در تاریخ عثمانی خاندان‌هایی هستند که نامشان نسل‌به‌نسل در بالاترین سطوح قدرت دیده می‌شود؛ نه بر اثر تصادف، بلکه به‌سبب آمیزه‌ای از استعداد، تیزبینی سیاسی و مدیریت راهبردی هویت و وفاداری که ترکیب پیچیدهٔ قومی امپراتوری اقتضا می‌کرد. خاندان سعید پاشای کرد یکی از این خاندان‌ها بود. از نظر خاستگاه کرد، از نظر پرورش عثمانی و از سر ضرورت جهان‌وطنی بودند و والیان، ژنرال‌ها، خویشاوند سببیِ یک صدراعظم از راه ازدواج یکی از خواهران یا برادران، دیپلماتی با رؤیای کردستان و، در وجود کرد فؤاد پاشا، افسر و مدیری را پروراندند که مسیر شغلی‌اش قوس زندگی خود امپراتوری را دنبال می‌کرد: از اوج قدرت عثمانی، از میان فاجعهٔ جنگ جهانی اول، تا پیامدهای مبهمی که در آن هرچه امپراتوری نماینده‌اش بود برچیده می‌شد و جای خود را به چیز دیگری می‌داد.
کرد فؤاد پاشا پسر سعید پاشای کرد بود؛ دولتمرد کرد عثمانی که وزیر خارجه شد و نمود ادغام چشمگیر خاندانش در بالاترین سطوح حکمرانی عثمانی بود. برادر شریف پاشا بود؛ دیپلماتی که در کنفرانس صلح پاریس در 1919 به یکی از برجسته‌ترین مدافعان استقلال کردستان بدل می‌شد. در بالاترین محافل جامعهٔ اواخر عثمانی رفت‌وآمد داشت، هم امتیازها و هم بار مسئولیت جایگاه خانوادگی را بر دوش می‌کشید و با مهارت‌هایی که یک عمر پرورش در میان نخبگان عثمانی به او داده بود، در میان فروپاشی امپراتوری و برآمدن جمهوری ترکیه راه می‌جست.
فهرست مطالب
1. بخش 1: خاندان سعید پاشای کرد
2. بخش 2: بالیدن در رأس جامعهٔ عثمانی
5. بخش 5: برادر شریف پاشا؛ هویت کرد و وفاداری عثمانی
7. بخش 7: میراث؛ یک زندگی کردی و عثمانی
بخش 1: خاندان سعید پاشای کرد
برای شناخت کرد فؤاد پاشا باید از پدرش، سعید پاشای کرد (1834–1907)، آغاز کرد؛ یکی از برجسته‌ترین چهره‌های کرد در تاریخ امپراتوری عثمانی. سعید پاشا در بالاترین سطوح به امپراتوری خدمت کرد، به مقام وزارت خارجه رسید و تجسم امکان پیشرفت کردها در نظام عثمانی بود. چهره‌ای بود که هم‌زمان همچون خدمتگزاری وفادار به عثمانی و مردی آشکارا کرد عمل می‌کرد؛ حتی لقب «کرد» او نیز هویت قومی‌اش را به‌جای پنهان‌کردن، آشکار می‌کرد.
کرد فؤاد پاشا در این خاندان زاده شد؛ یکی از چندین فرزند که هر یک به شیوهٔ خود بر اواخر دورهٔ عثمانی و اوایل جمهوری اثر می‌گذاشتند. برادرش شریف پاشا دیپلمات، مدافع ملی‌گرایی کرد و سرانجام یکی از برجسته‌ترین صداهای استقلال کردستان در کنفرانس صلح پاریس شد. پیوندهای خانوادگی‌اش گسترده‌تر نیز بود: سعید حلیم پاشا، که از راه ازدواج یکی از خواهران یا برادران با او خویشاوندی سببی داشت، در سال‌های حساس جنگ جهانی اول صدراعظم امپراتوری عثمانی بود.
بخش 2: بالیدن در رأس جامعهٔ عثمانی
کرد فؤاد پاشا در فضای خاص نخبگان عثمانی استانبول بالید؛ محیطی که در آن فرانسه در کنار ترکی صحبت می‌شد، اندیشه‌های اروپایی دربارهٔ حکمرانی، قانون و جامعه در کنار سنت‌های عثمانی بررسی می‌شد و پرسش از معنای کردبودن حضور داشت، اما هنوز به آن فوریت سیاسی نرسیده بود که بعدها می‌یافت. خانهٔ خانوادگی محل همزیستی چندین جهان بود: میراث کردیِ سنت بابان، فرهنگ اداری عثمانی که پدرش نمود آن بود و تأثیرهای جهان‌وطنی اروپایی که پرورش نخبگان اواخر عثمانی را شکل می‌داد.
