Destpêk
Dema Xelîfetiya ebasî di sedsala dehem de lawaz bû, herêmên bilind ên kurdî ku bi sedsalan li dijî kontrola împaratoriyan berxwe dabûn di dawiyê de tiştekî nû derxistin: dewletên kurdî. Cara yekem di serdema îslamî de malbatên xanedanên kurdî — Eyşanî, Hesenweyhî û Enazî — li çiyayên Zagrosê û qada sînorê Îran–Iraqê mîrektiyên xweser damezrandin. Ev serokatiyên eşîrî nebûn; dewletên rêkxistinkirî bûn bi paytextên xurtkirî, artêşên domdar, torên dîplomatîk û pergala îdarî ya birêvebirina axên ku bi sed kilometreyan dirêj dibûn.
Dîroka leşkerî ya van xanedanan çîroka serokên kurdî ye ku li gelek eniyan şer dikirin: li dijî xanedana farisî ya bûyî ku îdiaya serdestiyê li ser herêmê dikir, li dijî xanedanên kurdî yên reqîb ku ji bo heman axê pêşbazî dikirin, û di dawiyê de li dijî tirkên selcûqî ku berfirehbûna wan a ber bi rojava ve dê hemû pergala mîrektiyên kurdî, farisî û erebî yên ji lawazbûna ebasiyan derketibûn ji holê rake.
Naverok
Eyşanî: Xanedana Kurdî ya Yekem (912–961)
Hilbûna Hesenweyhiyan (959–1015)
Bedr îbn Hesenweyh: Serdema Zêrîn a Hêza Kurdî
Enazî: Şervanên Sînorê Îran–Iraqê (990–1117)
Bahoza Selcûqî û Dawiya Xweseriya Kurdî
Eyşanî: Xanedana Kurdî ya Yekem (912–961)
Eyşanî (ku wek Îşaniye jî tê nivîsandin) xanedana kurdî ya ewil bû ku di serdema ebasî de desthilatdariya xweser damezrand. Ji navenda xwe ya Zagrosa navîn ve, mîrên wan Xanim û Windad — kurên serokekî bi navê Ehmed — kontrola navçeyên Dînewer, Hemedan û Nehawendê ji Xelîfetiya ebasî ya lawaz dibû stendin. Nêzî pêncî salan wan ev ax serbixwe birêve bir; artêşeke eşîrî ya kurdî diparastin û li dijî hewlên hikûmeta navendî yên ji nû ve sazkirina kontrolê berxwe didan.
Eyşanî di dawiyê de ji ber hevgirtina zexta leşkerî ya bûyî û armancên reqîbên kurd hilweşiyan. Nesla paşîn a mîrên eyşanî nedikarî kontrolê biparêze: artêşên bûyî kurê Xanim Dîzam têk birin, lê komeke kurdî ya reqîb kurê Windad Ebdulwehab girt û spart Hesenweyh îbn Huseyn — damezrînerê xanedana ku dê cihê wan bigire. Hilweşîna Eyşaniyan mijareke ku di dîroka siyasî ya kurdî de dubare dibe nîşan dide: parçebûna xanedanî û pêşbaziya di nav Kurdan de ku ji hêzên derve re derfetan çêdikin.
Hilbûna Hesenweyhiyan (959–1015)
Hesenweyhî xanedaneke kurdî ya şiî ya duwazdeh îmamî ji konfederasyona eşîrî ya Berzîkanî bû. Damezrînerê wan, Hesenweyh îbn Huseyn, piştî têkbirina Eyşaniyan kontrola Zagrosa navîn damezrand û mîrektiyek ava kir ku ji Dînewer heta Hemedan û Nehawendê dirêj dibû. Hesenweyh ji keleha xwe ya çiyayî ya xurtkirî li Sermejê li nêzî Bîsûtûnê — nêzî rolyefa mezin a kevirî ya examenî — tora kelehên kurdî, hevalbendiyên eşîrî û rêyên bazirganiyê birêve dibir; ew rê navendên îranî yên bûyî bi deştên Mezopotamyayê ve girê didan.
