مقدمه
مریوان، به کردی مەریوان، شهری کردنشین در غربِ ایران است که در میانِ کوه‌های زاگرس و درست در مرزِ کردستانِ عراق قرار دارد. این شهر به دریاچهٔ زیبای آبِ شیرینِ زریبار در حاشیهٔ غربی‌اش شهرت دارد و شهری با هویتِ کاملاً کردی است: کردی‌زبان، عمدتاً سنی‌مذهب و با دلبستگیِ همراه با سربلندی به زبان و فرهنگِ خود، در کشوری که کردها در آن اقلیت‌اند. برای کردها، مریوان از شهرهای مهمِ روژهلات، بخشِ شرقیِ کردستان در محدودهٔ ایران، به شمار می‌رود.
این تازه‌ترین مطلب از مجموعهٔ جغرافیاییِ ما دربارهٔ شهرهای بزرگ و کوچکِ منطقه است: اینکه کجا قرار دارند، زیرِ کنترلِ چه کسانی‌اند، چه کسانی در آنها زندگی می‌کنند و چرا در سرگذشتِ کردها اهمیت دارند.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ رایج: مریوان
نامِ کردی: مەریوان
کشور: ایران؛ مرکزِ شهرستانِ مریوان در استانِ کردستان
جمعیت: 136,654 نفر در شهر، سرشماریِ 2016؛ حدودِ 195,000 نفر در شهرستان
مردم: با اکثریتِ قاطعِ کرد؛ عمدتاً مسلمانِ سنی
موقعیت: در زاگرس، در ارتفاعِ حدودِ 1,310 متری، بر مرزِ کردستانِ عراق
شهرت: دریاچهٔ زریبار، تجارتِ مرزی و هویتِ کردی
زبان: کردی، سورانی و هورامی
فهرستِ مطالب
موقعیت و جغرافیا
مریوان در منتهی‌الیهِ غربِ استانِ کردستانِ ایران، در دره‌ای مرتفع در کوه‌های زاگرس و در ارتفاعِ حدودِ 1,310 متری قرار دارد. بسیار نزدیک به مرزِ اقلیمِ کردستانِ عراق است و از گذرگاه‌های اصلیِ میانِ این دو به شمار می‌رود؛ پایانهٔ مرزیِ باشماق اندکی در غربِ آن قرار دارد. سقز در شمال، کامیاران و کرمانشاه در جنوب و عراق در غربِ شهر جای دارند. مریوان را کوه‌های جنگلی احاطه کرده‌اند و بارندگیِ فراوان آن را سیراب می‌کند؛ اغلب پرباران‌ترین شهرِ استان خوانده می‌شود. آب‌وهوایی خنک و مرطوب دارد که برای ایران نامعمول است و جنگل‌های انبوهِ بلوطِ زاگرس بخشِ بزرگی از سیمای منطقه را شکل می‌دهند.
مردم و جمعیت
مریوان شهری تقریباً یکسره کردنشین است. در سرشماریِ 2016، جمعیتِ شهر 136,654 نفر بود که از حدودِ 91,664 نفر در 2006 و 110,464 نفر در 2011 افزایش یافته بود؛ جمعیتِ کلِ شهرستان نیز نزدیک به 195,000 نفر بود. مردمِ مریوان به کردی، در گونه‌های سورانی و هورامیِ رایج در این بخش از روژهلات، سخن می‌گویند و اکثریتِ بزرگی از آنان مسلمانِ سنی‌اند. این هویتِ سنی آنان را از ساختارِ حاکمِ شیعهٔ ایران متمایز می‌کند و مریوان، مانندِ دیگر مناطقِ کردنشینِ ایران، مدت‌هاست تنشِ میانِ هویتِ کردی و سنیِ خود و حکومتِ مرکزی را احساس کرده است. از 2023، نهادهای فرهنگیِ محلی افزودنِ زبانِ کردی به تابلوهای ورودیِ شهر و روستاهایش را آغاز کرده‌اند و تابلوهای حدودِ 200 روستا تا 2025 به‌روز شده است؛ ابرازی کوچک اما گویا از هویتِ کردی.