بخش 3: مسیر نظامی و اداری
کرد فؤاد پاشا مسیر شغلی خود را در ساختارهای نظامی و اداری عثمانی دنبال کرد؛ راه طبیعی برای مردی با پیشینه و پیوندهای او. در امپراتوری‌ای خدمت می‌کرد که از اواخر سدهٔ نوزدهم تقریباً پیوسته زیر فشار نظامی بود: جنگ روسیه و عثمانی در 1877–1878، جنگ‌های بالکان در 1912–1913 و جنگ جهانی اول. هر بحران بافت نظام امپراتوری را فرسوده‌تر می‌کرد و پرسش‌های هویت قومی و وفاداری سیاسی را که ایدئولوژی رسمی امپراتوری می‌کوشید سرکوب کند، برجسته‌تر می‌ساخت.
بخش 4: فروپاشی امپراتوری
جنگ جهانی اول و فروپاشی متعاقب امپراتوری عثمانی فاجعهٔ تعیین‌کنندهٔ نسل کرد فؤاد پاشا بود. امپراتوری‌ای که او را پرورانده، به کار گماشته و جایگاه استثنایی خاندانش را فراهم کرده بود، از هم می‌پاشید. اشغال استانبول به دست متفقین و مذاکرات صلح پس از آن، که تهدید به تقسیم سرزمین‌های عثمانی میان قدرت‌های پیروز می‌کرد، بحرانی بی‌سابقه در هویت و وفاداری برای کردهای عثمانیِ هم‌طبقهٔ او ایجاد کرد. پاسخ برادرش شریف پاشا، پذیرش آشکار ملی‌گرایی کرد و حضور در کنفرانس صلح پاریس به‌عنوان مدافع کردستان مستقل بود. به نظر می‌رسد پاسخ فؤاد محتاطانه‌تر بوده باشد؛ پاسخ مردی نظامی که گرایشش حفظ ساختارهایی بود که به آن‌ها خدمت کرده بود، به‌جای ساختن ساختارهای تازه.
بخش 5: برادر شریف پاشا؛ هویت کرد و وفاداری عثمانی
تفاوت میان کرد فؤاد پاشا و برادرش شریف پاشا گسترهٔ واکنش‌های پیش روی کردهای عثمانیِ هم‌طبقهٔ آنان را روشن می‌کند. شریف راه ملی‌گرایی آشکار کرد را برگزید؛ راهی که هم شهرت بین‌المللی و هم تبعید همیشگی و تلخیِ مردی را برایش آورد که همه‌چیز را بر سر آرمانی ناکام گذاشته بود. مسیر فؤاد کم‌حادثه‌تر و بیشتر درون ساختارهای عثمانی و سپس ترکی بود. این تفاوت از هویت کردی متفاوت حکایت نمی‌کرد؛ هر دو مرد می‌دانستند کیستند. بازتاب تفاوت در منش سیاسی و محاسبهٔ راهبردی بود.
بخش 6: گذار به جمهوری
تأسیس جمهوری ترکیه در 1923 نخبگان کرد عثمانی را واداشت با دگرگونی بنیادینی مواجه شوند. دولت تازه به‌صورتی صریح ملی‌گرای ترک بود که امپراتوری هرگز چنان نبود. هویت کرد که در نظام عثمانی واقعیتی به‌رسمیت‌شناخته‌شده، هرچند اغلب از نظر سیاسی فرودست، بود، اکنون برای دولت کمالیستی مسئله‌ای ایدئولوژیک به شمار می‌رفت. چهره‌های نظامی و اداری کردِ اواخر عثمانی در موقعیتی به‌ویژه پیچیده قرار داشتند؛ برخی مقاومت آشکار را برگزیدند و برخی دیگر در چارچوب تازه در پی سازش بودند.
بخش 7: میراث؛ یک زندگی کردی و عثمانی
کرد فؤاد پاشا نمایندهٔ گونه‌ای بود که سدهٔ بیستم آن را از میان می‌برد: کرد عثمانیِ نخبهٔ امپراتوری، مردی پرورش‌یافته در نظامی که دیگر وجود نداشت و با مهارت‌های همان نظام در میان ویرانه‌هایش راه می‌جست. انقلابی یا قهرمان ملی‌گرا نبود. نمایندهٔ تجربه‌ای عمومی‌تر بود: مردی از طبقه و زمانهٔ خود، شکل‌گرفته در امپراتوری، که می‌کوشید از فروپاشی آن جان به در برد. اهمیتش برای تاریخ کرد دقیقاً در همین نمایندگی است؛ تجربهٔ کردها از فروپاشی عثمانی تنها تجربهٔ مبارزانی نبود که مقاومت آشکار را برگزیدند، بلکه تجربهٔ خاندان‌هایی چون خاندان او نیز بود.
گاه‌شمار کرد فؤاد پاشا
حدود دههٔ 1870 ـ آغاز اشرافی: در استانبول و در دودمان برجستهٔ کرد بابان زاده شد. پدرش سعید پاشای کرد دولتمرد بلندپایهٔ عثمانی بود که وزیر خارجه شد و از آغاز زندگی، آموزش نخبگانی و پیوندهای سیاسی را برای فؤاد فراهم کرد.
