پێشەکی
کاتێک خەلافەتی عەباسی لە سەدەی دەیەمدا لاواز بوو، ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان کە بۆ چەندین سەدە بەرەنگاریی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی کردبوو، لە کۆتاییدا شتێکی نوێیان بەرهەم هێنا: دەوڵەتە کوردییەکان. بۆ یەکەم جار لە سەردەمی ئیسلامیدا، بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکانی عەیشانی و حەسنەوەیی و عەنازی میرنشینی خودموختاریان لە چیاکانی زاگرۆس و ناوچەی سنووری ئێران و عێراقدا دامەزراند. ئەمانە تەنها سەرۆکایەتیی هۆزی نەبوون؛ دەوڵەتی ڕێکخراو بوون بە پایتەختی قەڵابەندکراو و سوپای هەمیشەیی و تۆڕی دیپلۆماسی و دەزگای ئیداری بۆ بەڕێوەبردنی خاکێک کە سەدان کیلۆمەتر دەگرتەوە.
مێژووی سەربازیی ئەم بنەماڵانە چیرۆکی سەرکردە کوردەکانە کە لە چەند بەرەیەکدا دەجەنگان: دژ بە بنەماڵە فارسەکەی بووییەکان کە بانگەشەی سەروەریی بەسەر ناوچەکەدا دەکرد، دژ بە بنەماڵە کوردە ڕکابەرەکان کە بۆ هەمان خاک ململانێیان دەکرد و لە کۆتاییدا دژ بە تورکە سەلجووقییەکان کە فراوانبوونیان بەرەو ڕۆژئاوا تەواوی ئەو سیستەمی میرنشینە کوردی و فارسی و عەرەبییانەی ڕادەماڵی کە لە دابەزینی دەسەڵاتی عەباسییەکانەوە سەریان هەڵدابوو.
ناوەڕۆک
عەیشانییەکان: یەکەم بنەماڵەی فەرمانڕەوای کورد (912–961)
سەرهەڵدانی حەسنەوەییەکان (959–1015)
بەدر کوڕی حەسنەوەی: سەردەمی زێڕینی دەسەڵاتی کورد
عەنازییەکان: شەڕڤانانی سنووری ئێران و عێراق (990–1117)
زریانی سەلجووقی و کۆتایی خودموختاریی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
عەیشانییەکان: یەکەم بنەماڵەی فەرمانڕەوای کورد (912–961)
عەیشانییەکان، کە بە ئیشانیاش دەنووسرێن، یەکەم بنەماڵەی کورد بوون کە لە سەردەمی عەباسیدا حوکمی خودموختاریان دامەزراند. لە بنکەکەیان لە زاگرۆسی ناوەندییەوە، میرەکانیان غانم و وینداد، کوڕانی سەرۆکێک بە ناوی ئەحمەد، کۆنترۆڵی ناوچەکانی دینەوەر و هەمەدان و نەهاوەندیان گرت و لە خەلافەتە لاوازبووەکەی عەباسییان وەریان گرتەوە. بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ، بە سەربەخۆیی ئەم خاکەیان بەڕێوە برد، سوپایەکی هۆزیی کوردیان هێشتەوە و بەرەنگاریی هەوڵەکانی حکومەتی ناوەندییان کرد بۆ سەپاندنەوەی کۆنترۆڵ.
عەیشانییەکان لە کۆتاییدا بەهۆی تێکەڵەیەک لە فشاری سەربازیی بووییەکان و تەمای دەسەڵاتی ڕکابەرە کوردەکانەوە ڕووخان. نەوەی دواتری میرە عەیشانییەکان نەیانتوانی کۆنترۆڵ بهێڵنەوە: دیزام، کوڕی غانم، بە دەستی سوپاکانی بووییەکان شکست هێنا، لە کاتێکدا عەبدولوەهاب، کوڕی وینداد، بە دەستی گرووپێکی کوردی ڕکابەر گیرا و ڕادەستی حەسنەوەی کوڕی حوسێن کرا؛ دامەزرێنەری ئەو بنەماڵەیەی جێگایان دەگرتەوە. ڕووخانی عەیشانییەکان بابەتێکی دووبارەبووەوە لە مێژووی سیاسیی کورددا نیشان دەدات: پارچەپارچەبوونی بنەماڵە فەرمانڕەواکان و ڕکابەریی نێوان کورد، دەرفەت بۆ هێزە دەرەکییەکان دەڕەخسێنێت.
