Malbat di dîroka Osmanî de hene ku navên wan bi nifşan li astên herî bilind ên desthilatiyê xuya dikin — ne bi tesadufê, lê bi têkeliya jêhatîbûnê, zîrekiya siyasî û rêvebirina stratejîk a nasname û dilsoziyê ya ku mozaîka etnîk a tevlihev a împaratoriyê dixwest. Malbata Seîd Paşa Kurd yek ji wan malbatan bû. Bi kokan Kurd, bi perwerdehiyê Osmanî û ji pêdiviyê cîhanî, wan parêzgar, general, birayekî Sadrêazam ji aliyê zewacê ve, dîplomatekî ku xewna Kurdistanê didît û — di Kurd Fûad Paşa de — efser û rêveberek hilberandin ku karê wî rêça împaratoriyê bi xwe şopand: ji lûtkeya desthilatiya Osmanî bi felaketa Şerê Cîhanê yê Yekem re heta encamên nezelal ên ku tê de hemû tiştên împaratorî nûnertiya wan dikir dihatin ji holê rakirin û guherandin.
Kurd Fûad Paşa kurê Seîd Paşa Kurd bû — dewletmendê Kurd ê Osmanî ku wek Wezîrê Karûbarên Derve kar kir û yekbûna sosret a malbata xwe bi astên herî bilind ên rêveberiya Osmanî re di xwe de nîşan da. Ew birayê Şerîf Paşa bû, dîplomatê ku dê li Konferansa Aştiyê ya Parîsê ya 1919an bibe yek ji parêzvanên herî berbiçav ên serxwebûna Kurdî. Ew di çevreyên herî bilind ên civaka dawiya Osmaniyan de diçû û dihat, hem îmtiyaz hem barên cihê malbata xwe hildigirt û bi şiyanên ku temenekî perwerdehiya elîta Osmanî dabûn wî, di nav hilweşîna împaratoriyê û bilindbûna Komara Tirkiyeyê de rêya xwe dît.
Naverok
1. Beşa 1: Malbata Seîd Paşa Kurd
2. Beşa 2: Mezinbûn li lûtkeya Osmanî
3. Beşa 3: Karê leşkerî û îdarî
4. Beşa 4: Hilweşîna împaratoriyê
5. Beşa 5: Birayê Şerîf Paşa — Nasnameya Kurdî û dilsoziya Osmanî
6. Beşa 6: Derbasbûn ber bi komarê
7. Beşa 7: Mîras — Jiyaneke Kurdî–Osmanî
Beşa 1: Malbata Seîd Paşa Kurd
Ji bo têgihiştina Kurd Fûad Paşa, divê mirov bi bavê wî, Seîd Paşa Kurd (1834–1907), dest pê bike — yek ji kesayetiyên Kurd ên herî sosret ên dîroka Împaratoriya Osmanî. Seîd Paşa di astên herî bilind de xizmeta împaratoriyê kir, gihîşt meqamê Wezîrê Karûbarên Derve û derfeta pêşketina Kurdî di nav pergala Osmanî de di xwe de nîşan da. Ew kesayetiyek bû ku di heman demê de wek xizmetkarekî dilsoz ê Osmanî û mêrekî bêguman Kurd kar dikir — ku leqeba wî bi xwe, «Kurd», li şûna veşartina nasnameya wî ya etnîk, wê ragihand.
Kurd Fûad Paşa di vê malbatê de ji dayik bû — yek ji çend zarokan ku her yek dê bi awayê xwe şopa xwe li dawiya serdema Osmanî û destpêka komarê bihêle. Birayê wî Şerîf Paşa bû dîplomat, parêzvanê neteweperestiya Kurdî û di dawiyê de yek ji dengên herî berbiçav ên serxwebûna Kurdî li Konferansa Aştiyê ya Parîsê. Têkiliyên malbata wî dûrtir dirêj dibûn: birayekî ji aliyê zewacê ve Seîd Helîm Paşa bû, ku di salên nazik ên Şerê Cîhanê yê Yekem de wek Sadrêazamê Împaratoriya Osmanî kar kir.
Beşa 2: Mezinbûn li lûtkeya Osmanî
Kurd Fûad Paşa di jîngeha taybet a elîta Osmanî ya Stenbolê de mezin bû — jîngeheke ku tê de Fransî li gel Tirkî dihat axaftin, ramanên Ewropayî yên derbarê rêveberî, qanûn û civakê de li gel kevneşopiyên Osmanî dihatin mijûlkirin, û pirsa ku Kurdbûn çi dihat wateyê hebû lê hîn bi awayê ku dê bibe ji aliyê siyasî ve lezgîn nebû. Mala malbatê cihek bû ku gelek cîhan bi hev re dijiyan: mîrasa Kurdî ya kevneşopiya Baban, çanda îdarî ya Osmanî ya ku bavê wî di xwe de nîşan dida û bandorên Ewropayî yên cîhanî ku perwerdehiya elîta dawiya Osmaniyan şêwe dikirin.