دریاچهٔ زریبار
تنها سه کیلومتر در غربِ شهر، دریاچهٔ زریبار قرار دارد؛ به کردی زرێبار یا زرێوار و به فارسی زریوار. این دریاچهٔ کوهستانیِ آبِ شیرین حدودِ پنج کیلومتر طول و تا 1.6 کیلومتر پهنا دارد و تپه‌های جنگلی آن را در بر گرفته‌اند. نامش از واژه‌های کردیِ «دریا» و «دریاچه» آمده و موضوعِ روایت‌های فراوانی در فرهنگِ عامهٔ محلی است. ویژگیِ نامعمولش این است که هیچ رودخانه‌ای آن را تغذیه نمی‌کند؛ آبش از چشمه‌های بسترِ خودِ دریاچه و ذوبِ برف‌های کوه‌های پیرامون تأمین می‌شود. زریبار کانونِ گردشگریِ مریوان و نشانهٔ طبیعیِ محبوبِ مردمِ محل است و بازدیدکنندگانِ سراسرِ ایران را برای قایق‌سواری، ماهیگیری و زیبایی‌اش جذب می‌کند؛ هرچند، مانندِ بسیاری از دریاچه‌های ایران، با فشارهای جدیِ خشکسالی و بهره‌برداریِ بیش از حد روبه‌روست.
تاریخ
مریوان از دیرباز منطقه‌ای مرزی و کردنشین بر سرحدِ قدیمیِ امپراتوری‌های عثمانی و ایران بوده است. در آغازِ سدهٔ بیستم، ناحیهٔ پیرامونش بخشی از قلمروِ جعفرسلطانِ هورامان بود که سرزمینِ میانِ مریوان و نواحیِ شمالِ حلبجه را کنترل می‌کرد و تا 1925 عملاً مستقل ماند؛ تا زمانی که دولتِ تازهٔ پهلوی در ایران سرانِ کرد را به اطاعت واداشت. حاکمانِ دورهٔ قاجار پیش‌تر در این ناحیه قلعه‌ای ساخته بودند که یادآورِ نقشِ آن به‌عنوانِ شهری مرزی با استحکاماتِ نگهبانی است. خودِ شهرِ امروزی جوان است و در طولِ سدهٔ بیستم رشد کرده، اما در چشم‌اندازی قرار دارد که سده‌ها زندگیِ ایلیِ کردی و رفت‌وآمدِ فرامرزی به آن شکل داده‌اند.
مریوانِ امروز
مریوانِ امروز شهری پرجنب‌وجوش در استان و گذرگاهی مرزی و مهم میانِ ایران و اقلیمِ کردستانِ عراق است. بخشِ بزرگی از اقتصادش با تجارت، گردشگریِ پیرامونِ دریاچهٔ زریبار و صنایع‌دستیِ سنتیِ کردی، مانندِ بافته‌ها و گیوه‌های نرمِ منطقه، پیوند دارد. مانندِ بخشِ بزرگی از روژهلات، کانونِ احساساتِ سیاسیِ کردی نیز بوده و مردمش در اعتراضاتِ گسترده‌تری شرکت کرده‌اند که در سال‌های اخیر شهرهای کردنشینِ ایران را فراگرفته است. کولبران، باربرانی مرزی که کالاها را بر پشتِ خود از کوهستان عبور می‌دهند، بخشی آشکار و اغلب تراژیک از زندگیِ اینجا هستند؛ زیرا هر سال بسیاری از آنان در مسیرهای خطرناکِ مرزی کشته می‌شوند.
گاه‌شمارِ رویدادهای کلیدی
سدهٔ آغازشده در 1800 میلادی: حاکمانِ قاجار در منطقهٔ مرزیِ مریوان قلعه‌ای می‌سازند.
1918–1925: جعفرسلطانِ هورامان منطقهٔ پیرامونِ مریوان را در اختیار دارد و تا تسلطِ دولتِ پهلوی مستقل است.
دههٔ 1950: شهرِ امروزیِ مریوان شکل می‌گیرد.
از 1979 به بعد: مریوان، مانندِ بخشِ بزرگی از روژهلات، زیرِ حاکمیتِ جمهوریِ اسلامی شاهدِ کنشگریِ سیاسیِ کردی است.
2006–2016: جمعیتِ شهر از حدودِ 92,000 به 137,000 نفر افزایش می‌یابد.