سەرهەڵدانی حەسنەوەییەکان (959–1015)
حەسنەوەییەکان بنەماڵەیەکی کوردی شیعەی دوازدە ئیمامی بوون کە لە هاوپەیمانیی هۆزیی بەرزیکانی هاتبوون. دامەزرێنەرەکەیان، حەسنەوەی کوڕی حوسێن، دوای شکستپێهێنانی عەیشانییەکان کۆنترۆڵی زاگرۆسی ناوەندیی گرت و میرنشینێکی بنیاد نا کە لە دینەوەرەوە تا هەمەدان و نەهاوەند فراوان بوو. لە قەڵا شاخاوییە بەهێزەکەی لە سەرماج لە نزیک بیستوونەوە، لە تەنیشت نەخشە بەردینە مەزنەکەی هەخامەنشییەکان، حەسنەوەی تۆڕێکی قەڵای کوردی و هاوپەیمانیی هۆزی و ڕێگای بازرگانیی بەڕێوە دەبرد کە ناوچە ناوەندییەکانی بووییەکان لە ئێران بە دەشتەکانی میزۆپۆتامیاوە دەبەستەوە.
پەیوەندیی حەسنەوەی لەگەڵ بنەماڵەی بوویی ڕێچکەی ژیانی سەربازییەکەی دیاری کرد. پشتیوانیی بووییەکانی دژ بە سامانییەکان کرد و کاریگەریی سیاسیی بەدەست هێنا، بەڵام بۆ پاراستنی خودموختارییەکەشی بە توندی جەنگا. لە 970، سەهلان کوڕی موسافیر، والیی بوویی هەمەدان، هەوڵی دا حەسنەوەی ناچار بکات ملکەچی بێت. حەسنەوەی بە هێز ڕووبەڕووی بووەوە و سەرکەوت؛ ئەو بنەمایەی چەسپاند کە حەسنەوەییەکان هاوپەیمان بوون، نەک ملکەچ. ڕێککەوتنێکی دواتر خودموختارییەکەی مسۆگەر کرد بەرامبەر خەراجێکی ساڵانەی 50,000 دینار؛ بڕێکی زۆر گەورە کە هەم دەوڵەمەندیی میرنشینە کوردییەکە و هەم بێتوانایی بووییەکانی بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ نیشان دەدا.
بەدر کوڕی حەسنەوەی: سەردەمی زێڕینی دەسەڵاتی کورد
سەردەمی زێڕینی حەسنەوەییەکان لە ژێر دەسەڵاتی بەدر کوڕی حەسنەوەیدا هات، کە لە 979 تا 1014 فەرمانڕەوایی کرد. بەدر بە دەستێوەردانی بووییەکان گەیشتە دەسەڵات؛ دوای مەرگی حەسنەوەی، عەزودەدەولە، فەرمانڕەوای بوویی، شەڕی جێنشینیی نێوان کوڕەکانی قۆستەوە، زۆربەی میراتگرانی حەسنەوەی ئیعدام کرد و بەدری وەک فەرمانڕەوایەکی وابەستە داینا. بەڵام کاتێک عەزودەدەولە لە 983 مرد، بەدر پێگەی خۆی هێشتەوە و بۆ سی ساڵی دواتر بە شێوەیەکی کارا و بەبێ ئەوەی کەسێک دەسەڵاتەکەی بخاتە ژێر پرسیار فەرمانڕەوایی کرد.
