، زیرا ایزدیان از کهن‌ترین جوامع این جهان، مردمی کردی‌زبان، هستند که جشن‌هایشان در سراسر سرزمین‌های کردی و میان مهاجران برگزار می‌شود. حرمت خورشید و نور، مشخص‌کردن انقلاب زمستانی و مراسم غنی جشن بخشی از میراث معنوی متمایزی است که ایزدیان در جهان کردی حفظ کرده‌اند.
برای ایزدیان، جشن ایزی با هویتشان چون مردمی متمایز با دین کهن خود پیوند دارد؛ هویتی که بخشی از بافت گسترده‌تر جهان کردی است. روزه‌داری و برگزاری جشن در هر زمستان که جوامع ایزدی از سنجار و دشت‌های نینوا تا سوریه، ترکیه و میان مهاجران به جا می‌آورند، بیان میراثی با ژرفا و دیرینگی بسیار است که در سده‌های دشواری حفظ شده است. ارج‌نهادن به جژنا ایزی، ارج‌نهادن به تاب‌آوری و غنای معنوی ایزدیان و شناخت جشن بزرگ زمستانی نورِ آنان چون یکی از گنجینه‌های زندهٔ میراث دینی جهان کردی است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا سلطان ایزی همان خلیفه یزید است؟ در آیین ایزدی، سلطان ایزی چون نامی از خدا و تجلی الهی، چهرهٔ مقدس والای دین، درک می‌شود و جشن همین معنا را گرامی می‌دارد. برخی پژوهشگران جدید پیشنهاد کرده‌اند که نام ایزی یا ایزد شاید از نظر ریشه‌شناسی با نام یزید، خلیفهٔ اموی، پیوند داشته باشد و این پرسش دربارهٔ خاستگاه نام میان تاریخ‌نگاران محل بحث است. اما باید دریافت که ریشه‌شناسی هرچه باشد، در باور و ارادت ایزدی سلطان ایزی چهره‌ای الهی و نامی از خدای یگانه است و جشن، امر الهی را ارج می‌نهد، نه هیچ شخصیت سیاسی تاریخی را. اینجا باید آیین را بر اساس درک خود آن شناخت، چنان‌که خود ایزدیان می‌شناسند و سلطان ایزی را تجلی امر الهی می‌دانند.
آیا جشن ایزی گونه‌ای خورشیدپرستی است؟ خیر؛ هرچند جشن با حرمت خورشید و نور پیوند دارد، ایزدیان خدای یگانه، خودێ، را می‌پرستند و خورشید را چون نشانه یا نمادی دیدنی از امر الهی، سرچشمهٔ زندگی و نور، حرمت می‌نهند، نه چون خدایی به خودی خود. پیوند جشن با انقلاب زمستانی و نور بازگشته، درک ایزدی از خورشید چون نشانهٔ مقدس حضور و برکت خدا را در آیینی استوار بر یکتاپرستی بیان می‌کند. حرمت نور راهی برای ارج‌نهادن به خدای یگانه‌ای است که نور نشانهٔ اوست.
تفاوت جشن ایزی با دیگر جشن‌های ایزدی چیست؟ هر یک از جشن‌های بزرگ ایزدی فصل و مضمونی متفاوت را مشخص می‌کند. چهارشنبهٔ سرخ، سال نو، جشن بهاری آفرینش و نوزایی است؛ جشن جماعت زیارت پاییزی لالش به افتخار شیخ عدی است و جشن ایزی جشن زمستانی نور است که در انقلاب زمستانی به افتخار سلطان ایزی برگزار می‌شود و پیش از آن روزهٔ واجب سه‌روزه گرفته می‌شود. این جشن‌ها در کنار هم چرخش سال مقدس را مشخص می‌کنند و هر یک در تقویم ایزدی سرشت و معنای ویژهٔ خود را دارد.
