Destpêk
Halabja (bi kurdî: Helebce) bajarekî kurdî li rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, li nêzî sînorê Îranê ye. Ew li seranserê cîhanê bi yek ji xerabtirîn hovîtiyên dawiya sedsala bîstem tê naskirin: êrîşa çekên kîmyewî ya 16ê Adara 1988, dema hêzên Saddam Huseyn di kampanyaya Enfalê de bajar bi gazê lê dan û bi hezaran sivîl kuştin. Di 2025 de Helebce bi fermî wek nûtirîn parêzgeha Iraqê hat naskirin.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Halabja
Navê kurdî: Helebce
Welat: Iraq — Herêma Kurdistanê; paytexta Parêzgeha Helebceyê
Nifûs: Nêzî 100,000–120,000 li bajar û navçeyê
Gel: Bi piraniyeke mezin kurd
Cih: Li nêzî sînorê Îranê, nêzî 250 km li bakurê rojhilatê Bexdayê
Rewş: Parêzgeha 19em a Iraqê, di 2025 de hat naskirin
Bi vê navdar e: Êrîşa kîmyewî ya 1988 di kampanyaya Enfalê de
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Helebce li dûrtirîn rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, tenê nêzî 15 kîlometre ji sînorê Îranê û nêzî 250 kîlometre li bakurê rojhilatê Bexdayê ye. Ew li welatekî çiyayî yê Zagrosê, nêzî bilindahiyên Hewramanê û ne dûr ji golbendava Derbendîxanê ye. Di piraniya dîroka xwe ya nû de ew navçeyeke Parêzgeha Silêmaniyê bû; cihê wê yê li sînor di Şerê Îran–Iraqê yê salên 1980î de wê xist eniya pêş, ku bingehê trajediya ku navê wê li cîhanê da naskirin amade kir.
Gel û Nifûs
Helebce bajarekî bi piraniyeke mezin kurd e. Berî 1988 nifûsa wê nêzî 60,000 bû û navendeke çandî û olî ya girîng li herêmê bû. Texmînên nifûsa niha ya bajar û navçeya dorê ji nêzî 100,000 heta 120,000 in. Gelek niştecih û neviyên wan hîn bi encamên demdirêj ên êrîşa kîmyewî li ser tenduristiyê dijîn — penceşêr, nexweşiyên bêhnê, kêmasiyên zayînê û birînên derûnî — ku bi dehsalan piştre hîn jiyana bajêr diyar dikin.
Dîrok
Helebce ji demeke dirêj ve navenda zanîn û jiyana olî ya kurdî li herêma Şarezûrê bû. Di sedsala bîstem de ew ket nav têkoşîna firehtir a kurdî li Iraqê û tundiya dewleta beisî. Di dawiya salên 1980î de, dema Şerê Îran–Iraqê bi giranî berdewam dikir, rejîma Iraqê kampanyaya Enfalê dest pê kir — rêzek operasyonên li dijî komelên kurdî ku bi berfirehî wek qirkirin tên binavkirin, ku tê de gund hatin xirakirin, sivîl derbider kirin û çekên kîmyewî bikaranîn. Helebce, ku hêzên Îranê û pêşmergeyên kurd di Adara 1988 de girtin, bû armanca herî bi navê xirab a wê kampanyayê.
Êrîşa Kîmyewî ya 1988
Di 16ê Adara 1988 de, balafirên Iraqê piştî topbarana bi çekên asayî Helebce bi têkeliyeke madeyên kîmyewî — gaza xerdelê û madeyên nervê yên wek sarîn û tabûn — bombebaran kirin. Êrîşa ku bi fermana Elî Hesen el-Mecîd, ku bi “Elî yê Kîmyewî” tê naskirin, hat ferman dayîn, di nav çend saetan de li gor texmînan 3,200 heta 5,000 kes kuşt, piraniya wan jin û zarok bûn, û gelek hezarên din birîndar û nexweş kir. Ew yek ji mezintirîn êrîşên kîmyewî yên heta niha li dijî nifûseke sivîl hatin pêkanîn bû. Wêneyên miriyên Helebceyê li kolanan cîhan hejandin, û êrîş bi berfirehî wek beşeke kampanyaya qirkirinê ya Enfalê tê naskirin; el-Mecîd piştre ji ber van û sûcên bi wan re girêdayî hat mehkûmkirin û îdamkirin.