مێژوونووسانی ئەو سەردەمە بەدریان بە یەکێک لە لێهاتووترین فەرمانڕەواکانی سەردەمەکەی وەسف کرد. خاکی حەسنەوەییەکانی فراوان کرد تا شاپوورخواستی و بروجرد و ئەهواز و ئیلام و کرماشان و حەڵوان بگرێتەوە. مزگەوت و مەدرەسە و بازاڕی بنیاد نا، لەوانە ناوەندێکی بازرگانیی قازانجبەخش لە هەمەدان. پەنای بە زانایانی هەردوو مەزهەبی سوننە و شیعە دا، مووچەی خانەنشینیی بۆ خێزانەکانی ئەو حاجیانە دابین کرد کە لە حەجدا مردبوون و سوپایەکی بەهێزی سوارە هۆزییە کوردەکانی هێشتەوە کە تەنانەت بووییەکانیش ڕێزیان لێ دەگرت.
فراوانیی دەسەڵاتی سەربازیی بەدر لە 1006دا نیشان درا، کاتێک هێزێکی 10,000 سەربازی نارد دژ بە بنەماڵە کوردە ڕکابەرەکەی عەنازی و فەرمانڕەواکەی، ئەبوولفەتح، ناچار کرد بۆ بەغدا هەڵبێت و خۆی بە ملکەچی حەسنەوەییەکان ڕابگەیەنێت. بەڵام مەرگی بەدر لە 1014دا هەمان شێوازی قەیرانی جێنشینیی هەڵگیرساند کە پێشتر عەیشانییەکانی وێران کردبوو. زاهیر، نەوەکەی، لە ماوەی ساڵێکدا دەرکرا و خاکەکانی حەسنەوەیی لە نێوان عەنازییەکان و بووییەکان و کاکووییەکاندا دابەش کران.
عەنازییەکان: شەڕڤانانی سنووری ئێران و عێراق (990–1117)
عەنازییەکان، یان بەنوو عەناز، بنەماڵەیەکی کوردی سوننە بوون کە بۆ نزیکەی 130 ساڵ خاکێکی بەردەوام گۆڕاوگۆڕیان لە سنووری ئێران و عێراقدا کۆنترۆڵ دەکرد. بنەماڵەکە لە نزیکەی 990دا بە دەستی ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز دامەزرا و پشتیوانیی سەربازیی لە هۆزە کوردەکانی شازەنجان و ڕەوایی سیاسیی لە بەهائەدەولە، میری بوویی، وەردەگرت. لە قۆناغە جیاوازەکاندا، خاکەکانیان کرماشان و حەڵوان و دینەوەر و شارەزوور و داقووق و خانەقین و مەندەلیی دەگرتەوە؛ ڕێڕەوێکی ستراتیژی بە درێژایی ئەو سنوورەی هێشتا ئەمڕۆ لە نێوان ئێران و عێراقدا دابەشە.
عەنازییەکان بەردەوام دەجەنگان: دژ بە هۆزە عەرەبەکانی بەنوو عوقەیل و بەنوو مەزیەد لە ڕۆژئاوا، دژ بە حەسنەوەییەکان لە ڕۆژهەڵات، دژ بە لقە ڕکابەرەکانی بنەماڵەی خۆیان و لە کۆتاییدا دژ بە تورکە سەلجووقییە پێشڕەوەکان. لە 999، ئەبوولفەتح زەهمان کوڕی هەندی، فەرمانڕەوای ناوخۆیی خانەقینی ڕووخاند. لە 1029، هێزەکانی عەنازی لە نزیک هەمەدان و دینەوەر لەگەڵ پەلاماردەرە تورکە ئۆغوزەکان پێکدادان؛ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی زوو لەگەڵ کۆچە تورکییەکان کە تەواوی ناوچەکەیان دەگۆڕی.