Kariyera leşkerî ya Hesenweyh bi têkiliya wî ya bi xanedana bûyî re dihat diyarkirin. Wî li dijî Samaniyan piştgirî da Bûyiyan û bi vî awayî bandora siyasî bi dest xist, lê ji bo parastina xweseriya xwe jî bi tundî şer kir. Di 970 de, walîyê bûyî yê Hemedanê, Sehlan îbn Musafîr, hewl da Hesenweyh bixe bin îtaeta xwe. Hesenweyh bi hêz bersiv da û ser ket — bi vî awayî ew prensîb danî ku Hesenweyhî hevalbend bûn, ne bindest. Lihevhatina piştre di berdêla baceke salane ya 50,000 dînaran de xweseriya wî garantî kir — pereyeke pir mezin ku hem dewlemendiya mîrektiya kurdî hem neşiyana Bûyiyan a ferzkirina kontrola rasterast nîşan dida.
Bedr îbn Hesenweyh: Serdema Zêrîn a Hêza Kurdî
Serdema zêrîn a Hesenweyhiyan di bin Bedr îbn Hesenweyh de hat; ew ji 979 heta 1014 desthilatdar bû. Bedr bi destwerdana bûyî gihîşt desthilatdariyê — piştî mirina Hesenweyh, desthilatdarê bûyî Edûd el-Dewle ji şerê şûnagertiyê yê di nav kurên wî de sûd wergirt; piraniya mîrasgirên Hesenweyh îdam kirin û Bedr wek desthilatdarekî girêdayî danî ser text. Lê dema Edûd el-Dewle di 983 de mir, Bedr cihê xwe parast û sî salên paşîn li pratîkê bê dijber desthilatdarî kir.
Salnameyên hemdem Bedr wek yek ji desthilatdarên herî jêhatî yên serdema wî danasîn. Wî axa hesenweyhî berfireh kir ku Şapûr-Xwast, Burûcerd, Ehwaz, Îlam, Kirmanşah û Hulwanê jî dihewîne. Wî mizgeft, medrese û bazar ava kirin — di nav de navendeke bazirganî ya bi qezenc li Hemedanê. Wî hem zanyarên sunnî hem yên şiî parastin, teqawid da malbatên heciyên ku di hecê de dimirin, û artêşeke pir hêzdar a siwariyên eşîrî yên kurdî parast ku heta Bûyî jî rêz lê digirtin.
Mezinahiya hêza leşkerî ya Bedr di 1006 de hat nîşandan, dema wî hêzeke 10,000 leşkeran li dijî xanedana kurdî ya reqîb a enazî şand û desthilatdarê wê Ebulfetih neçar kir bireve Bexdayê û xwe wek bindestê Hesenweyhiyan ragihîne. Lê mirina Bedr di 1014 de heman şêweya qeyrana şûnagertiyê dest pê kir ku berî wî Eyşanî wêran kiribûn. Neviyê wî Zahîr di nav salekê de hat derxistin û axên hesenweyhî di navbera Enazî, Bûyî û Kakûyiyan de hatin parvekirin.
Enazî: Şervanên Sînorê Îran–Iraqê (990–1117)
Enazî (Benû Enaz) xanedaneke kurdî ya sunnî bû ku nêzî 130 salan li sînorê Îran–Iraqê axeke ku sînorên wê diguherîn kontrol kir. Xanedan nêzî 990 ji aliyê Ebulfetih Mihemed îbn Enaz ve hat damezrandin; piştgiriya wê ya leşkerî ji eşîrên kurdî yên Şadencan û meşrûiyeta wê ya siyasî ji mîrê bûyî Beha el-Dewle dihat. Axa wan di demên cuda de Kirmanşah, Hulwan, Dînewer, Şarezûr, Daquq, Xaneqîn û Mendeliyê dihewand — korîdoreke stratejîk ku di ser sînorê ku hê jî îro di navbera Îran û Iraqê de parçekirî ye dirêj dibû.