1907 ـ تغییر نسلی: مرگ پدرش درست پیش از سال‌های پرتلاطم پایانی عثمانی، نشانهٔ گذاری برای خاندان است. در این دوره فؤاد در مراتب نظامی پیش می‌رود و سرانجام ژنرال عثمانی و رئیس دادگاه تجدیدنظر نظامی می‌شود.
1914–1918 ـ جنگ بزرگ: هم‌زمان با شکست‌های فاجعه‌بار امپراتوری عثمانی و آغاز گسیختگی آن در جنگ جهانی اول، فؤاد و خاندانش ناچارند در ساختار امپراتوریِ در حال فروپاشی راهی بجویند.
1919 ـ تلاش دیپلماتیک: فؤاد با پذیرفتن نقشی سیاسی و فعال، نایب‌رئیس جمعیت تعالی کردستان می‌شود. هم‌زمان، برادرش شریف پاشای دیپلمات، هیئت کرد در کنفرانس صلح پاریس را رهبری می‌کند تا نزد قدرت‌های بین‌المللی برای کردستان مستقل تلاش کند.
1920 ـ امیدی گذرا: امضای پیمان سِور نخستین امکان رسمی بین‌المللی برای خودمختاری کردها را فراهم می‌کند و اوج تلاش‌های دیپلماتیکی را رقم می‌زند که فؤاد، برادرش و جنبش ملی کرد از آن حمایت می‌کردند.
1923 ـ رؤیای رهاشده: پیمان لوزان جمهوری ترکیهٔ امروزی را پایه می‌گذارد و وعده‌های سِور را به‌کلی کنار می‌گذارد. حمایت بین‌المللی از خودمختاری کردها رها می‌شود و چشم‌انداز سیاسی برای رهبرانی چون فؤاد پاشا به‌شدت تغییر می‌کند.
مطالعهٔ بیشتر / منابع
اگر می‌خواهید زندگی بزرگان کردِ اواخر عثمانی، خاندان بابان و نبردهای دیپلماتیک پایان جنگ جهانی اول را بررسی کنید، این نوشته‌ها زمینه‌ای بسیار مفید فراهم می‌کنند:
شالیان، ژرار. مردمی بی‌کشور: کردها و کردستان، انتشارات زدبوکس، 1993.
جویده، وادی. جنبش ملی کرد، انتشارات دانشگاه سیراکیوز، 2006.
وبگاه تاریخ کرد (Kurdish-History.com)؛ «شریف پاشا: دیپلماتی که رؤیای کردستان داشت». تاریخ کرد؛ این مطلب را بخوانید.
مک‌داول، دیوید. تاریخ معاصر کردها، آی. بی. توریس، 1996.
اوزاوغلو، هاکان. بزرگان کرد و دولت عثمانی: هویت‌های در حال تحول، وفاداری‌های رقیب و مرزهای در حال جابه‌جایی، انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، 2004.
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «کرد فؤاد پاشا». ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد؛ این مطلب را بخوانید.
زورخر، اریک یان. ترکیه: تاریخ معاصر، آی. بی. توریس، 2004.
پرسش‌های رایج
کرد فؤاد پاشا که بود؟
کرد فؤاد پاشا افسر نظامی و مدیر کرد عثمانی، پسر سعید پاشای کرد، وزیر خارجهٔ عثمانی، و برادر شریف پاشا، دیپلمات ملی‌گرای کرد، بود. عضو یکی از برجسته‌ترین خاندان‌های کرد در اواخر امپراتوری عثمانی بود و از درون ساختارهای نظامی و اداری‌ای که دوران کاری خود را در خدمت آن‌ها گذرانده بود، در میان فروپاشی نظام امپراتوری و برآمدن جمهوری ترکیه راه می‌جست.
نسبت کرد فؤاد پاشا با شریف پاشا چه بود؟
کرد فؤاد پاشا و شریف پاشا برادر و هر دو پسر سعید پاشای کرد بودند. درحالی‌که شریف پاشا راه دفاع آشکار از ملی‌گرایی کرد را برگزید و برای حمایت از استقلال کردستان در کنفرانس صلح پاریس حاضر شد، فؤاد پاشا نمایندهٔ پاسخی محتاطانه‌تر و ریشه‌دار در نهادها به فروپاشی امپراتوری عثمانی بود. تفاوت دو برادر گسترهٔ واکنش‌های سیاسی پیش روی نخبگان کرد عثمانی را در این لحظهٔ حساس نشان می‌دهد.
زندگی کرد فؤاد پاشا دربارهٔ تاریخ کرد چه می‌گوید؟
داستان او تجربهٔ نخبگان کرد عثمانی را نشان می‌دهد؛ کردهایی که در نظام امپراتوری سرمایه‌گذاری کرده و در آن بالا آمده بودند و هنگام فروپاشی آن با پرسش هویت و بقا روبه‌رو شدند. شناخت تاریخ کرد نیازمند شناخت هم مبارزان و ملی‌گرایان و هم کسانی است که از درون نظام راه خود را می‌جستند.