زریانی سەلجووقی و کۆتایی خودموختاریی کورد
لە 1045، توغرول بەگ، سوڵتانی سەلجووقی، ئیبراهیم ئینال، براکەی کە تەنها یەکێک لە دایک و باوکیان هاوبەش بوو، بە هێزێکی گەورەی سەربازییەوە بەرەو ڕۆژئاوا نارد. والیی کوردی هەمەدان بەبێ شەڕ هەڵهات. حوسامەدەولە ئەبوولشەوک، فەرمانڕەوای عەنازی، لە دینەوەرەوە بۆ کرماشان پاشەکشەی کرد و دواتر چوو بۆ قەڵای سیروان لەسەر ڕووباری دیالە؛ لەوێ ژمارەیەکی زۆری شەڕڤانی کورد لە دەوری کۆ بوونەوە. بەڵام بەرگریی یەکگرتووی کورد بەس نەبوو. هێزەکانی ئیبراهیم ئینال حەڵوان و ماهیدەشتیان گرت، هێرشیان کردە سەر خانەقین و ئەوەی نەیاندەتوانی ڕایبگرن وێرانیان کرد.
بنەماڵەی عەنازی بە شێوەیەکی لاوازکراو بەردەوام بوو و لەگەڵ هەر نەوەیەکدا خاکەکەی بچووکتر دەبووەوە. ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان لقە ڕکابەرەکان توانای هەر بەرگرییەکی هەماهەنگیان زیاتر لاواز دەکرد. تا 1117، دەسەڵاتی عەنازی لە کرداردا کۆتایی هاتبوو و خرایە ناو نەزمی سیاسیی سەردەمی سەلجووقییەوە. سەردەمی بنەماڵە سەربەخۆ کوردەکان لە زاگرۆسی ناوەندی کۆتایی هاتبوو، هەرچەندە زیاتر لە دووسەد ساڵی خایاندبوو و فەرمانڕەوای وەک بەدر کوڕی حەسنەوەی بەرهەم هێنابوو کە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا بە ناوبانگ بوون.
میرات
عەیشانییەکان و حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان سەلماندیان کە خواستی سیاسیی کورد دەتوانێت دەوڵەتی کارا بەرهەم بهێنێت، نەک تەنها بەرگریی هۆزی. قەڵایان بنیاد نا، شاریان بەڕێوە برد، باجیان کۆ کردەوە، پشتیوانیی زانایانیان کرد و سوپایان هێشتەوە کە دەیتوانی دەسەڵاتە هەرێمییەکان بخاتە بەردەم ئاستەنگ. هەروەها ئەو خاڵە لاوازانەیان نیشان دا کە بۆ چەندین سەدە ڕێکخستنی سیاسیی کوردیان تووشی کێشە دەکرد: قەیرانی جێنشینی، شەڕی نێوان بنەماڵەکان و نەتوانینی پێکهێنانی هاوپەیمانیی بەردەوام لەگەڵ دەوڵەتە کوردە هاوسێکان، کاتێک هەڕەشەی دەرەکی سەر هەڵدەدا.
قەڵای سەرماج لە نزیک بیستوون، کە حەسنەوەییەکان بنیاتیان نابوو، تا ئەمڕۆ وەک وێرانە ماوەتەوە؛ یادەوەرییەکی بەرجەستە کە کورد جارێک وەک فەرمانڕەوای سەروەر ئەم خاکەی بەڕێوە بردووە. ئەو سنوورەی ئێران و عێراق کە عەنازییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دەجەنگان، هەمان سنوورە کە ئەمڕۆ دانیشتووانی کورد دابەش دەکات. بنەماڵەکان نەماون، بەڵام جوگرافیاکە و تێکۆشان بۆ خودموختاریی کورد لە ناویدا نەگۆڕاوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 912 ز ــ بنەماڵەی عەیشانی دادەمەزرێت؛ میرە کوردەکان غانم و وینداد دینەوەر و هەمەدان و نەهاوەند لە خەلافەتی عەباسی وەردەگرن
نزیکەی 959–961 ز ــ عەیشانییەکان دەڕووخێن؛ حەسنەوەی کوڕی حوسێن شکستیان پێ دەهێنێت و بنەماڵەی حەسنەوەیی دادەمەزرێنێت
