پێشەکی
لە 20ی تشرینی دووەمی 1919، لە ڕەوەقەکانی کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا، ڕووداوێکی سەرنجڕاکێش ڕووی دا. شەریف پاشا، نوێنەری کورد، و پۆغۆس نوبار پاشا، سەرۆکی شاندی نەتەوەیی ئەرمەنی، ڕاگەیاندنێکی هاوبەشی هاوپشتییان واژۆ کرد؛ ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنی. دوو خەڵک کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بۆ سەدەیان دژی یەکتری خستبوونەوە، لە چارەنووسسازترین ساتی مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڕیاریان دا شان بە شانی یەکتر بوەستن. ڕێک کەوتن کە کوردستانێکی سەربەخۆ و ئەرمەنستانێکی یەکگرتوو تەنیشت یەکتر، لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی هەمان هێزدا، دابمەزرێن، سنوورەکانیان کۆنفرانسی ئاشتی دیاری بکات و بەرامبەر یەکتر ڕێز لە مافەکانی کەمینەکان بگرن.
ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی یەکێکە لە ئیلهامبەخشترین ساتەکانی مێژووی دیپلۆماسیی کورد، و لە کۆتاییدا یەکێکیش لە تراژیدیترین ساتەکانی. نیشانی دا کە سەرکردەکانی کورد توانای دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیی پێشکەوتوویان هەیە، دەردی هاوبەشی کورد و ئەرمەنییان لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا دەناسی و ئامادە بوون داهاتوویەک لەسەر بنەمای پێکەوەژیان بونیاد بنێن، نەک ململانێ. بەڵام ڕێککەوتنەکە هەرگیز جێبەجێ نەکرا. زلهێزەکان پشتگوێیان خست. نەتەوەگەرایانی تورک تێکیان دا. هەردوو خەڵکیش بێدەوڵەت مانەوە.
ناوەڕۆک
ڕاگەیاندنی کورد–ئەرمەنی چی بوو؟
شەریف پاشا: دیپلۆماسیی کورد لە سەکۆی جیهاندا
ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی چی بوو؟
ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی (کە بە ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنیش ناسراوە) بەیاننامەیەکی هاوبەش بوو کە لە 20ی تشرینی دووەمی 1919 لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا، لەلایەن شەریف پاشا، نوێنەری شاندی کورد، و پۆغۆس نوبار پاشا، سەرۆکی شاندی نەتەوەیی ئەرمەنییەوە، واژۆ کرا. ڕاگەیاندنەکە هەوڵێک بوو بۆ نزیککردنەوەی داواکارییە خاکییە ڕکابەرەکانی کورد و ئەرمەنی لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییە پێشوویەکانی عوسمانیدا و پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو بە هێزە هاوپەیمانەکان.
ڕێککەوتنەکە دیاری کرد کە ئەرمەنستانێکی یەکگرتوو و کوردستانێکی سەربەخۆ لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی هەمان هێزدا دابمەزرێن. کێشانی سنووری کوردستان–ئەرمەنستان بە بڕیاری کۆنفرانسی ئاشتی سپێردرا. هەردوو دەوڵەتی داهاتوو دەبوو مافەکانی کەمینەکانی ناو خۆیان مسۆگەر بکەن و ڕێزیان لێ بگرن. لە بنەڕەتدا، پەیمانێکی دانپێدانانی بەرامبەر بوو: کورد دانی بە داواکاریی ئەرمەنی بۆ دەوڵەتبووندا نا و ئەرمەنی دانی بە داواکاریی کورد بۆ دەوڵەتبووندا نا؛ دوو خەڵک مافی یەکتریان بۆ بوون وەک نەتەوە پشتڕاست دەکردەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• کورد و ئەرمەنی ــ دوو خەڵک کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بۆ مەبەستی خۆی دژی یەکتری بەکار هێنابوون ــ لە چارەنووسسازترین ساتی مێژووی هاوچەرخی خۆیاندا هاوپشتییان هەڵبژارد، نەک ڕکابەری.
