مقدمه
در 20 نوامبر 1919، در راهروهای کنفرانس صلح پاریس، اتفاقی چشمگیر رخ داد. شریف پاشا، نمایندهٔ کردها، و بوغوس نوبار پاشا، رئیس هیئت ملی ارمنی، اعلامیهٔ مشترک همبستگی، موسوم به توافق کردها و ارمنیان، را امضا کردند. دو مردمی که امپراتوری عثمانی سده‌ها آن‌ها را در برابر یکدیگر قرار داده بود، در حساس‌ترین لحظهٔ تاریخ معاصر خاورمیانه تصمیم گرفتند در کنار هم بایستند. توافق کردند که کردستانی مستقل و ارمنستانی متحد در کنار یکدیگر و زیر قیمومت یک قدرت واحد تشکیل شوند، مرزها را کنفرانس صلح تعیین کند و حقوق اقلیت‌ها به‌طور متقابل محترم شمرده شود.
اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان یکی از الهام‌بخش‌ترین و سرانجام یکی از تراژیک‌ترین لحظات تاریخ دیپلماسی کرد است. نشان داد که رهبران کرد توان دیپلماسی پیچیدهٔ بین‌المللی دارند، رنج مشترک کردها و ارمنیان زیر فرمان عثمانی را به رسمیت می‌شناسند و آماده‌اند آینده‌ای بر پایهٔ همزیستی به‌جای درگیری بسازند. اما توافق هرگز اجرا نشد. قدرت‌های بزرگ آن را نادیده گرفتند. ملی‌گرایان ترک آن را نابود کردند و هر دو مردم بی‌دولت ماندند.
فهرست مطالب
اعلامیهٔ کردها و ارمنیان چه بود؟
شریف پاشا: دیپلماسی کرد در عرصهٔ جهانی
اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان چه بود؟
اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان، که توافق کردها و ارمنیان نیز نامیده می‌شود، بیانیه‌ای مشترک بود که در 20 نوامبر 1919 در کنفرانس صلح پاریس به امضای شریف پاشا به نمایندگی از هیئت کرد و بوغوس نوبار پاشا، رئیس هیئت ملی ارمنی، رسید. اعلامیه تلاشی برای نزدیک‌کردن ادعاهای ارضی رقیب کردها و ارمنیان در استان‌های شرقی سابق عثمانی و ارائهٔ جبهه‌ای متحد به قدرت‌های متفق بود.
توافق مقرر می‌کرد که ارمنستانی متحد و کردستانی مستقل زیر قیمومت یک قدرت واحد تشکیل شوند. ترسیم مرز کردستان و ارمنستان به تصمیم کنفرانس صلح واگذار شد. هر دو دولت آینده حقوق اقلیت‌های خود را تضمین می‌کردند و محترم می‌شمردند. این توافق در اصل پیمانی برای به‌رسمیت‌شناختن متقابل بود: کردها خواست ارمنیان برای تشکیل دولت و ارمنیان خواست کردها برای تشکیل دولت را به رسمیت شناختند؛ دو مردم که حق یکدیگر برای موجودیت به‌عنوان ملت را تأیید می‌کردند.
نکات اصلی
• کردها و ارمنیان، دو مردمی که امپراتوری عثمانی با سوءاستفاده از آن‌ها در برابر یکدیگر قرارشان داده بود، در حساس‌ترین لحظهٔ تاریخ معاصرشان همبستگی را بر رقابت ترجیح دادند.
• توافق مهارت دیپلماتیک کردها را نشان داد؛ شریف پاشا در بالاترین سطوح دیپلماسی بین‌المللی فعالیت می‌کرد، یادداشتی دربارهٔ خواسته‌های کردها ارائه می‌داد و مستقیماً با هیئت ارمنی مذاکره می‌کرد.
• هر دو هیئت حق یکدیگر برای تشکیل دولت را به رسمیت شناختند و به حمایت از حقوق اقلیت‌ها متعهد شدند؛ چشم‌اندازی از همزیستی که بسیار جلوتر از زمان خود بود.
