مقدمه
در کانون آیین یزیدی یا ایزدی، هفت فرشته قرار دارند که با نام هفت سرّ، یعنی «هفت راز»، شناخته می‌شوند. اینان موجودات مقدسی‌اند که خدای یگانه از نور خود آفرید و نگهداری جهان را به آنان سپرد. پیشوای آنان طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، است.
این هفت موجود، قلبِ فعال الهیات یزیدی‌اند. خود خدا دور از دسترس و متعالی است؛ امر الهی از طریق هفت سرّ در آفرینش عمل می‌کند و آنان با تجسم مکرر در مردان مقدس، در میان مردم یزیدی حضور خود را حفظ می‌کنند. فهم هفت فرشته، فهمِ چگونگی درک یزیدیان از خدا، جهان و تاریخ مقدس خودشان است.
فهرست مطالب
گروه هفت‌گانه؛ هفت موجود مقدس خدا
هفت فرشته چیستند؟
هفت فرشته، یا هفت سرّ، هفت موجود مقدس آیین یزیدی‌اند که خدا پیش از جهان آفرید و ادارهٔ آن را از جانب خود به آنان سپرد. آنان تجلیات امر الهی‌اند و هر یک چیزی از خدا را در درون خود دارند. فرشتهٔ طاووس پیشوای آنان است و شش تن دیگر هم با نام‌های فرشتگان و هم با شخصیت‌های بزرگ و مقدس تاریخ یزیدی شناخته می‌شوند؛ شخصیت‌هایی که بنا بر باور یزیدیان، این فرشتگان در وجود آنان پیکر انسانی یافته‌اند.
نکات اصلی
هفت سرّ، یعنی «هفت راز»، همان هفت فرشتهٔ کانون آیین یزیدی‌اند.
خدا پیش از جهان آنان را از نور خود آفرید و آفرینش را به آنان سپرد.
پیشوای آنان طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، است.
شش تن دیگر با شخصیت‌های مقدسی همچون شیخ عدی، شیخ حسن و چهار راز شناخته می‌شوند.
یزیدیان باور دارند که این هفت تن در دوره‌های مختلف پیکر انسانی می‌گیرند و تبارهای شیخی از آنان پدید آمده‌اند.
اطلاعات کوتاه
نام: هفت فرشته، یا هفت سرّ، به معنای «هفت راز»
سنت: آیین یزیدی یا ایزدی
ماهیت آنان: هفت موجود مقدس که خدا برای ادارهٔ جهان آفرید
آفریده‌شده از: نورِ خود خدا، پیش از آفرینش جهان
پیشوا: طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس
دیگران: با شخصیت‌های مقدسی از جمله شیخ عدی، شیخ حسن و چهار راز، یعنی شیخ شمس، فخرالدین، سجادین و ناصرالدین، شناخته می‌شوند
نام‌های فرشتگان: جبرائیل، عزرائیل، میکائیل، سیفقائیل، دردائیل، عزافیل و عزازیل
باور اصلی: آنان تجلیات خداوندند که در دوره‌های مختلف در پیکر انسانی تجسم می‌یابند
همسانی‌های پژوهشی: با هفت امشاسپندِ آیین زرتشتی و خدایان بزرگ میان‌رودان باستان مقایسه شده‌اند
گواهی سنت: در کانون سنت شفاهی یزیدی و باور به آفرینش قرار دارند؛ از روایت شفاهی تا نوشته
گروه هفت‌گانه؛ هفت موجود مقدس خدا
در روایت یزیدی آفرینش، خدای یگانه، خوده، در همان آغاز و پیش از آفرینش جهان مادی، این هفت تن را از نور خود پدید آورد. سپس با آنان پیمان بست و جهان را به نگهداری آنان سپرد تا آنان، و نه خود او به‌طور مستقیم، همه‌چیز را پایدار و منظم نگاه دارند.
از همین روست که آیین یزیدی، با وجود یکتاپرستیِ کامل، چنین جایگاهی محوری به این هفت تن می‌دهد. خدای متعال در امور روزمرهٔ جهان مداخله نمی‌کند؛ او از طریق هفت سرّ عمل می‌کند. آنان را «رازها» می‌نامند، زیرا مجراهای پنهانِ خدایی پنهان‌اند؛ راه‌هایی که امر الهی از طریق آنها به آفرینش می‌رسد.
