کولیچه: شیرینیِ کردی که با املای نادرست ناپدید می‌شود
کولیچه (همچنین کلێچە و کولەچە) شیرینیِ کردی است؛ شیرینی‌هایی گرد و نیم‌هلالی با مغزِ خرما، گردو یا نارگیل، مزه‌دارشده با هل و دارچین که طلایی پخته و در هر جشنِ کردی با چای سرو می‌شوند. وبلاگ‌نویسی کرد در حوزهٔ خوراک نوشت: «اگر در گوگل جست‌وجویش کنید، کردی‌بودنش را نمی‌یابید؛ مگر آنکه Kulicha جست‌وجو کنید، نه Kleicha. ظاهراً املا در شناساییِ خاستگاه اهمیت دارد.» ویکی‌پدیا کلیچه را «شیرینیِ ملیِ عراق» می‌نامد. او آن را «چراغی از هویت برای ما» می‌خواند. کولیچه را برای عید، نوروز، عروسی و گردهماییِ خانواده در حجم‌های بسیار بزرگ تهیه می‌کنند. همسایه‌ها را برای کمک خبر می‌کنند. خمیر را در خانه شکل می‌دهند و برای پخت به نانوایی می‌برند. جمعی‌ترین خوراکِ کردی است و همان خوراکی که با تغییرِ یک واکه، کامل‌تر از همه پشتِ نامی دیگر ناپدید می‌شود.
نکته‌های کلیدی
• شیرینی‌های گرد و نیم‌هلالی با مغزِ خرما، گردو یا نارگیل و ادویهٔ هل و دارچین
• برای عید، نوروز و عروسی به‌صورتِ جمعی و در حجمِ زیاد تهیه می‌شود؛ همسایه‌ها در شکل‌دادن کمک می‌کنند و نانوایی‌ها می‌پزند
• «kulicha» را جست‌وجو کنید تا منابعِ کردی بیابید؛ «kleicha» را جست‌وجو کنید تا به «شیرینیِ ملیِ عراق» برسید؛ املا هویت را تعیین می‌کند
• ریشهٔ واژه به کولوچا در پهلوی (فارسیِ میانه) برمی‌گردد؛ پیش از اسلام و عربی و از همان خانوادهٔ زبانیِ کردی
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ کردی: کولیچه / کلێچە (کولیچە)
عنوانِ رایج: کلیچه (کلیجه، عربی)؛ «شیرینیِ ملیِ عراق»
موادِ میانی: خمیرِ خرما، گردوی خردشده با هل، نارگیل با شکر
مناسبت: عید، نوروز، عروسی و گردهماییِ خانواده؛ تهیهٔ جمعی در حجمِ زیاد
کولیچه چگونه تهیه می‌شود؟
خمیر را از آرد، کره یا روغنِ حیوانی، شکر، شیر، مایه‌خمیر و هل درست می‌کنند، تا صاف‌شدن ورز می‌دهند و برای ورآمدن کنار می‌گذارند. موادِ میانی جدا آماده می‌شوند: خمیرِ خرما را با کمی روغن و دارچین ورز می‌دهند؛ گردو را با شکر، هل و گلاب می‌کوبند؛ نارگیل را با شکر مخلوط می‌کنند. برای شکلِ قرصیِ گرد (کولیچهٔ خرمایی)، خمیر را پهن می‌کنند، خمیرِ خرما رویش می‌گسترانند، استوانه‌ای می‌پیچند و به برش‌های مارپیچ می‌بُرند که حلقه‌های زیبای هم‌مرکز را آشکار می‌کنند. برای شکلِ نیم‌هلالی (کولیچهٔ گردویی یا نارگیلی)، خمیر را به دایره‌های کوچک باز می‌کنند، پُر می‌کنند، تا می‌زنند و لبه را چین می‌دهند تا بسته شود. روی شیرینی‌ها تخم‌مرغِ زده‌شده می‌مالند، گاه سیاه‌دانه یا کنجد می‌پاشند و تا طلایی‌شدن می‌پزند. در خانه‌های کردها چند روز پیش از عید صدها کولیچه تهیه می‌شود. آشپزخانه پُر از دودِ هل می‌شود. همسایه‌ها برای کمک به شکل‌دادن می‌آیند و اگر فرِ خانه کوچک باشد، سینی‌ها را به نانوایی می‌برند.
تغییرِ یک واکه، ازدست‌رفتنِ یک هویت
دالیا، وبلاگ‌نویسِ کردِ حوزهٔ خوراک، دربارهٔ این شیرینی با صراحتی کم‌نظیر نوشت: «اگر در گوگل جست‌وجویش کنید، کردی‌بودنش را نمی‌یابید؛ مگر آنکه Kulicha جست‌وجو کنید، نه Kleicha. ظاهراً املا در شناساییِ خاستگاه اهمیت دارد.» حق با اوست. «kleicha» را جست‌وجو کنید تا همهٔ نتیجه‌ها «عراقی» بگویند. ویکی‌پدیا آن را «شیرینیِ ملیِ عراق» می‌خواند. «kulicha» را جست‌وجو کنید تا وبلاگ‌نویسانِ خوراکِ کردی، فروشندگانِ کردِ اتسی و صفحه‌های دستورِ غذای کردی را بیابید. همان شیرینی، همان موادِ میانی و همان هل، اما املای عربی خاستگاهِ کردی را محو می‌کند. خودِ واژه به کولوچا در پهلوی (فارسیِ میانه) بازمی‌گردد؛ از همان خانوادهٔ زبان‌های ایرانی که کردی به آن تعلق دارد. واژه عربی نیست. شیرینی اختراعِ عربی نیست. در خانه‌های کردها، به دستِ کردها و برای جشن‌های کردی ساخته می‌شود. فقط املاست که صاحبش را تغییر می‌دهد.
نتیجه‌گیری
کولیچه شیرینی‌ای است که هر کودکِ کرد به یاد دارد. بوی هلِ آشپزخانه در روزهای پیش از عید است. همسایه‌ای است که برای کمک به شکل‌دادنِ صدها نیم‌هلال می‌آید. سینیِ طلایی است که به نانوایی می‌رود و گرم برمی‌گردد. دالیا آن را «چراغی از هویت برای ما» نامید و حق با اوست؛ اما چراغی که با نوشتنِ نامش به عربی فوراً نامرئی می‌شود. شاید ظریف‌ترین سازوکارِ محوشدن در کلِ این مجموعه باشد: نه نام‌گذاریِ دوباره، نه لاپوشانیِ جغرافیایی و نه گواهینامهٔ نشانِ جغرافیایی؛ فقط تغییرِ یک واکه. Kulicha به kleicha بدل می‌شود و کردی به عراقی. شیرینی همان است. دست‌هایی که آن را ساخته‌اند همان‌اند. فقط آنچه ثبت می‌شود تغییر می‌کند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
سفرهٔ دالیا — کولیچه/کلیچه، فراتر از شیرینی برای کردها («چراغی از هویت»)
لایف دایت هلث — کولیچهٔ سنتیِ کردی برای عید (سنتِ پختِ شیرینیِ عیدِ کردها)
ویکی‌پدیا — کلیچه («شیرینیِ ملیِ عراق» و ریشه‌شناسیِ پهلوی)
اتسی — کلیچهٔ دست‌سازِ کردی (فروشندهٔ صنعتگرِ کرد از کردستانِ ایران)