2022: مریوان به اعتراضاتِ سراسریِ «زن، زندگی، آزادی» می‌پیوندد.
2023–2025: تابلوهای کردی‌زبان در سراسرِ شهر و 200 روستا افزوده می‌شوند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
مریوان، شهری کرد و سنی‌مذهب در کشوری با اکثریتِ شیعه، بر یکی از گسل‌های ایرانِ معاصر قرار دارد. کردهای این منطقه مدت‌هاست خواهانِ حقوقِ فرهنگی و زبانیِ بیشترند و در جنبش‌های اعتراضی حضوری برجسته داشته‌اند؛ مقام‌های ایرانی نیز با حضورِ سنگینِ امنیتی، بازداشت و گاه اعدامِ کنشگرانِ کرد پاسخ داده‌اند. کشته‌شدنِ کولبرانِ مرزی به دستِ نیروهای امنیتی از نارضایتی‌های تکرارشونده است. حکومتِ ایران، از سوی خود، فعالیتِ سیاسیِ کردی در شهرهای مرزی مانندِ مریوان را تهدیدی امنیتی مرتبط با احزابِ مخالفِ مستقر در آن سوی مرز معرفی می‌کند. این معرفی که از دیدگاهی کردی نوشته شده، مریوان را شهری کرد نشان می‌دهد که مردمش به شیوه‌ای مسالمت‌آمیز حقوقِ خود را می‌جویند و در عینِ حال یادآور می‌شود که تهران نگاهِ بسیار متفاوتی به مرز و سیاستِ آن دارد.
اهمیت برای کردها
مریوان از شهرهای اصلیِ روژهلات، بخشِ شرقیِ کردستان در محدودهٔ ایران، است. کردبودنِ اکثریتِ قاطعِ جمعیتِ آن، نزدیکی‌اش به کردستانِ عراق و نقشش به‌عنوانِ دروازه‌ای میانِ دو بخش از وطنِ تقسیم‌شدهٔ کردها، همگی به آن جایگاهی ویژه در ذهن و تصورِ جمعیِ کردها می‌دهند. زیباییِ دریاچهٔ زریبار، فرهنگِ هورامیِ بلندی‌های اطراف و تاب‌آوریِ مردمی که زیرِ فشار، زبان و هویتِ خود را زنده نگه می‌دارند، مریوان را به نمادی آرام اما نیرومند از پایداریِ کردی در سوی ایرانیِ مرز تبدیل می‌کنند.
مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
سنندج مرکزِ استانِ کردستانِ ایران، در شرق.
سقز شهرِ کردنشینِ شمالِ مریوان.
درست آن سوی مرز، حلبجه در کردستانِ عراق قرار دارد. منطقهٔ تاریخیِ هورامان، اورامان، و سرگذشتِ گسترده‌ترِ روژهلات نیز از موضوعاتِ مرتبط‌اند.
پرسش‌های متداول
مریوان کجاست؟
مریوان در غربِ ایران، در استانِ کردستان و در ارتفاعاتِ زاگرس، درست در مرزِ اقلیمِ کردستانِ عراق قرار دارد. مرکزِ شهرستانِ مریوان است.
آیا مریوان شهری کردنشین است؟
بله. مریوان شهری با اکثریتِ قاطعِ کرد است؛ مردمش به کردی سخن می‌گویند و عمدتاً مسلمانِ سنی‌اند. از شهرهای اصلیِ روژهلات، منطقهٔ کردنشینِ غربِ ایران، به شمار می‌رود.
دریاچهٔ زریبار چیست؟
دریاچهٔ زریبار، به فارسی زریوار، دریاچه‌ای کوهستانی با آبِ شیرین در حدودِ 3 کیلومتریِ غربِ مریوان و به طولِ حدودِ 5 کیلومتر است که از چشمه‌ها و ذوبِ برف تغذیه می‌شود. مشهورترین جاذبهٔ طبیعیِ منطقه است.
جمعیتِ مریوان چقدر است؟
در سرشماریِ 2016، شهر 136,654 نفر جمعیت داشت که از حدودِ 92,000 نفر در 2006 افزایش یافته بود. جمعیتِ کلِ شهرستانِ مریوان نیز نزدیک به 195,000 نفر بود.