• توافق هرگز اجرا نشد؛ قدرت‌های بزرگ آن را نادیده گرفتند، ملی‌گرایان ترک هر دو وعدهٔ تشکیل دولت کردی و ارمنی را نابود کردند و پیمان لوزان (1923) کردستان را به‌کلی از نقشه محو کرد.
اطلاعات کوتاه
اعلامیه: اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان (توافق کردها و ارمنیان) تاریخ: 20 نوامبر 1919 امضاکنندگان: شریف پاشا (هیئت کرد) و بوغوس نوبار پاشا (هیئت ملی ارمنی) محل: کنفرانس صلح پاریس، فرانسه نوع: اعلامیهٔ مشترک همبستگی و به‌رسمیت‌شناختن متقابل مفاد اصلی: تشکیل کردستان مستقل و ارمنستان متحد زیر قیمومت یک قدرت واحد؛ تعیین مرز کردستان و ارمنستان به دست کنفرانس صلح؛ احترام متقابل به حقوق اقلیت‌ها زمینه: شریف پاشا در 6 فوریهٔ 1919 یادداشتی دربارهٔ خواسته‌های کردها به کنفرانس صلح ارائه کرده بود نتیجه: هرگز اجرا نشد؛ پیمان سِور (1920) جای آن را گرفت و سپس پیمان لوزان (1923) آن را محو کرد
زمینهٔ تاریخی: دو مردم، یک ستمگر
رابطهٔ کردها و ارمنیان زیر فرمان عثمانی پیچیده و دردناک بود. هر دو مردم در استان‌های شرقی امپراتوری عثمانی سکونت داشتند. دولت عثمانی به‌شکلی نظام‌مند قبایل کرد را ابزار خشونت علیه جوامع ارمنی قرار می‌داد؛ ویرانگرترین نمونه در نسل‌کشی ارمنیان در 1915–1916 بود. سواره‌نظام نامنظم کرد، به‌ویژه هنگ‌های حمیدیه، علیه روستاهای ارمنی به کار گرفته شد. افراد بسیاری از میان کردها در نسل‌کشی شرکت کردند، هرچند برخی دیگر با پذیرش خطر بزرگ برای خود، به همسایگان ارمنی پناه دادند.
تا 1919، با شکست امپراتوری عثمانی و شکل‌دهی دوبارهٔ جهان در کنفرانس صلح پاریس، هم کردها و هم ارمنیان فرصتی برای تشکیل دولت دیدند. اما ادعاهای ارضی‌شان همپوشانی چشمگیری داشت: هر دو مردم استان‌های وان، بدلیس، دیاربکر و ارزروم را مطالبه می‌کردند. قدرت‌های متفق شریف پاشا و بوغوس نوبار پاشا را تشویق کردند با مذاکرهٔ مستقیم ادعاهای رقیب خود را حل کنند. نتیجه، توافق کردها و ارمنیان بود؛ اعلامیه‌ای که برای لحظه‌ای کوتاه، آینده‌ای را تصور کرد که در آن هر دو مردم بتوانند همچون همسایگانی مستقل زندگی کنند.
مفاد اعلامیه: چشم‌انداز همزیستی
توافق کردها و ارمنیان چندین بند اصلی داشت. نخست، هر دو طرف توافق کردند که کردستانی مستقل و ارمنستانی متحد در استان‌های شرقی سابق عثمانی تشکیل شوند. دوم، هر دو دولت قرار بود زیر قیمومت یک قدرت واحد قرار گیرند تا تضمین شود که امپراتوری خارجی هیچ‌یک را علیه دیگری به کار نگیرد. سوم، تعیین مرز دقیق کردستان و ارمنستان به کنفرانس صلح سپرده می‌شد، با پذیرش اینکه ادعاهای همپوشان پیچیده‌تر از آن بودند که به‌صورت دوجانبه حل شوند. چهارم، هر دو دولت به احترام و حمایت از حقوق اقلیت‌های خود متعهد شدند.
توافق بیشتر عمل‌گرایانه بود تا آرمان‌گرایانه. هر دو هیئت می‌دانستند که ادعاهایشان همپوشانی دارد و هیچ‌یک نمی‌تواند به بهای دیگری صاحب دولت شود. امید داشتند با ارائهٔ جبهه‌ای متحد به قدرت‌های متفق نشان دهند که همزیستی ممکن است و هر دو مردم شایستهٔ تعیین سرنوشت‌اند. این لحظه‌ای نادر از دیپلماسی میان جوامع در منطقه‌ای بود که قدرت‌های امپراتوری همواره از تفرقه سود برده بودند.
شریف پاشا: دیپلماسی کرد در عرصهٔ جهانی
شریف پاشا دیپلماتی کرد و سفیر پیشین عثمانی بود که منافع کردها را در کنفرانس صلح پاریس نمایندگی می‌کرد. در 6 فوریهٔ 1919 یادداشتی رسمی به کنفرانس صلح ارائه کرد که خواسته‌های مردم کرد را شرح می‌داد؛ یکی از نخستین درخواست‌های رسمی کردها برای تعیین سرنوشت در دیپلماسی بین‌المللی. یادداشت بر پایهٔ اصول تعیین سرنوشت ملی که رئیس‌جمهور وودرو ویلسون از آن‌ها دفاع کرده بود، خواستار دولتی مستقل برای کردها در استان‌های شرقی سابق عثمانی بود.
دیپلماسی شریف پاشا در پاریس نقطهٔ عطفی در تاریخ سیاسی کرد بود. برای نخستین بار، نماینده‌ای کرد در بالاترین سطح دیپلماسی بین‌المللی فعالیت می‌کرد، مستقیماً با قدرت‌های متفق تعامل داشت و در جایگاهی برابر با دیگر هیئت‌های ملی مذاکره می‌کرد. توافق کردها و ارمنیان ثمرهٔ این دیپلماسی بود و نشان داد که اندیشهٔ سیاسی کرد، حتی در 1919، بر اصول همزیستی، به‌رسمیت‌شناختن متقابل و حقوق اقلیت‌ها استوار بود.
بااین‌حال، اختیار نمایندگی شریف پاشا محل اختلاف بود. بسیاری از رهبران قبیله‌ای و سیاسی کرد در داخل کردستان مأموریت نمایندگی او را به رسمیت نمی‌شناختند و دولت بریتانیا نیز دربارهٔ تشکیل دولت کردی موضعی دوگانه داشت؛ ترجیح می‌داد مناطق کردنشین را در عراقی زیر کنترل بریتانیا ادغام کند. هیئت کرد در پاریس از درون و بیرون تضعیف شد و دستاوردهایش با واقعیت‌های ژئوپلیتیکیِ سامان پس از جنگ از میان می‌رفت.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
1915–1916 ـ نسل‌کشی ارمنیان؛ دولت عثمانی نیروهای نامنظم کرد را علیه جوامع ارمنی به کار می‌گیرد.
ژانویهٔ 1919 ـ کنفرانس صلح پاریس آغاز می‌شود؛ هیئت‌های کرد و ارمنی حضور می‌یابند.
6 فوریهٔ 1919 ـ شریف پاشا یادداشت خود دربارهٔ خواسته‌های کردها را به کنفرانس صلح ارائه می‌کند.
20 نوامبر 1919 ـ اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان به امضای شریف پاشا و بوغوس نوبار پاشا می‌رسد.
اوت 1920 ـ پیمان سِور مفادی برای کردستان خودمختار و ارمنستان مستقل دربر دارد.
1920–1923 ـ جنگ استقلال ترکیه؛ مصطفی کمال طرح‌های متفقین برای منطقه را شکست می‌دهد.
ژوئیهٔ 1923 ـ پیمان لوزان هیچ اشاره‌ای به کردستان یا ارمنستان نمی‌کند؛ امکان تشکیل دولت برای هر دو مردم محو می‌شود.
1927 ـ جمعیت کردی خویبون، با حمایت فدراسیون انقلابی ارمنی، قیام جمهوری آرارات را رهبری می‌کند.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان از آن رو اهمیت دارد که نمایندهٔ راهی پیموده‌نشده است. در نوامبر 1919، رهبران کرد و ارمنی آینده‌ای را تصور کردند که در آن هر دو مردم بتوانند از راه همکاری به‌جای رقابت صاحب دولت شوند. ادعاهای یکدیگر را به رسمیت شناختند، به حمایت از اقلیت‌ها متعهد شدند و جبهه‌ای متحد به جامعهٔ بین‌المللی ارائه کردند. این چشم‌انداز همزیستی در منطقه‌ای بود که امپراتوری‌ها همواره از تفرقه سود برده بودند.
ناکامی اعلامیه تراژدی مشترک هر دو مردم است. قدرت‌های بزرگ در پاریس هرگز همبستگی کردها و ارمنیان را جدی نگرفتند. پیمان سِور (1920) مفادی برای خودمختاری کردها و استقلال ارمنیان دربر داشت، اما هرگز اجرا نشد. جنبش ملی‌گرای ترک به رهبری مصطفی کمال طرح‌های متفقین را شکست داد و پیمان لوزان (1923) هیچ اشاره‌ای به کردستان یا ارمنستان نکرد. هر دو مردم از داشتن دولت محروم شدند و چشم‌انداز همزیستیِ بیان‌شده در نوامبر 1919 زیر ژئوپلیتیک سدهٔ 20 مدفون شد.
بااین‌حال، روح همبستگی کردها و ارمنیان زنده ماند. در 1927، جمعیت کردی خویبون که قیام جمهوری آرارات در شرق ترکیه را رهبری می‌کرد، از حمایت فدراسیون انقلابی ارمنی برخوردار بود. روشنفکران کرد و ارمنی همچنان تاریخ مشترک ستم و منافع مشترکشان در به‌چالش‌کشیدن انکار ترکیه را به رسمیت می‌شناختند. امروزه بسیاری از جنبش‌های سیاسی کرد نسل‌کشی ارمنیان را رسماً به رسمیت شناخته و خواستار آشتی شده‌اند. اعلامیهٔ 1919 بذری کاشت که یک سده بعد همچنان می‌روید.
پرسش‌های رایج
اعلامیهٔ همبستگی کردها و ارمنیان چه بود؟
اعلامیه‌ای مشترک بود که در 20 نوامبر 1919 در کنفرانس صلح پاریس به امضای شریف پاشا، نمایندهٔ کردها، و بوغوس نوبار پاشا، رهبر ارمنی، رسید. خواستار کردستان مستقل و ارمنستان متحد زیر قیمومت یک قدرت واحد بود، با مرزهایی که کنفرانس صلح تعیین می‌کرد و حمایت متقابل از حقوق اقلیت‌ها.
چرا کردها و ارمنیان در 1919 همکاری کردند؟
هر دو مردم در استان‌های شرقی سابق عثمانی ادعاهای ارضی همپوشان داشتند. به‌جای رقابت، که هر دو را تضعیف می‌کرد، توافق کردند جبهه‌ای متحد به قدرت‌های متفق ارائه دهند و حق یکدیگر برای تشکیل دولت را به‌طور متقابل به رسمیت بشناسند. تاریخ مشترکی از ستم زیر فرمان عثمانی داشتند و دریافتند که همکاری راه بهتری از رقابت برای تعیین سرنوشت فراهم می‌کند.
چرا اعلامیه هرگز اجرا نشد؟
قدرت‌های بزرگ در پاریس تشکیل دولت کردی یا ارمنی را در اولویت قرار ندادند. پیمان سِور (1920) مفادی برای هر دو دربر داشت، اما جنبش ملی‌گرای ترک طرح‌های متفقین را شکست داد. پیمان لوزان (1923) هیچ اشاره‌ای به کردستان یا ارمنستان نکرد و هر دو مردم بی‌دولت ماندند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
مرکز مطالعات کردی ـ بازنویسی مسیر کردها به‌سوی لوزان
هفته‌نامهٔ ارمنی ـ ارمنیان و کردها (گونایسو، 2009)
مک‌داول، دی.، تاریخ معاصر کردها، آی. بی. توریس، 2004.
وزارت خارجهٔ ایالات متحده ـ اسناد مربوط به روابط خارجی ایالات متحده: کنفرانس صلح پاریس، 1919