این هفت تن چه کسانی‌اند؟
طاووس ملک، پیشوا
برترینِ این هفت تن طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، است که نخست آفریده شد و به پیشوایی دیگران گماشته شد. او نمایندهٔ خدا بر جهان و مجرای اصلی ارادهٔ الهی است و محبوب‌ترین و محوری‌ترین جایگاه را در ارادت دینی یزیدیان دارد.
شش موجود مقدس دیگر
شش تن دیگر هم با نام‌های فرشتگان شناخته می‌شوند و هم، به‌صورتی آشناتر، با شخصیت‌های مقدسی که تجسم زمینی آنان دانسته می‌شوند. این شخصیت‌ها شامل شیخ عدی بن مسافر و همراه او شیخ حسن، یا شیخ حَسَن، به‌علاوهٔ «چهار راز»، یعنی شیخ شمس، فخرالدین، سجادین و ناصرالدین، هستند که به‌عنوان چهار پسر ازدینا میر و نیاکان تبارهای شیخیِ شمسانی یاد می‌شوند. در سرودهای دینی، این هفت تن نام‌هایی فرشته‌وار همچون جبرائیل، میکائیل و عزرائیل نیز دارند که از جهان گسترده‌ترِ ادیان یکتاپرست آشنا هستند.
اعضای دقیق این گروه هفت‌گانه از سنتی به سنت دیگر و از سرودی به سرود دیگر تفاوت دارند و ممکن است یک شخصیت مقدس در روایت‌های مختلف به شیوه‌های متفاوتی شمرده شود. آنچه هرگز تغییر نمی‌کند، خودِ ساختار است: یک خدا و هفت موجود مقدس به پیشوایی فرشتهٔ طاووس.
شیخ شمس و خورشید
در میان این شش تن، شیخ شمس، که نامش به معنای «خورشیدِ آیین» است، جایگاهی ویژه دارد. او با خورشید پیوند دارد؛ خورشیدی که یزیدیان با نیایش رو به آن حرمتش را نگاه می‌دارند. برای نور، راهنمایی و روشن‌شدنِ جان به او توسل می‌جویند. پژوهشگران او را با ایزدان خورشیدی باستان مقایسه کرده‌اند؛ یادآوری‌ای از ریشه‌داریِ حرمت نور در این سنت.
فرشتگان در پیکر انسان
باوری خاصِ آیین یزیدی، این هفت تن را به تاریخ انسان پیوند می‌دهد. از آنجا که یزیدیان معتقدند روان‌ها می‌توانند در پیکرهای تازه بازگردند، باور دارند هفت سرّ در دوره‌های مختلف پیکر انسانی می‌گیرند و در قامت رهبران بزرگ معنویِ جامعه ظاهر می‌شوند. مردان مقدسِ روزگار شیخ عدی، همین تجسم‌ها دانسته می‌شوند و خاندان‌های شیخی یزیدی تبار خود را به خودِ این هفت تن می‌رسانند. بدین‌سان، فرشتگان مفاهیمی انتزاعی و دوردست نیستند، بلکه نیاکان و قدیسانی‌اند که در زندگی جامعه تنیده شده‌اند.
همسانی‌های باستانی
هفت سرّ از دیرباز به سبب شباهتشان با سنت‌های کهن‌تر، توجه پژوهشگران را برانگیخته‌اند. اندیشهٔ هفت موجود بزرگ الهی، هفت امشاسپند، یعنی «جاودانانِ نیکوکار» در آیین زرتشتی، و نیز هفت خدای بزرگ میان‌رودان باستان را به یاد می‌آورد. این همسانی‌ها حاکی از آن‌اند که آیین یزیدی اندیشه‌های دینی بسیار کهن ایرانی و میان‌رودانی را حفظ کرده است. در عین حال، پژوهشگران نسبت به فروکاستن آیین یزیدی به بازماندهٔ یکی از آیین‌های پیشین هشدار می‌دهند: این دینی متمایز است که این رشته‌ها را در سنتی سراسر متعلق به خود درآمیخته است.