موضوعات مرتبط
آیین ایزدی: آیین کهنی که این جشن زمستانی از آن است
شیخ شمس: موجود مقدس خورشید که در روزه‌های زمستانی گرامی داشته می‌شود
چهارشنبهٔ سرخ: سال نوی ایزدی، جشن بهاری
جشن جماعت: زیارت بزرگ پاییزی لالش
طاووس ملک: فرشتهٔ طاووس که سلطان ایزی پیوندی نزدیک با او دارد
هفت موجود مقدس: هفت‌گانه‌ای که خدا از راه آن جهان را اداره می‌کند
لالش: زیارتگاه مقدس در قلب آیین
اسطورهٔ آفرینش ایزدی: کیهان‌شناسی مقدسِ پشت جشن‌ها
پرسش‌های متداول
جژنا ایزی چیست؟
جژنا ایزی، جشن ایزی، جشن بزرگ ایزدی است که در دسامبر پیرامون انقلاب زمستانی به افتخار سلطان ایزی برگزار می‌شود؛ چهره‌ای الهی که در آیین چون نام و تجلی خدا درک می‌شود. این جشن نور است که بازگشت خورشید پس از تاریک‌ترین روزها را گرامی می‌دارد و پیش از آن روزهٔ واجب سه‌روزه‌ای به نام روژیین ایزی گرفته می‌شود. این جشن یکی از مهم‌ترین جشن‌های سال دینی ایزدی است.
سلطان ایزی کیست؟
سلطان ایزی که سلطان ایزد نیز نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین چهره‌های الهی آیین ایزدی است. در باور ایزدی، ایزی یکی از نام‌های خدای یگانه است و سلطان ایزی چون تجلی امر الهی درک می‌شود که با خدا و فرشتهٔ طاووس پیوندی نزدیک دارد. نام مردم ایزدی، ایزدی، برخاسته از ایزی دانسته می‌شود و ازاین‌رو به معنای پیروان یا بندگان خدا، مردم ایزی، است.
روزهٔ روژیین ایزی چیست؟
روژیین ایزی، روزهٔ ایزی، روزهای جدی و عبادیِ سه‌روزه است که پیش از جشن ایزی، بنا بر سنت در سه‌شنبه، چهارشنبه و پنجشنبهٔ پیش از جشن جمعه، گرفته می‌شود. مؤمنان در این روزها از سپیده‌دم تا غروب از خوردن و آشامیدن پرهیز می‌کنند. برخلاف برخی روزه‌های دیگر ایزدی، روژیین ایزی بر هر بزرگسال ایزدیِ توانمند از نظر جسمی واجب است و تنها کودکان، بیماران و سالمندان معاف‌اند.
جشن ایزی چه هنگام برگزار می‌شود؟
جشن ایزی در دسامبر، پیرامون انقلاب زمستانی، در جمعه‌ای از نیمهٔ دوم ماه برگزار می‌شود؛ پس از روزهٔ سه‌روزه‌ای که از سه‌شنبه تا پنجشنبهٔ پیش از آن گرفته می‌شود. زمان آن پیرامون انقلاب زمستانی، جشن را به چرخش سال خورشیدی و بازگشت نور پیوند می‌دهد و در سنت ایزدی تاریخ‌ها با تقویم شرقیِ قدیمی‌تر محاسبه می‌شوند.
چرا جشن ایزی جشن نور است؟
جشن پیرامون انقلاب زمستانی، تاریک‌ترین زمان سال، فرا می‌رسد؛ هنگامی که روزها کوتاه‌ترین‌اند. با گذشتن انقلاب زمستانی و آغاز بلندشدن دوبارهٔ روزها، ایزدیان زایش دوباره و بازگشت نور را گرامی می‌دارند که در آیینشان نشانهٔ حضور و برکت الهی است. ایزدیان خورشید را چون نمادی دیدنی از خدای یگانه، سرچشمهٔ زندگی و نور، حرمت می‌نهند و ازاین‌رو نور بازگشته در انقلاب زمستانی نشانه‌ای ژرف از امید و نوزایی است.
آیا ایزدیان در این جشن خورشید را می‌پرستند؟
خیر. هرچند جشن ایزی با حرمت خورشید و نور پیوند دارد، ایزدیان خدای یگانه، خودێ، را می‌پرستند و خورشید را چون نشانه یا نمادی دیدنی از امر الهی حرمت می‌نهند، نه چون خدایی به خودی خود. پیوند جشن با انقلاب زمستانی و نور بازگشته، درک ایزدی از خورشید چون نشانهٔ مقدس حضور خدا را در آیینی استوار بر یکتاپرستی بیان می‌کند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
جشن نور: ایزدیان ایدای ایزی را جشن می‌گیرند ـ خبرگزاری فرات
ایزدیان روزهٔ سنتی سه‌روزه را با جشن پایان می‌دهند ـ مدیا نیوز
دین، مردم و باورهای ایزدی ـ استادی دات کام
تعطیلات و جشن‌های ایزدی ـ ایزدیان بین‌المللی