Beşa 3: Karê leşkerî û îdarî
Kurd Fûad Paşa karê xwe di nav sazûmanên leşkerî û îdarî yên Osmanî de şopand — rêya xwezayî ji bo mêrekî bi paşxane û têkiliyên wî. Wî di împaratoriyeke ku ji dawiya sedsala nozdehan ve hema bêje bi berdewamî di bin zexta leşkerî de bû kar kir — Şerê Rûsî–Tirkî yê 1877–1878an, Şerên Balkanê yên 1912–1913an, Şerê Cîhanê yê Yekem — her qeyran tevna pergala împaratorî bêtir di tengasiyê de dida û pirsên nasnameya etnîk û dilsoziya siyasî tûjtir dikir ku îdeolojiya fermî ya împaratoriyê hewl dida tepeser bike.
Beşa 4: Hilweşîna împaratoriyê
Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna li pey wê ya Împaratoriya Osmanî felaketa diyarker a nifşa Kurd Fûad Paşa bû. Împaratoriya ku ew perwerde kiribû, kar dabû wî û cihê sosret dabû malbata wî hilweşiya. Dagirkirina Stenbolê ji aliyê hevpeymanan ve û danûstandinên aştiyê yên li pey wê ku tehdîd dikirin erdên Osmanî di nav hêzên serkeftî de parçe bikin, qeyraneke bêhempa ya nasname û dilsoziyê ji bo Kurdên Osmanî yên çîna wî afirandin. Bersiva birayê wî Şerîf Paşa qebûlkirina eşkere ya neteweperestiya Kurdî bû — li Konferansa Aştiyê ya Parîsê wek parêzvanê Kurdistaneke serbixwe xuya bibe. Xuya ye bersiva Fûad hişyartir bû — bersiva mêrekî leşkerî ku hisa wî parastina sazûmanên wî xizmeta wan kiribû bû, ne avakirina yên nû.
Beşa 5: Birayê Şerîf Paşa — Nasnameya Kurdî û dilsoziya Osmanî
Cudahîya di navbera Kurd Fûad Paşa û birayê wî Şerîf Paşa de rêza bersivên ji bo Kurdên Osmanî yên çîna wan amade ronî dike. Şerîf rêya neteweperestiya eşkere ya Kurdî hilbijart — rêyek ku navdariya navneteweyî da wî, lê sirgûniya mayînde û taliya mêrekî ku hemû tiştê xwe li ser dozeke bi ser neketibû danîbû jî. Rêya Fûad kêmtir dramatîk bû û zêdetir di nav sazûmanên Osmanî û paşê Tirk de bi cih bû. Vê cudahiyê ne cudahiyeke nasnameya Kurdî nîşan dida — her du mêr dizanîbûn kî ne — lê cudahiyeke xûya siyasî û hesabê stratejîk nîşan dida.
Beşa 6: Derbasbûn ber bi komarê
Damezirandina Komara Tirkiyeyê di 1923an de ji elîta Kurdî–Osmanî dixwest ku di guherîneke bingehîn de rêya xwe bibîne. Dewleta nû bi awayekî ku împaratorî tu caran nebûbû bi eşkere neteweperest a Tirk bû. Nasnameya Kurdî, ku di nav pergala Osmanî de rastiyeke naskirî lê gelek caran ji aliyê siyasî ve bindest bû, niha ji bo dewleta Kemalî pirsgirêkeke îdeolojîk bû. Kesayetiyên leşkerî û îdarî yên Kurd ên dawiya serdema Osmanî di helwesteke bi taybetî tevlihev de bûn — hin berxwedana eşkere hilbijartin, kesên din di çarçoveya nû de li lihevkirinê geriyan.
Beşa 7: Mîras — Jiyaneke Kurdî–Osmanî
Kurd Fûad Paşa nûnertiya cureyekê dike ku sedsala bîstem dê ji holê rake: Kurdê Osmanî yê elîta împaratorî, mêrek ku pergaleke êdî tune ew perwerde kiribû û bi şiyanên ku wê pergalê dabûn wî di nav kavilên wê de rêya xwe dibîne. Ew ne şoreşger an lehengê neteweperest bû. Ew tiştekî nûnertir bû: mêrekî çîn û dema xwe, ku împaratoriyekê şêwe kiribû, hewl dida ji hilweşîna wê rizgar bibe. Girîngiya wî ji bo dîroka Kurdî tam di vê nûnertiyê de ye — serpêhatiya Kurdan a hilweşîna Osmaniyan ne tenê serpêhatiya şervanên berxwedana eşkere hilbijartin bû, lê ya malbatên wek wî jî bû.
Rêza demî ya Kurd Fûad Paşa
Nêzî salên 1870an — Destpêkên esîlzade: Li Stenbolê di neseba Kurdî ya Baban a berbiçav de ji dayik bû. Bavê wî Seîd Paşa Kurd dewletmendekî Osmanî yê payebilind bû ku wek Wezîrê Karûbarên Derve kar kir; ew ji destpêka jiyanê ve perwerdehiyeke elît û têkiliyên siyasî ji Fûad re dabîn kirin.
