مقدمه
با ضعیف شدن خلافت عباسی در سدهٔ دهم، ارتفاعات کردنشین که سده‌ها در برابر سلطهٔ امپراتوری‌ها مقاومت کرده بود، سرانجام پدیده‌ای تازه پدید آورد: دولت‌های کردی. برای نخستین بار در دوران اسلامی، خاندان‌های دودمانی کرد، یعنی عیشانیان، حسنویهیان و عنّازیان، در کوه‌های زاگرس و منطقهٔ مرزی ایران و عراق امارت‌هایی خودمختار بنا کردند. این‌ها صرفاً ریاست‌های قبیله‌ای نبودند؛ دولت‌هایی سازمان‌یافته با پایتخت‌های مستحکم، ارتش‌های دائمی، شبکه‌های دیپلماتیک و دستگاه اداری لازم برای حکومت بر قلمروهایی با گسترهٔ صدها کیلومتر بودند.
تاریخ نظامی این دودمان‌ها روایت رهبران کردی است که در چندین جبهه می‌جنگیدند: با دودمان ایرانی آل بویه که مدعی حاکمیت بر منطقه بود، با دودمان‌های رقیب کرد که بر سر همان قلمرو رقابت می‌کردند، و سرانجام با ترکان سلجوقی که گسترششان به سوی غرب تمامی نظام امارت‌های کردی، ایرانی و عربی برآمده از افول عباسیان را برمی‌چید.
فهرست مطالب
عیشانیان: نخستین دودمان کرد (912–961)
بدر بن حسنویه: دوران طلایی قدرت کردی
عنّازیان: جنگاوران ناحیهٔ مرزی ایران و عراق (990–1117)
توفان سلجوقی و پایان خودمختاری کردی
عیشانیان: نخستین دودمان کرد (912–961)
عیشانیان، که نامشان به صورت ایشانیه نیز نوشته می‌شود، نخستین دودمان کرد بودند که در دورهٔ عباسی حکومت خودمختار برقرار کردند. امیران آنان، غانم و ونداد، پسران رئیسی به نام احمد، از پایگاه خود در زاگرس مرکزی بر نواحی دینور، همدان و نهاوند مسلط شدند و آن‌ها را از چنگ خلافت رو به ضعف عباسی بیرون آوردند. آنان حدود پنجاه سال مستقلاً بر این قلمرو حکومت کردند، ارتشی از قبایل کرد نگاه داشتند و در برابر تلاش‌های حکومت مرکزی برای بازگرداندن سلطه مقاومت کردند.
عیشانیان سرانجام در اثر ترکیبی از فشار نظامی آل بویه و بلندپروازی رقیبان کرد سقوط کردند. نسل بعدی امیران عیشانی نتوانست سلطهٔ خود را حفظ کند: دیزم، پسر غانم، از سپاهیان آل بویه شکست خورد، و عبدالوهّاب، پسر ونداد، به دست گروهی رقیب از کردها اسیر و به حسنویه بن حسین، بنیان‌گذار دودمانی که جای آنان را می‌گرفت، سپرده شد. سقوط عیشانیان یکی از مضامین تکرارشوندهٔ تاریخ سیاسی کرد را نشان می‌دهد: چندپارگی دودمانی و رقابت میان کردها که برای قدرت‌های بیرونی فرصت ایجاد می‌کند.
برآمدن حسنویهیان (959–1015)
حسنویهیان دودمانی کرد و شیعهٔ دوازده‌امامی از اتحادیهٔ قبایلی برزیکانی بودند. بنیان‌گذار آنان، حسنویه بن حسین، پس از شکست دادن عیشانیان بر زاگرس مرکزی مسلط شد و امارتی بنا کرد که از دینور تا همدان و نهاوند امتداد داشت. حسنویه از دژ کوهستانی مستحکم خود در سرماج، نزدیک بیستون و نقش‌برجستهٔ بزرگ هخامنشی، بر شبکه‌ای از دژهای کردی، اتحادهای قبایلی و راه‌های تجاری حکومت می‌کرد که سرزمین‌های مرکزی ایرانی آل بویه را به دشت‌های بین‌النهرین پیوند می‌داد.