نمادپردازی
خودِ عدد هفت از کمال و نظم کیهانی سخن می‌گوید: هفت روز، هفت آسمان و هفت تنی که بر کل جهان فرمان می‌رانند. در هفت سرّ، آن یگانه برای عمل‌کردن هفت‌گانه می‌شود؛ همان‌گونه که نوری سفید و یگانه به رنگ‌های بسیارِ دم طاووس تقسیم می‌شود.
بیش از هر چیز، این هفت تن بیانگر نگرشی خاص به امر الهی‌اند: خدایی یگانه و چنان متعالی که از طریق فرمان مستقیم اداره نمی‌کند، بلکه از طریق واسطه‌های محبوبی عمل می‌کند که هم‌زمان فرشتگان، تجلیات نور او و قدیسانی‌اند که در میان یزیدیان زیسته‌اند. این هفت تن کیهان را یکپارچه نگاه می‌دارند و پیوند آسمان و زمین را حفظ می‌کنند.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا هفت فرشته همان فرشتگان مقربِ دیگر آیین‌ها هستند؟ برخی نام‌ها، همچون جبرائیل و میکائیل، میان آنان و یهودیت، مسیحیت و اسلام مشترک است، اما نقش و معنایشان به‌طور مشخص یزیدی است؛ به‌ویژه قرارگرفتن فرشتهٔ طاووس در مقام پیشوای آنان، این گروه را متمایز می‌کند. نام‌های مشترک بازتاب میراث منطقه‌ای مشترک‌اند، نه یکسان‌بودنِ ماهیت آنان.
آیا فهرست این هفت تن ثابت است؟ خیر. سرودها و مناطق مختلف، اعضا را با تفاوت‌هایی نام می‌برند و شخصیت‌ها ممکن است به شیوه‌های گوناگون گروه‌بندی یا شمرده شوند. این سیالیت در سنتی شفاهی طبیعی است؛ امر ثابت، چارچوبِ یک خدا و هفت موجود مقدس به پیشوایی طاووس ملک است، نه یک فهرست رسمی و واحد.
موضوعات مرتبط
طاووس ملک: فرشتهٔ طاووس، پیشوای این هفت تن
اسطورهٔ یزیدی آفرینش: روایتی که در آن خدا این هفت تن را از نور خود می‌آفریند
شیخ عدی: قدیسی که در شمار هفت موجود مقدس قرار می‌گیرد
لالش: مرکز مقدسی که این هفت تن در آن گرامی داشته می‌شوند
قول‌ها: سرودهایی که این هفت تن را نام می‌برند و می‌ستایند
شیخ شمس؛ موجود مقدسِ خورشیدیِ هفت سرّ
پرسش‌های متداول
هفت فرشته در آیین یزیدی چیستند؟
آنان هفت سرّ، یعنی «هفت راز» هستند: هفت موجود مقدس که خدا برای ادارهٔ جهان از نور خود آفرید. پیشوای آنان طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، است.
هفت سرّ به چه معناست؟
این نام در کردی به معنای «هفت راز» است. این هفت تن را راز می‌نامند، زیرا مجراهای پنهانی‌اند که خدای متعالی از طریق آنها در جهان عمل می‌کند.
هفت فرشتهٔ یزیدی چه کسانی‌اند؟
طاووس ملک پیشوای آنان است. شش تن دیگر با شخصیت‌های مقدسی همچون شیخ عدی، شیخ حسن و چهار راز، یعنی شیخ شمس، فخرالدین، سجادین و ناصرالدین، و نیز با نام‌های فرشتگان شناخته می‌شوند. فهرست دقیق آنان در سنت‌های مختلف تفاوت دارد.
آیا یزیدیان هفت خدا را می‌پرستند؟
خیر. آیین یزیدی یکتاپرست است. یک خدا، خوده، وجود دارد که پرستیده می‌شود؛ این هفت تن موجودات مقدس یا فرشتگان او هستند که برای ادارهٔ جهان آفریده است، نه خدایانی جداگانه.
هفت فرشته چه پیوندی با مردان مقدس یزیدی دارند؟
یزیدیان باور دارند که این هفت تن در گذر زمان پیکر انسانی می‌گیرند. شیخ‌های بزرگِ روزگار شیخ عدی تجسم آنان دانسته می‌شوند و باور بر این است که خاندان‌های شیخی یزیدی از این هفت تن پدید آمده‌اند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
باور و عمل دینی یزیدی، اثر کریین‌بروک؛ دانشنامهٔ ایرانیکا