970 ز ــ حەسنەوەی سەهلان کوڕی موسافیر، والیی بوویی، شکست دەدات؛ خودموختاری بەرامبەر خەراجێکی ساڵانەی 50,000 دینار مسۆگەر دەکات
979 ز ــ حەسنەوەی دەمرێت؛ عەزودەدەولە، فەرمانڕەوای بوویی، زۆربەی میراتگران ئیعدام دەکات و بەدر کوڕی حەسنەوەی لە دەسەڵات دادەنێت
نزیکەی 990 ز ــ ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز بنەماڵەی عەنازی لە حەڵوان دادەمەزرێنێت
1006 ز ــ بەدر کوڕی حەسنەوەی 10,000 سەرباز دژ بە عەنازییەکان دەنێرێت؛ ئەبوولفەتح ناچار بە ملکەچی دەکرێت
1014 ز ــ بەدر کوڕی حەسنەوەی دەمرێت؛ بنەماڵەی حەسنەوەیی لە قەیرانی جێنشینیدا دەڕووخێت
1029 ز ــ هێزەکانی عەنازی لە نزیک هەمەدان و دینەوەر لەگەڵ پەلاماردەرە تورکە ئۆغوزەکان پێکدەدادەن
1045 ز ــ ئیبراهیم ئینال، فەرماندەی سەلجووقی، هێرش دەکاتە سەر خاکی عەنازییەکان؛ حەڵوان و خانەقین دەگرێت
1117 ز ــ دەسەڵاتی عەنازی لە کرداردا کۆتایی دێت؛ میرنشینە کوردەکانی زاگرۆسی ناوەندی دەخرێنە ناو نەزمی سەلجووقییەوە
پرسیارە باوەکان
حەسنەوەییەکان کێ بوون؟
حەسنەوەییەکان بنەماڵەیەکی کوردی شیعەی دوازدە ئیمامی لە هۆزی بەرزیکانی بوون کە لە نزیکەی 959 تا 1015 حوکمی میرنشینێکیان لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندیدا دەکرد. گەورەترین فەرمانڕەواکەیان، بەدر کوڕی حەسنەوەی (979–1014)، لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا بە دادپەروەری و خواپەرستی و لێهاتوویی سیاسییەکەی بە ناوبانگ بوو.
عەنازییەکان کێ بوون؟
عەنازییەکان بنەماڵەیەکی کوردی سوننە بوون کە لە نزیکەی 990 تا 1117 حوکمی ناوچەکانی سنووری ئێران و عێراقیان دەکرد. خاکەکەیان کرماشان و حەڵوان و دینەوەر و شارەزوور و خانەقینی دەگرتەوە. ڕکابەری حەسنەوەییەکان بوون و لە کۆتاییدا بە هێرشە تورکە سەلجووقییەکانی سەدەی یازدەیەم لەناو بران.
چی کۆتایی بە یەکەم بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکان هێنا؟
بنەماڵە کوردەکانی سەردەمی دابەزینی دەسەڵاتی عەباسی بەهۆی تێکەڵەیەک لە قەیرانە ناوخۆییەکانی جێنشینی و شەڕی نێوان کورد و فراوانبوونی تورکە سەلجووقییەکان بەرەو ڕۆژئاوا لەناو بران. هێرشە سەلجووقییەکانی دەیەی 1040 میرنشینە کوردە ماوەکانی زاگرۆسی ناوەندییان تێک شکاند و خستیاننە ناو نەزمە سیاسییە نوێیەکەی ژێر زاڵبوونی تورکەکان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا ــ بنەماڵەی حەسنەوەیی
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ عەنازییەکان (بەنوو عەناز)، 1985
Bosworth, C.E. ــ Iran Under the Buyids («ئێران لە ژێر بووییەکاندا»)، Cambridge History of Iran («مێژووی ئێران لە کامبریج»)، بەرگی 5، 1975
Gunter, M.M. ــ Historical Dictionary of the Kurds («فەرهەنگی مێژوویی کورد»)، 2010
KurdishPeople.org ــ عەنازییەکان
ویکیپیدیا ــ حەسنەوەییەکان، عەنازییەکان و لیستی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکان