Destpêk
Marivan (bi kurdî: Meriwan) bajarekî kurdî li rojavayê Îranê ye, di nav çiyayên Zagrosê de rasterast li sînorê Kurdistana Iraqê. Ew bi gola xweşik a ava şêrîn a Zrêbarê li qeraxa xwe ya rojava navdar e û bajarekî bi temamî kurdî ye — kurdîaxêv, bi piranî sunnî û bi serbilindî bi ziman û çanda xwe ve girêdayî li welatekî ku kurd tê de hindikahî ne. Ji bo kurdan ew yek ji bajarên sereke yên Rojhilat e, beşa rojhilat a Kurdistanê ku li Îranê ye.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Marivan
Navê kurdî: Meriwan
Welat: Îran — paytexta Navçeya Meriwanê, Parêzgeha Kurdistanê
Nifûs: 136,654 li bajêr (serjimêriya 2016); navçe nêzî 195,000
Gel: Bi piraniyeke mezin kurd; bi piranî misilmanên sunnî
Cih: Li Zagrosê li nêzî 1,310 m, li sînorê Kurdistana Iraqê
Bi van navdar e: Gola Zrêbarê, bazirganiya wê ya sînorî û karaktera wê ya kurdî
Ziman: Kurdî (soranî û hewramî)
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Meriwan li dûrtirîn rojavayê Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê, li geliyekî bilind ê çiyayên Zagrosê li bilindahiya nêzî 1,310 metreyan ye. Ew pir nêzî sînorê Herêma Kurdistana Iraqê ye û yek ji deriyên sereke di navbera her duyan de ye, bi postê sînor ê Başmaxê hema li rojava. Bajar li bakur bi Seqizê, li başûr bi Kamyaran û Kirmanşahê û li rojava bi Iraqê sînordar e. Meriwan ku çiyayên daristanî li dora wê ne û barana giran wê av dide — gelek caran wek bajarê herî bibaran ê parêzgehê tê binavkirin — avhewayeke sar û şil a li Îranê neasayî heye, û daristanên gir ên berû yên Zagrosê beşeke mezin a karaktera herêmê pêk tînin.
Gel û Nifûs
Meriwan bajarekî hema bi temamî kurdî ye. Di serjimêriya 2016 de bajar 136,654 kes hebû, ji nêzî 91,664 di 2006 û 110,464 di 2011 de zêde bû, lê navçeya firehtir nêzî 195,000 kes digirt. Gelê Meriwanê kurdî diaxive — bi şêweyên soranî û hewramî yên li vê beşa Rojhilat tên bikaranîn — û piraniya mezin misilmanên sunnî ne. Ew nasnameya sunnî wan ji saziya desthilatdar a şîe ya Îranê cuda dike, û wek herêmên din ên kurdî li Îranê Meriwanê ji demeke dirêj ve aloziya di navbera karaktera xwe ya kurdî û sunnî û hikûmeta navendî de hîs kiriye. Ji 2023 ve saziyên çandî yên herêmî kurdî li tabelayên têketina bajar û gundên wê zêde dikin, bi nêzî 200 tabelayên gundan ku heta 2025 hatine nûkirin — derbirîneke biçûk lê watedar a nasnameya kurdî.
Gola Zrêbarê
Tenê sê kîlometre li rojavayê bajêr Gola Zrêbarê ye (bi kurdî: Zrêbar an Zrêwar; bi farisî: Zarivar), goleke çiyayî ya ava şêrîn a nêzî pênc kîlometre dirêj û heta 1.6 kîlometre fireh, ku girên daristanî li dora wê ne. Navê wê ji peyvên kurdî yên “derya” û “gol” tê, û ew mijara gelek folklora herêmî ye. Bi awayekî neasayî, gol ne ji çemekî lê ji kaniyên di binê xwe de û ji helîna berfa çiyayên dorê avê werdigire. Zrêbar dilê geştûguzariya Meriwanê û nîşaneyeke herêmî ya hezkirî ye, ku ji bo keştîvaniyê, masîgirtinê û xweşikiyê serdanvanan ji seranserê Îranê dikişîne — lê, wek gelek golên Îranê, ew bi zextên rastîn ên ziwabûn û bikaranîna zêde re rû bi rû ye.
Dîrok
Meriwan ji demeke dirêj ve navçeyeke kurdî ya sînorî li sînorê kevn ê di navbera împaratoriyên osmanî û farisî de bûye. Di destpêka sedsala bîstem de herêma dorê beşeke qada desthilata Cefer Sultan ê Hewramanê bû, ku welatê di navbera Meriwanê û herêma bakurê Helebceyê de kontrol dikir û di pratîkê de serbixwe ma heta 1925, dema dewleta nû ya pehlewî li Îranê serokên kurd xistin bin kontrola xwe. Hukumdarên serdema qacaran berê kelehek li herêmê ava kiribûn, bîranîna rola wê wek bajarê sînorî yê parastî. Bajarê nû bixwe ciwan e — di dirêjahiya sedsala bîstem de mezin bû — lê ew li erdekî ku sedsalên jiyana eşîretî ya kurdî û tevgera derveyî sînor şêwe dane wê ye.
Meriwana Îro
Îro Meriwan bajarekî parêzgehî yê pirçalak û deriyekî sereke yê sînorê di navbera Îran û Herêma Kurdistana Iraqê de ye, bi beşeke mezin a aboriya wê bi bazirganî, geştûguzariya li dora Gola Zrêbarê û destkariyên kevneşopî yên kurdî yên wek qumaş û solên nerm ên gîweh ên herêmê ve girêdayî. Wek beşeke mezin a Rojhilat ew navenda hestên siyasî yên kurdî jî bûye, û gelê wê beşdarî protestoyên firehtir bû ku di salên dawî de li bajarên kurdî yên Îranê belav bûn. Kolber — barhilgirên sînorî ku tiştan li ser pişta xwe ji çiyayan derbas dikin — taybetmendiyeke diyarkirî û gelek caran trajîk a jiyana li vir in, ji ber ku gelek her sal li rêçên xeternak ên sînor tên kuştin.
Demrêza bûyerên sereke
Salên 1800î — Hukumdarên qacar kelehek li navçeya sînorî ya Meriwanê ava dikin.
1918–1925 — Cefer Sultan ê Hewramanê herêma dora Meriwanê digire, serbixwe heta dewleta pehlewî kontrol digire.
Salên 1950î — Bajarê nû yê Meriwanê şêwe digire.
Ji 1979 û pê ve — Meriwan, wek beşeke mezin a Rojhilat, di bin Komara Îslamî de çalakiya siyasî ya kurdî dibîne.
2006–2016 — Nifûsa bajêr ji nêzî 92,000 heta 137,000 zêde dibe.
2022 — Meriwan beşdarî protestoyên seranserê welat ên “Jin, Jiyan, Azadî” dibe.
2023–2025 — Tabelayên bi zimanê kurdî li seranserê bajar û 200 gundan tên zêdekirin.
Nîqaş û Nakokî
Meriwan wek bajarekî kurdî yê sunnî li dewleteke bi piraniya şîe li yek ji xetên nakokiyê yên Îrana nû ye. Kurdên herêmê ji demeke dirêj ve daxwaza mafên çandî û zimanî yên mezintir kirine û di tevgerên protestoyê de berçav bûne, û rayedarên Îranê bi amadebûneke giran a ewlehiyê, girtin û carinan îdamkirina çalakvanên kurd bersiv dane. Kuştina kolberên sînorê ji aliyê hêzên ewlehiyê gilîyeke dubare ye. Hikûmeta Îranê ji aliyê xwe ve çalakiya siyasî ya kurdî li bajarên sînorî yên wek Meriwanê wek gefeke ewlehiyê ya bi partiyên opozîsyonê yên li aliyê din ê sînor navend in ve girêdayî nîşan dide. Ev nasandina ji nêrîna kurdî hatî nivîsandin Meriwanê wek bajarekî kurdî yê gelê wê mafên xwe bi aşitî dixwaze nîşan dide, di heman demê de dibêje ku Tehran sînor û siyaseta wê bi awayekî pir cuda dibîne.
Girîngî ji Kurdan re
Meriwan yek ji bajarên dilê Rojhilat e, beşa rojhilat a Kurdistanê li Îranê. Nifûsa wê ya bi piraniyeke mezin kurd, nêzîkbûna wê bi Kurdistana Iraqê û rola wê wek derî di navbera her du nîvên welatê kurdan ê dabeşkirî de hemû cihekî taybet di xeyala kurdî de didin wê. Xweşikiya Gola Zrêbarê, çanda hewramî ya girên dorê û xweberragirtina gelê ku di bin zextê de ziman û nasnameya xwe zindî dihêle Meriwanê dikin semboleke aram lê bihêz a sebatê kurdî li aliyê Îranê yê sînor.
Cih û Mijarên Têkildar
Sine, paytexta Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê li rojhilat.
Seqiz, bajarê kurdî li bakur.
Hema li aliyê din ê sînor Helebce li Kurdistana Iraqê ye. Herêma dîrokî ya Hewraman (Uraman) û çîroka firehtir a Rojhilat.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Meriwan li ku ye?
Meriwan li rojavayê Îranê, li Parêzgeha Kurdistanê, li bilindahiyên çiyayên Zagrosê rasterast li sînorê Herêma Kurdistana Iraqê ye. Ew paytexta Navçeya Meriwanê ye.
Meriwan bajarekî kurdî ye?
Erê. Meriwan bi piraniyeke mezin kurd, kurdîaxêv û bi piranî misilmanên sunnî ye. Ew yek ji bajarên sereke yên Rojhilat, herêma kurdî ya rojavayê Îranê, ye.
Gola Zrêbarê çi ye?
Gola Zrêbarê (bi farisî: Zarivar) goleke çiyayî ya ava şêrîn e nêzî 3 km li rojavayê Meriwanê, nêzî 5 km dirêj, ku ji kaniyan û helîna berfê avê werdigire. Ew balkêşiya xwezayî ya herî navdar a herêmê ye.
Meriwan çiqas mezin e?
Di serjimêriya 2016 de bajar 136,654 kes hebû, ji nêzî 92,000 di 2006 de zêde bû. Navçeya firehtir a Meriwanê nêzî 195,000 kes hebû.