Enaziyan bi domdarî şer dikir: li dijî eşîrên erebî yên Benû Uqeyl û Benû Mezyed li rojava, li dijî Hesenweyhiyan li rojhilat, li dijî şaxên reqîb ên xanedana xwe, û di dawiyê de li dijî tirkên selcûqî yên pêşdiketin. Di 999 de, Ebulfetih desthilatdarê herêmî Zehman îbn Hendî li Xaneqînê hilweşand. Di 1029 de, hêzên enazî li nêzî Hemedan û Dînewerê bi êrîşkerên tirkî yên oxûz re ketin pevçûnê — rûbirûbûneke ewil bi koçên tirkî re ku dê hemû herêmê biguherînin.
Bahoza Selcûqî û Dawiya Xweseriya Kurdî
Di 1045 de, sultanê selcûqî Tuxril Beg birayê xwe yê ku tenê ji aliyê yek ji dê û bavê xwe ve bi wî re bira bû Îbrahîm Înal bi hêzeke mezin a leşkerî re ber bi rojava ve şand. Walîyê kurd ê Hemedanê bê şer reviya. Desthilatdarê enazî Husam el-Dewle Ebulşewk ji Dînewerê vekişiya Kirmanşahê, û paşê ber bi keleha Sîrwanê ya li ser çemê Dîyalayê ve çû; hejmareke mezin a şervanên kurd li derdora wî kom bû. Lê parastina kurdî ya yekgirtî têrê nekir. Hêzên Îbrahîm Înal Hulwan û Mahîdeşt girtin, êrîşî Xaneqînê kirin û tiştê ku nedikarîbûn biparêzin wêran kirin.
Xanedana enazî bi şêweyeke biçûkbûyî dom kir; axa wê bi her neslê re tengtir dibû. Pevçûnên navxweyî yên di navbera şaxên reqîb de her şiyana berxwedaneke hemaheng hê bêtir lawaz kirin. Heta 1117 hêza enazî li pratîkê bi dawî bûbû û ketibû nav nîzama siyasî ya serdema selcûqî. Serdema xanedanên kurdî yên serbixwe li Zagrosa navîn bi dawî bû — tevî ku zêdetirî du sed salan dom kiribû û desthilatdarên mîna Bedr îbn Hesenweyh derxistibûn ku li seranserê cîhana îslamî dihatin qedirandin.
Mîras
Eyşanî, Hesenweyhî û Enaziyan piştrast kir ku armancên siyasî yên kurdî dikarin dewletên bi karûbarê birêkûpêk derxînin, ne tenê berxwedana eşîrî. Wan kele ava kirin, bajar birêve birin, bac berhev kirin, zanyar piştgirî kirin û artêşên ku dikarîbûn li dijî hêzên herêmî rabin parastin. Wan herwiha xalên lawaz nîşan dan ku dê bi sedsalan rêkxistina siyasî ya kurdî bixe tengasiyê: qeyranên şûnagertiyê, şerên di navbera xanedanan de û neşiyana avakirina hevalbendiyên domdar bi dewletên kurdî yên cîran re dema tehdîdên derve xuya dibûn.