• ڕێککەوتنەکە پێشکەوتوویی دیپلۆماسیی کوردی نیشان دا؛ شەریف پاشا لە باڵاترین ئاستەکانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا کاری دەکرد، یادداشتێکی دەربارەی داواکارییەکانی کورد پێشکەش کرد و بە ڕاستەوخۆ لەگەڵ شاندی ئەرمەنی دانوستانی کرد.
• هەردوو شاند دانیان بە مافی یەکتر بۆ دەوڵەتبووندا نا و پابەندیی خۆیان بە پاراستنی مافەکانی کەمینەکان دەربڕی؛ دیدێک بۆ پێکەوەژیان کە زۆر لە سەردەمی خۆی پێشکەوتووتر بوو.
• ڕێککەوتنەکە هەرگیز جێبەجێ نەکرا؛ زلهێزەکان پشتگوێیان خست، نەتەوەگەرایانی تورک هەردوو بەڵێنی دەوڵەتبوونی کورد و ئەرمەنییان تێک دا و پەیماننامەی لۆزان (1923) کوردستانی بە تەواوی لە نەخشە سڕییەوە.
زانیارییە خێراکان
ڕاگەیاندن: ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی (ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنی) بەروار: 20ی تشرینی دووەمی 1919 واژۆکاران: شەریف پاشا (شاندی کورد) و پۆغۆس نوبار پاشا (شاندی نەتەوەیی ئەرمەنی) شوێن: کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس، فەرەنسا جۆر: ڕاگەیاندنی هاوبەشی هاوپشتی و دانپێدانانی بەرامبەر مەرجە سەرەکییەکان: دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ و ئەرمەنستانێکی یەکگرتوو لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی هەمان هێزدا؛ دیاریکردنی سنووری کوردستان–ئەرمەنستان لەلایەن کۆنفرانسی ئاشتییەوە؛ ڕێزگرتنی بەرامبەر لە مافەکانی کەمینەکان چوارچێوە: شەریف پاشا لە 6ی شوباتی 1919 یادداشتێکی دەربارەی داواکارییەکانی کورد پێشکەشی کۆنفرانسی ئاشتی کردبوو ئەنجام: هەرگیز جێبەجێ نەکرا؛ پەیماننامەی سیڤەر (1920) جێی گرتەوە و دواتر پەیماننامەی لۆزان (1923) سڕییەوە
چوارچێوەی مێژوویی: دوو خەڵک، یەک چەوسێنەر
پەیوەندیی نێوان کورد و ئەرمەنی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا ئاڵۆز و ئازاربەخش بوو. هەردوو خەڵک لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەژیان. حکومەتی عوسمانی بە شێوەیەکی سیستەماتیک هۆزە کوردەکانی وەک ئامرازی توندوتیژی دژ بە کۆمەڵگە ئەرمەنییەکان بەکار دەهێنا، و وێرانکەرترین نموونەی ئەمە لە جینۆسایدی ئەرمەنی لە 1915–1916دا بوو. هێزە سوارە نامنەزەمە کوردەکان ــ بە تایبەتی ئەلاکانی حەمیدیە ــ دژ بە گوندە ئەرمەنییەکان بەکار هێنران. زۆر تاکی کورد بەشدارییان لە جینۆسایدەکەدا کرد، هەرچەندە هەندێکی دیکە، بە قبوڵکردنی مەترسییەکی گەورە بۆ خۆیان، پەنایان بە دراوسێ ئەرمەنییەکانیان دا.