Helebceya Îro
Helebce piştî 1988 ji nû ve hat avakirin û di çarçoveya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de tê rêvebirin. Di Nîsana 2025 de parlamentoya Iraqê Helebce bi fermî wek parêzgeha 19em a welat û ya çarem li Herêma Kurdistanê nas kir, piştî gelek salên kampanyaya gelê herêmî — rewşeke ku HHKê berê di 2014 de dabû wê. Bajar cihê Abîdeya Şehîdên Helebceyê û Muzeya Aşitiyê ye, ku qurbanan bi bîr tînin, û 16ê Adarê her sal wek roja bîranînê tê nîşankirin. Niştecih hîn ji bo naskirin, tezmînat û piştgiriya bijîşkî daxwazan dikin, û têkiliyên bi rayedaran re carinan aloziya hebûye, di nav wan de protestoyeke 2006 ku tê de abîde hat şewitandin.
Demrêza bûyerên sereke
Salên 1980î — Helebce di Şerê Îran–Iraqê de li eniya pêş e.
1987–88 — Kampanyaya Enfalê komelên kurdî li seranserê bakurê Iraqê wêran dike.
15ê Adara 1988 — Hêzên Îranê û pêşmergeyên kurd bajar digirin.
16ê Adara 1988 — Balafirên Iraqê Helebce bi gazê lê didin û bi hezaran sivîl dikujin.
2003 — Abîdeya Şehîdên Helebceyê tê damezrandin.
2014 — HHK Helebce wek parêzgeheke cuda nas dike.
2025 — Parlamentoya Iraqê Helebce wek parêzgeha 19em nas dike.
Nîqaş û Nakokî
Helebce hîn mijara nîqaşên êşdar e. Hejmara kuştiyan bi gelemperî 3,200 heta 5,000 tê dayîn, lê hejmarên tam hîn nakok in û nîqaşên demdirêj li ser hejmara kesên hîn bi nexweşiyên demdirêj bandor lê maye hene. Li ser berpirsiyariya navneteweyî jî nîqaş heye: di wê demê de hin hikûmetên rojavayî yên ku di şerê wê yê bi Îranê re piştgiriya Iraqê dikirin dereng êrîş şermezar kirin, û rizgarbûyî û rêberên kurd dibêjin cîhan çavê xwe girt. Kurd bi berfirehî israr dikin ku êrîş û kampanyaya firehtir a Enfalê divê li asta navneteweyî wek qirkirin bên naskirin; gelek parlamento û saziyan ev kirine, lê naskirina fermî hîn netemam e. Li Iraqê gilîyên li ser avakirina ji nû, tezmînat û derengiya dirêj a dayîna rewşa parêzgehê ji Helebceyê re berdewam dikin. Ev nasandin van nêrînên pêşbirkî dixe ber çavan, wan nagihîne çareseriyê.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo kurdan, Helebce navekî pîroz û êşdar e — sembola êşa li gelê kurd hat ferzkirin û biryardariya wan a saxmayîn û bîranînê. Ew li kêleka kampanyaya Enfalê hovîtiya diyarker a serdema beisî ye, û bîranîna wê her Adarê li navenda bîra neteweyî ya kurdî ye. Kampanyaya dirêj a Helebceyê ji bo naskirinê — wek qurbana qirkirinê û, di dawiyê de, wek parêzgeheke serbixwe — têkoşîna firehtir a kurdî ji bo pejirandin, dad û rûmetê nîşan dide.
Cih û Mijarên Têkildar
Silêmanî, bajarê nêzîk û parêzgeha berê ya ku Helebce beşek jê bû.
Şingal, cihê din ê hovîtiya li dijî kurdan. Kampanyaya firehtir a Enfalê, bilindahiyên Hewramanê û Herêma Kurdistana Iraqê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Helebce li ku ye?
Helebce li rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, nêzî 15 km ji sînorê Îranê û nêzî 250 km li bakurê rojhilatê Bexdayê, li welatekî çiyayî nêzî bilindahiyên Hewramanê ye.
Di 1988 de li Helebceyê çi qewimî?
Di 16ê Adara 1988 de, hêzên Iraqê di bin Saddam Huseyn de Helebce bi çekên kîmyewî — gaza xerdelê û madeyên nervê — bombebaran kirin, û li gor texmînan di nav çend saetan de 3,200 heta 5,000 sivîl kuştin. Ew yek ji xerabtirîn êrîşên kîmyewî yên heta niha li dijî sivîlan hatiye pêkanîn e.
Helebce niha parêzgeh e?
Erê. Piştî gelek salên kampanyayan, parlamentoya Iraqê Helebce wek parêzgeha 19em a welat di 2025 de nas kir; Hikûmeta Herêma Kurdistanê berê ew di 2014 de wek parêzgeh nas kiribû.
Êrîşa Helebceyê wek qirkirin hatiye naskirin?
Gelek kurd, bi gelek parlamento û saziyan re, êrîş û kampanyaya firehtir a Enfalê wek qirkirin dibînin. Naskirina tam a hiqûqî ya navneteweyî hîn netemam e û kampanya ji bo wê hîn berdewam e.