زندگی نظامی حسنویه با رابطه‌اش با دودمان آل بویه مشخص می‌شد. او با پشتیبانی از آل بویه در برابر سامانیان نفوذ سیاسی به دست آورد، اما برای حفظ خودمختاری‌اش نیز سرسختانه جنگید. در 970، سهلان بن مسافر، حاکم آل بویه در همدان، کوشید حسنویه را مطیع سازد. حسنویه با نیروی نظامی در برابر او ایستاد و پیروز شد و این اصل را تثبیت کرد که حسنویهیان متحد هستند، نه تابع. سازشی که پس از آن حاصل شد، خودمختاری او را در ازای خراج سالانهٔ 50,000 دینار تضمین کرد؛ مبلغی هنگفت که هم ثروت این امارت کردی و هم ناتوانی آل بویه در تحمیل سلطهٔ مستقیم را نشان می‌داد.
بدر بن حسنویه: دوران طلایی قدرت کردی
دوران طلایی حسنویهیان در حکومت بدر بن حسنویه، که از 979 تا 1014 فرمان راند، فرا رسید. بدر با مداخلهٔ آل بویه به قدرت رسید: پس از مرگ حسنویه، عضدالدوله، فرمانروای آل بویه، از جنگ جانشینی میان پسران او بهره برد، بیشتر وارثان حسنویه را اعدام کرد و بدر را به عنوان فرمانروایی وابسته بر تخت نشاند. اما هنگامی که عضدالدوله در 983 درگذشت، بدر جایگاه خود را حفظ کرد و در سی سال بعد عملاً بی‌رقیب حکومت کرد.
وقایع‌نگاران هم‌عصر، بدر را یکی از تواناترین فرمانروایان روزگارش وصف کرده‌اند. او قلمرو حسنویهیان را گسترش داد تا شاپورخواست، بروجرد، اهواز، ایلام، کرمانشاه و حلوان را در بر گیرد. بدر مسجد، مدرسه و بازار ساخت، از جمله مرکزی تجاری و سودآور در همدان. او به دانشمندان سنی و شیعه پناه داد، برای خانواده‌های زائرانی که در سفر حج جان می‌باختند مستمری برقرار کرد و ارتشی نیرومند از سواران قبایل کرد نگاه داشت که حتی آل بویه نیز برای آن احترام قائل بودند.
دامنهٔ قدرت نظامی بدر در 1006 آشکار شد؛ او نیرویی متشکل از 10,000 سرباز را علیه دودمان رقیب کرد، عنّازیان، فرستاد و ابوالفتح، فرمانروای آن، را واداشت به بغداد بگریزد و خود را تابع حسنویهیان اعلام کند. اما مرگ بدر در 1014 همان الگوی بحران جانشینی را پدید آورد که پیش‌تر عیشانیان را نابود کرده بود. نوه‌اش ظاهر در کمتر از یک سال رانده شد و قلمروهای حسنویهیان میان عنّازیان، آل بویه و آل کاکویه تقسیم شد.
عنّازیان: جنگاوران ناحیهٔ مرزی ایران و عراق (990–1117)
عنّازیان، یا بنی عنّاز، دودمانی کرد و سنی بودند که حدود 130 سال بر قلمرویی با مرزهای متغیر در ناحیهٔ مرزی ایران و عراق سلطه داشتند. ابوالفتح محمد بن عنّاز این دودمان را حدود 990 بنیاد گذاشت. پشتیبانی نظامی آن از قبایل کرد شاذنجان و مشروعیت سیاسی‌اش از بهاءالدوله، امیر آل بویه، سرچشمه می‌گرفت. قلمرو آنان در زمان‌های مختلف کرمانشاه، حلوان، دینور، شهرزور، داقوق، خانقین و مندلی را شامل می‌شد؛ گذرگاهی راهبردی در امتداد ناحیهٔ مرزی که هنوز نیز میان ایران و عراق تقسیم شده است.