تا 1919، دوای شکستخواردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و لە کاتێکدا کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس جیهانی دووبارە ڕێک دەخستەوە، کورد و ئەرمەنی هەردووکیان دەرفەتێکیان بۆ دەوڵەتبوون دەبینی. بەڵام داواکارییە خاکییەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو بەسەر یەکتردا دەکەوتن: پارێزگاکانی وان و بەدلیس و ئامەد و ئەرزەڕووم لەلایەن هەردوو خەڵکەوە داوا دەکران. هێزە هاوپەیمانەکان شەریف پاشا و پۆغۆس نوبار پاشایان هان دا داواکارییە ڕکابەرەکانیان لە ڕێگەی دانوستانی ڕاستەوخۆوە یەکلایی بکەنەوە. ئەنجامەکە ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنی بوو؛ ڕاگەیاندنێک کە بۆ ساتێکی کورت داهاتوویەکی وێنا کرد کە هەردوو خەڵک تێیدا وەک دوو دراوسێی سەربەخۆ بژین.
مەرجەکانی ڕاگەیاندنەکە: دیدێک بۆ پێکەوەژیان
ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنی چەند بڕگەی سەرەکیی لەخۆ گرت. یەکەم، هەردوو لایەن ڕێک کەوتن کە کوردستانێکی سەربەخۆ و ئەرمەنستانێکی یەکگرتوو لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییە پێشوویەکانی عوسمانیدا دابمەزرێن. دووەم، هەردوو دەوڵەت دەبوو لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی هەمان هێزدا بن؛ بۆ ئەوەی مسۆگەر بێت هیچ یەکێکیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتێکی بیانییەوە دژ بە ئەوی دیکە بەکار نەهێنرێت. سێیەم، کۆنفرانسی ئاشتی دەبوو سنووری وردی نێوان کوردستان و ئەرمەنستان دیاری بکات، بە دانپێدانان بەوەی داواکارییە بەسەر یەکداکەوتووەکان هێندە ئاڵۆزن کە ناتوانرێت بە دانوستانی دوولایەنە یەکلایی بکرێنەوە. چوارەم، هەردوو دەوڵەت پابەندیی خۆیان بە ڕێزگرتن و پاراستنی مافەکانی کەمینەکانی ناو خۆیان دەربڕی.
ڕێککەوتنەکە کردەگەرایانە بوو، نەک ئایدیاڵیستانە. هەردوو شاند دەیانزانی داواکارییەکانیان بەسەر یەکتردا دەکەون و هیچ یەکێکیان ناتوانێت لەسەر حیسابی ئەوی دیکە ببێتە دەوڵەت. بە پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو، هیوادار بوون بە هێزە هاوپەیمانەکان نیشان بدەن کە پێکەوەژیان دەکرێت و هەردوو خەڵک شایستەی مافی دیاریکردنی چارەنووسن. ئەوە ساتێکی دەگمەنی دیپلۆماسیی نێوان کۆمەڵگەکان بوو لە ناوچەیەکدا کە هێزە ئیمپراتۆرییەکان هەمیشە سوودیان لە دابەشبوون وەرگرتبوو.
شەریف پاشا: دیپلۆماسیی کورد لە سەکۆی جیهاندا
شەریف پاشا دیپلۆماتێکی کورد و باڵیۆزی پێشووی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی کوردی دەکرد. لە 6ی شوباتی 1919، یادداشتێکی فەرمیی پێشکەشی کۆنفرانسی ئاشتی کرد و داواکارییەکانی خەڵکی کوردی تێدا ڕوون کردەوە؛ یەکێک لە زووترین داواکارییە فەرمییەکانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا. یادداشتەکە بەرگریی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییە پێشوویەکانی عوسمانیدا دەکرد، لەسەر ئەو بنەماکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەیی کە سەرۆک وودڕۆ ویڵسۆن پشتگیریی کردبوون.
