Destpêk
Sinjar (bi kurdî: Şingal, bi nivîsa Shingal jî) bajar û navçeyek li bakurê rojavayê Iraqê ye, li bin Çiyayên Şingalê li nêzî sînorê Sûriyeyê. Ew welatê dîrokî yê êzdiyan e, hindikahiyeke olî ya kurdîaxêv, û îro herî zêde wek cihê qirkirina 2014 ya ku Dewleta Îslamî (DAIŞ) pêk anî tê naskirin. Piştî zêdetirî deh salan, ew hîn navçeyeke nakok e ku tenê bi qismî ji nû ve hatiye avakirin û gelek ji gelê wê hîn ji cih û warê xwe derbider in.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Sinjar
Navê kurdî: Şingal (Shingal)
Welat: Iraq — Parêzgeha Nînewayê, bakurê rojava
Nifûs: Navçe nêzî 166,000 (serjimêriya 2003); gelek hîn derbider in
Gel: Di dîrokê de bi piraniya êzdî, bi erebên sunnî û şîe û kesên din re
Cih: Li bin Çiyayên Şingalê, li nêzî sînorê Sûriyeyê
Rewş: Herêmeke nakok; bi navî di bin kontrola federal a Iraqê de
Bi vê navdar e: Qirkirina 2014 ya DAIŞê li dijî êzdiyan
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Şingal li dûrtirîn bakurê rojavayê Iraqê, li Parêzgeha Nînewayê, hema li başûrê pişta dirêj a Çiyayên Şingalê û nêzî sînorê Sûriyeyê ye. Çiya — antîklîneke vekirî ku bi nêzî 100 kîlometre ji rojhilat ber bi rojava ve diçe û bilindahiya wê digihîje nêzî 1,460 metreyan — ji bo êzdiyan pîroz in û di dirêjahiya dîrokê de di demên xeterê de bûne penageh. Navçe li deştên hişk ên Mezopotamyaya Jorîn, di navbera Mûsilê li rojhilat û Cezîreya Sûriyeyê li rojava de ye, ku wê dike çarriyaneke stratejîk û pirek di navbera herêmên kurdî yên Iraq û Sûriyeyê de.
Gel û Nifûs
Navçeya Şingalê di serjimêrî de nêzî 166,000 kes di sala 2003 de tomar kir, û di dîrokê de piraniya nifûsê êzdî bûn, li gel komelên erebên sunnî û şîe û, li herêma firehtir, xiristiyan. Êzdî komeleke olî ya kevnar a kurdîaxêv in ku baweriya wan li ser kevneşopiyên pir kevn ên herêmê ava ye. Piştî 2014, avahiya nifûsê hilweşiya: dehhezaran reviyan, hejmareke mezin hat kuştin an kirin kole, û nêzî 200,000 êzdî bi salan piştre hîn derbider man, gelek li kampên Herêma Kurdistana Iraqê. Veger hêdî û qismî bûye, ji ber vê yekê nifûsa niha ya navçeyê gelekî ji asta wê ya berê kêmtir e.
Dîrok
Şingal bi hezarsalan cihê niştecihbûnê bûye û ji demeke dirêj ve bi êzdiyan ve girêdayî ye, ku çiyayên dorê pîroz dibînin. Di dirêjahiya sedsalan de komel di bin hukumdarên cuda de gelek pêlên çewisandinê derbas kirin, û bajarê nû wek navenda dilê êzdiyan li Iraqê mezin bû. Ji 2003 heta 2014, Şingal di çarçoveya bandora Hikûmeta Herêma Kurdistanê (HHK) de dihat rêvebirin û êzdî, xiristiyan û misilman tê de li kêleka hev dijiyan. Ev nîzam di havîna 2014 de hilweşiya.
Qirkirina 2014
Di Tebaxa 2014 de, dema hêzên Pêşmerge yên kurd paşve vekişiyan, DAIŞ bi lez ket Şingalê û nifûsa êzdî ya bi piranî bêçek bêparastin hişt. Çekdaran kampanyayeke rêkûpêk pêk anîn ku Neteweyên Yekbûyî û gelek hikûmet wek qirkirin nas kirine: bi hezaran mêrên êzdî hatin kuştin, û bi hezaran jin û zarok hatin revandin û kirin kole. Dehhezaran ber bi Çiyayê Şingalê ve reviyan, li wir bê xwarin û av hatin dorpêçkirin, ku bû sedema êrîşên hewayî yên navneteweyî û hewldaneke lezgîn a rizgarkirinê. Gelek bi rêyên ku bi alîkariya şervanên kurd ên Sûriyeyê hatin vekirin hatin rizgarkirin. Mezinahiya windahiyê — bi hezaran kuştî, zêdetirî şeş hezar kesên hatin kirin kole û bi hezaran kesên bi salan piştre hîn winda — kir ku navê Şingalê bi yek ji xerabtirîn hovîtiyên sedsala bîst û yekem ve bête girêdan.
Şingala Îro
Şingal di çend qonaxan de di 2015 de ji DAIŞê hat stendin, û hêzên bi hikûmeta federal a Iraqê re hevpeyman di 2017 de bi fermî navçe girtin. Li ser kaxezê ew di bin kontrola federal a Iraqê de ye, lê di pratîkê de yek ji herêmên Iraqê yên herî leşkerîkirî û nakok e, bi tevlîheviyeke komên çekdar — artêşa Iraqê, Hêzên Seferberiya Gelêrî (PMF), yekîneyên herêmî yên êzdî yên wek YBŞ yên bi PKKê ve girêdayî û hêzên bi HHKê re hevpeyman hemû li wir hene an ji bo bandorê dikevin pêşbirkê. “Peymana Şingalê” ya 2020 di navbera Bexda û Hewlêrê de armanc dikir rêveberî û ewlehiya asayî vegerîne, lê pêkanîna wê sekinîye û avakirina ji nû hêdî çûye. Ji ber vê yekê beşeke mezin a navçeyê hîn wêrankirî ye, xizmet sînordar in û beşeke mezin a gelê wê hîn derbider e.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Şingal navendeke welatê êzdiyan e ku ji demeke dirêj ve mirov tê de niştecih in.
2003–14 — Şingal di çarçoveya bandora HHKê de tê rêvebirin; komelên tevlihev bi hev re dijîn.
Tebax 2014 — DAIŞ Şingalê dagir dike; qirkirina li dijî êzdiyan dest pê dike.
2015 — Hêzên kurd û hevpeyman Şingalê di çend qonaxan de ji nû ve digirin.
2017 — Hêzên federal ên Iraqê kontrola navçeyê digirin.
2020 — Peymana Şingalê di navbera Bexda û Hewlêrê de tê îmzekirin.
2024–26 — Bi hezaran kes hîn winda ne; veger û avakirina ji nû sînordar dimînin.
Nîqaş û Nakokî
Şingal hema li her astê nakok e. Vekişîna hêzên Pêşmerge di 2014 de hîn nakokiyeke kûr e: gelek êzdî hest dikin ku hatin terikandin, lê HHKê gotiye ku hêzên wê yên bi çekên sivik li ber hêzeke mezintir têk çûn — nakokiyek ku hîn nêrîna êzdiyan li partiyên kurdî diyar dike. Dewleta Iraqê, PMF, komên êzdî yên bi PKKê ve girêdayî û HHK, her yek bi piştgirên xwe, ji bo kontrola navçeyê dikevin şer, û Tirkiyeya cîran li wir êrîşên hewayî li armancên bi PKKê ve girêdayî pêk aniye, ku carinan şervanên herêmî an sivîl kuştine. Aloziyên navxweyî yên êşdar jî hene, di nav wan de kiryarên tolhildanê yên hatin ragihandin li dijî hin erebên sunnî yên bi hevkariya bi DAIŞê re hatin tawanbarkirin. Êzdî bixwe jî li ser pirsên nasname, ewlehî û gelo vegera Şingalê realîst an ewle ye nîqaş dikin. Ev nasandin van nêrînên pêşbirkî dixe ber çavan, wan nagihîne çareseriyê.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo êzdiyan û gelek kurdan, Şingal cihê hem girêdana kevnar hem jî birîneke kûr e — dilê gelê êzdî û cihê qirkirinekê ku cîhan pir dereng nas kir. Ew bûye semboleke bihêz a bêparastiniya hindikahiyan li herêmê û rewşa neçareserkirî ya herêmên nakok di navbera Bexda û Herêma Kurdistanê de. Çîroka Şingalê — mayîna li ser çiyayekî pîroz, şerê li dijî DAIŞê û têkoşîna dirêj û netemam a vegera malê — êdî beşeke ji hev nayê veqetandin a tecrûbeya nû ya kurd û êzdiyan e.
Cih û Mijarên Têkildar
Mûsil, bajarê nêzîk ku DAIŞê di 2014 de girt.
Qamişlo û herêmên kurdî yên Sûriyeyê li aliyê din ê sînor, ku şervanên wan alîkarî kirin rêyeke revê were vekirin. Komela firehtir a êzdiyan, herêmên nakok ên bakurê Iraqê û şerê li dijî DAIŞê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Şingal li ku ye?
Şingal li bakurê rojavayê Iraqê, li Parêzgeha Nînewayê, li bin Çiyayên Şingalê li nêzî sînorê Sûriyeyê, di navbera Mûsil û Cezîreya Sûriyeyê de ye.
Êzdiyên Şingalê kî ne?
Êzdî hindikahiyeke olî ya kevnar a kurdîaxêv in ku Çiyayên Şingalê pîroz dibînin. Şingal ji demeke dirêj ve dilê komela êzdî li Iraqê ye.
Di 2014 de li Şingalê çi qewimî?
Di Tebaxa 2014 de, DAIŞê Şingal dagir kir û li dijî êzdiyan qirkirin pêk anî — bi hezaran mêr kuştin, bi hezaran jin û zarok kirin kole û dehhezaran kesên ku ber bi çiyê ve reviyan dorpêç kirin. Neteweyên Yekbûyî ev kiryar wek qirkirin nas kirine.
Niha Şingal di bin kontrola kê de ye?
Şingal bi fermî di bin kontrola federal a Iraqê de ye lê hîn bi tundî nakok e; artêşa Iraqê, PMF, yekîneyên êzdî yên bi PKKê ve girêdayî û hêzên bi HHKê re hevpeyman hemû li wir hene. Peymana 2020 ya ji bo asayîkirina rêveberiya wê bi temamî nehatiye pêkanîn.