Keleha Sermejê ya li nêzî Bîsûtûnê, ku Hesenweyhiyan ava kiribû, hê jî îro di şêweya xirabeyan de radiweste — bibîranîneke madî ku Kurd demekê wek desthilatdarên serbixwe ev ax birêve dibirin. Sînorê Îran–Iraqê ku Enaziyan ji bo kontrolkirina wî şer kirin heman sînor e ku îro gelheyên kurdî parçe dike. Xanedan ji holê rabûne, lê erdnîgarî û têkoşîna xweseriya kurdî ya di nav wê de neguherîne.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
Nêzî 912 piştî zayînê — Xanedana eyşanî tê damezrandin; mîrên kurd Xanim û Windad Dînewer, Hemedan û Nehawendê ji Xelîfetiya ebasî distînin
Nêzî 959–961 piştî zayînê — Eyşanî hilweşin; Hesenweyh îbn Huseyn li ser wan serdikeve û xanedana hesenweyhî damezrîne
970 piştî zayînê — Hesenweyh li ser walîyê bûyî Sehlan îbn Musafîr serdikeve; di berdêla baceke salane ya 50,000 dînaran de xweseriyê garantî dike
979 piştî zayînê — Hesenweyh dimire; desthilatdarê bûyî Edûd el-Dewle piraniya mîrasgiran îdam dike û Bedr îbn Hesenweyh dide ser text
Nêzî 990 piştî zayînê — Ebulfetih Mihemed îbn Enaz li Hulwanê xanedana enazî damezrîne
1006 piştî zayînê — Bedr îbn Hesenweyh 10,000 leşkeran li dijî Enaziyan dişîne; Ebulfetih neçar dibe bindestiyê qebûl bike
1014 piştî zayînê — Bedr îbn Hesenweyh dimire; xanedana hesenweyhî di qeyrana şûnagertiyê de hilweşe
1029 piştî zayînê — Hêzên enazî li nêzî Hemedan û Dînewerê bi êrîşkerên tirkî yên oxûz re dikevin pevçûnê
1045 piştî zayînê — Fermandarê selcûqî Îbrahîm Înal axa enazî dagir dike; Hulwan û Xaneqînê digire
1117 piştî zayînê — Hêza enazî li pratîkê bi dawî dibe; mîrektiyên kurdî yên Zagrosa navîn dikevin nav nîzama selcûqî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Hesenweyhî kî bûn?
Hesenweyhî xanedaneke kurdî ya şiî ya duwazdeh îmamî ji eşîra Berzîkanî bû ku ji nêzî 959 heta 1015 mîrektiyeke li çiyayên Zagrosa navîn birêve bir. Desthilatdarê wan ê herî mezin, Bedr îbn Hesenweyh (979–1014), li seranserê cîhana îslamî ji bo dadwerî, perhêzgarî û şiyana xwe ya siyasî dihat qedirandin.
Enazî kî bûn?
Enazî xanedaneke kurdî ya sunnî bû ku ji nêzî 990 heta 1117 axên li sînorê Îran–Iraqê birêve birin. Axa wan Kirmanşah, Hulwan, Dînewer, Şarezûr û Xaneqînê dihewand. Ew reqîbên Hesenweyhiyan bûn û di dawiyê de ji aliyê dagirkirinên tirkên selcûqî yên sedsala yanzdehem ve hatin wêrankirin.
Çi bû sedema dawiya xanedanên kurdî yên ewil?
Xanedanên kurdî yên serdema lawazbûna ebasî ji ber hevgirtina qeyranên navxweyî yên şûnagertiyê, şerên di nav Kurdan de û berfirehbûna tirkên selcûqî ber bi rojava ve hatin wêrankirin. Dagirkirinên selcûqî yên salên 1040an mîrektiyên kurdî yên mayî li Zagrosa navîn perçe kirin û xistin nav nîzama siyasî ya nû ya di bin serdestiya tirkî de.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Encyclopaedia Britannica — Xanedana Hesenweyhî
Encyclopaedia Iranica — Enazî (Benû Enaz), 1985
Bosworth, C.E. — Îran Di Bin Bûyiyan De, Dîroka Îranê ya Cambridge, Cilda 5, 1975
Gunter, M.M. — Ferhenga Dîrokî ya Kurdan, 2010
KurdishPeople.org — Enazî
Wikipedia — Hesenweyhî, Enazî û Lîsteya Xanedanên Kurdî