عنّازیان پیوسته می‌جنگیدند: با قبایل عرب بنی عقیل و بنی مزید در غرب، با حسنویهیان در شرق، با شاخه‌های رقیب دودمان خود و سرانجام با ترکان سلجوقیِ در حال پیشروی. در 999، ابوالفتح زهمان بن هندی، فرمانروای محلی خانقین، را سرنگون کرد. در 1029، نیروهای عنّازی نزدیک همدان و دینور با مهاجمان ترک اغوز درگیر شدند؛ رویارویی زودهنگامی با مهاجرت‌های ترکان که سراسر منطقه را دگرگون می‌کرد.
توفان سلجوقی و پایان خودمختاری کردی
در 1045، طغرل بیگ، سلطان سلجوقی، برادر ناتنی خود ابراهیم ینال را با نیرویی بزرگ به سوی غرب فرستاد. حاکم کرد همدان بی‌جنگ گریخت. حسام‌الدوله ابوالشوک، فرمانروای عنّازی، از دینور به کرمانشاه و سپس به ارگ سیروان بر رود دیاله عقب نشست و شمار زیادی از جنگاوران کرد پیرامون او گرد آمدند. اما دفاع متحد کردها کافی نبود. نیروهای ابراهیم ینال حلوان و ماهیدشت را گرفتند، به خانقین حمله کردند و هرچه را نتوانستند نگاه دارند ویران کردند.
دودمان عنّازی در شکلی ضعیف‌تر به حیات خود ادامه داد و قلمرو آن با هر نسل کوچک‌تر شد. نزاع‌های داخلی میان شاخه‌های رقیب، هرگونه توان مقاومت هماهنگ را بیشتر تضعیف کرد. تا 1117، قدرت عنّازی عملاً پایان یافت و در نظم سیاسی دوران سلجوقی جذب شد. دورهٔ دودمان‌های مستقل کرد در زاگرس مرکزی به پایان رسیده بود، هرچند بیش از دویست سال دوام آورده و فرمانروایانی همچون بدر بن حسنویه را پدید آورده بود که در سراسر جهان اسلام نامدار بودند.
میراث
عیشانیان، حسنویهیان و عنّازیان ثابت کردند که بلندپروازی سیاسی کردها می‌تواند افزون بر مقاومت قبیله‌ای، دولت‌هایی کارآمد پدید آورد. آنان دژ ساختند، بر شهرها حکومت کردند، مالیات گرد آوردند، از دانشمندان حمایت کردند و ارتش‌هایی نگاه داشتند که می‌توانستند قدرت‌های منطقه‌ای را به چالش بکشند. همچنین آسیب‌پذیری‌هایی را آشکار کردند که سده‌ها سازمان سیاسی کردها را گرفتار می‌ساخت: بحران‌های جانشینی، جنگ میان دودمان‌ها و ناتوانی در ایجاد اتحادهای پایدار با دولت‌های همسایهٔ کرد هنگام ظهور تهدیدهای بیرونی.
ویرانه‌های دژ سرماج، نزدیک بیستون، که حسنویهیان ساختند هنوز بر جای است؛ یادآوری مادی این واقعیت که کردها زمانی به عنوان فرمانروایانی مستقل بر این قلمرو حکومت می‌کردند. مرز ایران و عراق که عنّازیان برای تسلط بر آن می‌جنگیدند، همان مرزی است که امروز جمعیت‌های کرد را از یکدیگر جدا می‌کند. دودمان‌ها از میان رفته‌اند، اما جغرافیا و مبارزه برای خودمختاری کردی در آن تغییری نکرده است.