1907 — Guherîna nifşan: Mirina bavê wî derbasbûnek ji bo malbatê nîşan dide, rast berî salên dawî yên tevlihev ên serdema Osmanî. Di vê serdemê de Fûad di rutbeyên leşkerî de bilind dibe û di dawiyê de dibe Generalekî Osmanî û Serokê Dadgeha Îstînafê ya Leşkerî.
1914–1918 — Şerê Mezin: Dema Împaratoriya Osmanî têkçûnên felaketbar derbas dike û di Şerê Cîhanê yê Yekem de dest bi perçebûnê dike, Fûad û malbata wî neçar dibin di sazûmaneke împaratorî ya hilweşiyandî de rêya xwe bibînin.
1919 — Hewldana dîplomatîk: Fûad roleke siyasî ya çalak hildigire û wek Cîgirê Serokê Cemiyeta Bilindbûna Kurdistanê kar dike. Di heman demê de, birayê wî, dîplomat Şerîf Paşa, li Konferansa Aştiyê ya Parîsê rêberiya heyeta Kurd dike da li cem hêzên navneteweyî ji bo Kurdistaneke serbixwe lobiyê bike.
1920 — Hêviyeke derbasbûyî: Îmzekirina Peymana Sêvrê derfeta fermî ya navneteweyî ya yekem a xweseriya Kurdî pêşkêş dike û lûtkeya hewldanên dîplomatîk ên Fûad, birayê wî û tevgera neteweyî ya Kurd parêzvaniya wan dikirin nîşan dide.
1923 — Xewn tê hiştin: Peymana Lozanê Komara Tirkiyeyê ya nûjen bi cih dike û sozên li Sêvrê hatine dayîn bi tevahî jê dike. Piştgiriya navneteweyî ya xweseriya Kurdî tê berdan û rewşa siyasî ji bo rêberên Kurd wek Fûad Paşa bi awayekî mezin diguherîne.
Xwendinên din/Çavkanî
Heke hûn dixwazin jiyanên navdarên Kurd ên dawiya Osmaniyan, malbata Baban û şerên dîplomatîk ên di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem de hatin kirin keşf bikin, ev nivîs çarçoveyeke gelek baş dabîn dikin:
Chaliand, Gérard. Gelek Bê Welat: Kurd û Kurdistan. Zed Books, 1993.
Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurd. Syracuse University Press, 2006.
Kurdish-History.com. «Şerîf Paşa: Dîplomatê ku xewna Kurdistanê didît.» Dîroka Kurdî. Li vir bixwînin.
McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
Özoğlu, Hakan. Navdarên Kurd û Dewleta Osmanî: Nasnameyên Geşedêr, Dilsoziyên Pêşbaz û Sînorên Guhêrbar. SUNY Press, 2004.
Beşdarên Wikipedia. «Kurd Fûad Paşa.» Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Li vir bixwînin.
Zürcher, Erik Jan. Tirkiye: Dîrokeke Nûjen. I.B. Tauris, 2004.
Pirsên pir tên pirsîn
Kurd Fûad Paşa kî bû?
Kurd Fûad Paşa efser û rêveberekî leşkerî yê Kurd ê Osmanî, kurê Seîd Paşa Kurd (Wezîrê Karûbarên Derve yê Osmanî) û birayê Şerîf Paşa (dîplomatê neteweperest ê Kurd) bû. Ew endamê yek ji malbatên Kurd ên herî berbiçav ên dawiya Împaratoriya Osmanî bû û hilweşîna pergala împaratorî û bilindbûna Komara Tirkiyeyê ji nav sazûmanên leşkerî û îdarî yên karê xwe di xizmeta wan de derbas kiribû şopand.
Kurd Fûad Paşa çawa bi Şerîf Paşa re xizm e?
Kurd Fûad Paşa û Şerîf Paşa bira bûn, her du kurên Seîd Paşa Kurd. Her çend Şerîf Paşa rêya parêzvaniya neteweperestiya eşkere ya Kurdî hilbijart — li Konferansa Aştiyê ya Parîsê xuya bû da ji bo serxwebûna Kurdî arguman bike — Fûad Paşa bersiveke hişyartir û di nav sazgehan de bicihbûyî ya hilweşîna Împaratoriya Osmanî nîşan da. Cudahiya di navbera her du birayan de rêza bersivên siyasî yên ji bo elîta Kurdî–Osmanî di vê dema nazik de amade nîşan dide.
Jiyana Kurd Fûad Paşa derbarê dîroka Kurdî de çi ji me re dibêje?
Çîroka wî serpêhatiya elîta Kurdî–Osmanî nîşan dide — ew Kurdên ku veberhênan kiribûn di pergala împaratorî de û tê de bilind bûbûn, û dema ew pergal hilweşiya bi pirsa nasname û mayînê re rûbirû bûn. Têgihiştina dîroka Kurdî têgihiştina ne tenê şervan û neteweperestan, lê kesên wisa jî dixwaze.