دیپلۆماسیی شەریف پاشا لە پاریس خاڵێکی دیار بوو لە مێژووی سیاسیی کورددا. بۆ یەکەم جار، نوێنەرێکی کورد لە باڵاترین ئاستی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا کاری دەکرد، بە ڕاستەوخۆ لەگەڵ هێزە هاوپەیمانەکان مامەڵەی دەکرد و وەک لایەنێکی یەکسان لەگەڵ شاندە نەتەوەییەکانی دیکە دانوستانی دەکرد. ڕێککەوتنی کورد–ئەرمەنی بەرهەمی ئەم دیپلۆماسییە بوو، و نیشانی دا کە بیری سیاسیی کورد، تەنانەت لە 1919دا، لەسەر بنەماکانی پێکەوەژیان و دانپێدانانی بەرامبەر و مافەکانی کەمینەکان بونیاد نرابوو.
بەڵام دەسەڵاتی شەریف پاشا جێی ناکۆکی بوو. زۆرێک لە سەرکردە هۆزی و سیاسییەکانی کورد لە ناو کوردستاندا دانیان بە ڕاسپاردەکەیدا نەدەنا، و حکومەتی بەریتانیا سەبارەت بە دەوڵەتبوونی کورد دوودڵ بوو؛ پێی باشتر بوو ناوچە کوردنشینەکان بخاتە ناو عێراقێکەوە کە لە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیادا بێت. شاندی کورد لە پاریس لە ناوخۆ و دەرەوە لاواز دەکرا، و دەستکەوتەکانی بە ڕاستییە ژێئۆسیاسییەکانی ڕێکخستنی دوای جەنگ لەناو دەبران.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1915–1916 ــ جینۆسایدی ئەرمەنی؛ حکومەتی عوسمانی هێزە نامنەزەمە کوردەکان دژ بە کۆمەڵگە ئەرمەنییەکان بەکار دەهێنێت.
کانوونی دووەمی 1919 ــ کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس دەکرێتەوە؛ شاندەکانی کورد و ئەرمەنی بەشدار دەبن.
6ی شوباتی 1919 ــ شەریف پاشا یادداشتەکەی دەربارەی داواکارییەکانی کورد پێشکەشی کۆنفرانسی ئاشتی دەکات.
20ی تشرینی دووەمی 1919 ــ ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی لەلایەن شەریف پاشا و پۆغۆس نوبار پاشاوە واژۆ دەکرێت.
ئابی 1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر بڕگەی بۆ کوردستانێکی خودموختار و ئەرمەنستانێکی سەربەخۆ لەخۆ دەگرێت.
1920–1923 ــ جەنگی سەربەخۆیی تورکیا؛ مستەفا کەمال پلانەکانی هاوپەیمانان بۆ ناوچەکە شکست دەدات.
تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان هیچ باسێک لە کوردستان یان ئەرمەنستان ناکات؛ دەوڵەتبوونی هەردوو خەڵک دەسڕێتەوە.
1927 ــ کۆمەڵەی خۆیبوونی کوردی، بە پشتگیریی فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕیی ئەرمەنی، سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی کۆماری ئارارات دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
گرنگیی ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی لەوەدایە کە نوێنەرایەتیی ئەو ڕێگایە دەکات کە نەگیرایە بەر. لە تشرینی دووەمی 1919، سەرکردەکانی کورد و ئەرمەنی داهاتوویەکیان وێنا کرد کە هەردوو خەڵک تێیدا لە ڕێگەی هاوکارییەوە ببنە دەوڵەت، نەک ڕکابەری. دانیان بە داواکارییەکانی یەکتردا نا، پابەندیی خۆیان بە پاراستنی کەمینەکان دەربڕی و بەرەیەکی یەکگرتوویان پێشکەشی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد. ئەمە دیدێک بوو بۆ پێکەوەژیان لە ناوچەیەکدا کە ئیمپراتۆریەتەکان هەمیشە سوودیان لە دابەشبوون وەرگرتبوو.