رویدادهای مهم و گاه‌شمار
حدود 912 میلادی — دودمان عیشانی بنیان گذاشته می‌شود؛ غانم و ونداد، امیران کرد، دینور، همدان و نهاوند را از خلافت عباسی می‌گیرند
حدود 959–961 میلادی — عیشانیان سقوط می‌کنند؛ حسنویه بن حسین آنان را شکست می‌دهد و دودمان حسنویهیان را بنیان می‌گذارد
970 میلادی — حسنویه سهلان بن مسافر، حاکم آل بویه، را شکست می‌دهد و در ازای خراج سالانهٔ 50,000 دینار خودمختاری به دست می‌آورد
979 میلادی — حسنویه می‌میرد؛ عضدالدوله، فرمانروای آل بویه، بیشتر وارثان را اعدام می‌کند و بدر بن حسنویه را بر تخت می‌نشاند
حدود 990 میلادی — دودمان عنّازی به دست ابوالفتح محمد بن عنّاز در حلوان بنیان گذاشته می‌شود
1006 میلادی — بدر بن حسنویه 10,000 سرباز علیه عنّازیان می‌فرستد؛ ابوالفتح به تابعیت وادار می‌شود
1014 میلادی — بدر بن حسنویه می‌میرد؛ دودمان حسنویهیان در بحران جانشینی فرو می‌پاشد
1029 میلادی — نیروهای عنّازی نزدیک همدان و دینور با مهاجمان ترک اغوز درگیر می‌شوند
1045 میلادی — ابراهیم ینال، فرماندهٔ سلجوقی، به قلمرو عنّازیان یورش می‌برد و حلوان و خانقین را می‌گیرد
1117 میلادی — قدرت عنّازی عملاً پایان می‌یابد؛ امارت‌های کردی زاگرس مرکزی در نظم سلجوقی جذب می‌شوند
پرسش‌های متداول
حسنویهیان چه کسانی بودند؟
حسنویهیان دودمانی کرد و شیعهٔ دوازده‌امامی از قبیلهٔ برزیکانی بودند که تقریباً از 959 تا 1015 بر امارتی در کوه‌های زاگرس مرکزی حکومت کردند. بزرگ‌ترین فرمانروای آنان، بدر بن حسنویه (979–1014)، در سراسر جهان اسلام به عدالت، پارسایی و مهارت سیاسی شهرت داشت.
عنّازیان چه کسانی بودند؟
عنّازیان دودمانی کرد و سنی بودند که تقریباً از 990 تا 1117 بر قلمروهایی در ناحیهٔ مرزی ایران و عراق حکومت کردند. قلمرو آنان شامل کرمانشاه، حلوان، دینور، شهرزور و خانقین بود. آنان رقیب حسنویهیان بودند و سرانجام بر اثر تهاجم ترکان سلجوقی در سدهٔ یازدهم نابود شدند.
چه چیزی به نخستین دودمان‌های کرد پایان داد؟
دودمان‌های کرد برآمده از افول عباسیان در اثر ترکیبی از بحران‌های داخلی جانشینی، جنگ میان کردها و گسترش ترکان سلجوقی به سوی غرب نابود شدند. تهاجم‌های سلجوقی در دههٔ 1040 امارت‌های باقی‌ماندهٔ کرد در زاگرس مرکزی را درهم شکست و آن‌ها را در نظم سیاسی جدید تحت سلطهٔ ترکان جذب کرد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دانشنامهٔ بریتانیکا — دودمان حسنویهیان
دانشنامهٔ ایرانیکا — عنّازیان (بنی عنّاز)، 1985
باسورث، سی ای — ایران در دوران آل بویه، تاریخ ایران کمبریج، جلد 5، 1975
گانتر، ام ام — فرهنگ تاریخی کردها، 2010
وبگاه مردم کرد (KurdishPeople.org) — عنّازیان
ویکی‌پدیا — حسنویهیان، عنّازیان و فهرست دودمان‌های کرد