سەرنەکەوتنی ڕاگەیاندنەکە تراژیدیایەکی هاوبەشی هەردوو خەڵکە. زلهێزەکان لە پاریس هەرگیز هاوپشتیی کورد و ئەرمەنییان بە جدی وەرنەگرت. پەیماننامەی سیڤەر (1920) بڕگەی بۆ خودموختاریی کورد و سەربەخۆیی ئەرمەنی لەخۆ گرت، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکرا. بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال پلانەکانی هاوپەیمانانی شکست دا، و پەیماننامەی لۆزان (1923) هیچ باسێکی نە لە کوردستان و نە لە ئەرمەنستان کرد. هەردوو خەڵک لە دەوڵەتبوون بێبەش کران، و دیدی پێکەوەژیان کە لە تشرینی دووەمی 1919 دەربڕابوو، لە ژێر ژێئۆسیاسەتی سەدەی 20دا نێژرا.
بەڵام ڕۆحی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی بەردەوام بوو. لە 1927، کۆمەڵەی خۆیبوونی کوردی، کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی کۆماری ئاراراتی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەکرد، پشتگیریی فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕیی ئەرمەنیی هەبوو. ڕۆشنبیرانی کورد و ئەرمەنی بەردەوام بوون لە ناسینی مێژووی هاوبەشی چەوسانەوەیان و بەرژەوەندیی هاوبەشیان لە بەرەنگاربوونەوەی نکۆڵیکردنی تورکدا. ئەمڕۆ زۆر بزووتنەوەی سیاسیی کورد بە فەرمی دانیان بە جینۆسایدی ئەرمەنیدا ناوە و داوای ئاشتەوایییان کردووە. ڕاگەیاندنی 1919 تۆوێکی چاند کە، دوای سەدەیەک، هێشتا گەشە دەکات.
پرسیارە باوەکان
ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی چی بوو؟
ڕاگەیاندنێکی هاوبەش بوو کە لە 20ی تشرینی دووەمی 1919 لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا، لەلایەن شەریف پاشا، نوێنەری کورد، و پۆغۆس نوبار پاشا، سەرکردەی ئەرمەنییەوە، واژۆ کرا. داوای دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ و ئەرمەنستانێکی یەکگرتووی لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی هەمان هێزدا کرد، بە سنوورێک کە کۆنفرانسی ئاشتی دیاری بکات و پاراستنی بەرامبەری مافەکانی کەمینەکان.
بۆچی کورد و ئەرمەنی لە 1919 هاوکاریی یەکتریان کرد؟
هەردوو خەڵک لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییە پێشوویەکانی عوسمانیدا داواکاریی خاکیان هەبوو کە بەسەر یەکتردا دەکەوتن. لەبری ڕکابەری ــ کە هەردووکیانی لاواز دەکرد ــ ڕێک کەوتن بەرەیەکی یەکگرتوو پێشکەشی هێزە هاوپەیمانەکان بکەن و بەرامبەر یەکتر دان بە مافی دەوڵەتبووندا بنێن. مێژوویەکی هاوبەشی چەوسانەوەیان لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا هەبوو و دەیانزانی هاوکاری ڕێگایەکی باشترە بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە ڕکابەری.
بۆچی ڕاگەیاندنەکە هەرگیز جێبەجێ نەکرا؟
زلهێزەکان لە پاریس دەوڵەتبوونی کورد یان ئەرمەنییان نەکرد بە پێشینە. پەیماننامەی سیڤەر (1920) بڕگەی بۆ هەردووکیان لەخۆ گرت، بەڵام بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک پلانەکانی هاوپەیمانانی شکست دا. پەیماننامەی لۆزان (1923) هیچ باسێکی لە کوردستان یان ئەرمەنستان نەکرد، و هەردوو خەڵک بێدەوڵەت مانەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish Center for Studies ــ دووبارەنووسینەوەی ڕێگای کورد بەرەو لۆزان
Armenian Weekly ــ ئەرمەنی و کورد (Gunaysu، 2009)
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.