Destpêk
Mosul (bi kurdî: Mûsil) duyem mezintirîn bajarê Iraqê û paytexta Parêzgeha Nînewayê ye, li her du peravên Çemê Dîcleyê li bakurê welat e. Ew bajarekî bi piraniya kurdî nîne — nifûsa wê bi piranî erebên sunî ne — lê li kêleka herêmên nakok ên ku hem Bexda hem jî Herêma Kurdistanê îdiayê li wan dikin e, ji demeke dirêj ve hindikahiyeke girîng a kurdî heye û bi dîroka kurdî ve girêdayî ye, ji ber vê divê di her lêkolîna rastgotî ya erdên li dora Kurdistana Mezin de cih bigire.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye, ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Mosul (bi erebî: el-Mewsîl)
Navê kurdî: Mûsil
Welat: Iraq — paytexta Parêzgeha Nînewayê
Nifûs: Nêzî 1.7–1.9 milyon (dema serjimêriya 2024), bajarê duyem ê Iraqê
Gel: Bi piranî erebên sunî, bi hindikahiyeke girîng a kurdî û tirkmen, xiristiyanên aşûrî, şebek û yên din re
Cih: Li her du peravên Dîcleyê, li hember xirbeyên Nînewaya kevnar
Statû: Li derveyî Herêma Kurdistanê, li kêleka herêmên nakok
Dîroka nêzîk: Di 2014–2017 de di destê DAIŞê de; bi giranî zirardîtî û ji wê demê ve ji nû ve avakirî
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Mûsil nêzî 400 kîlometre li bakurrojava Bexdayê, li her du peravên Çemê Dîcleyê li bakurê Iraqê ye. Perava rojava ya kevintir û tîrtir û perava rojhilatê ya nûtir bi pirên li ser çem ve girêdayî ne, û xirbeyên Nînewaya kevnar, ku carekê yek ji mezintirîn bajarên Împaratoriya Aşûrî bû, li aliyê rojhilat in. Bajar navenda herêmeke mezin, bereketdar û bi stratejî girîng e, li nêzî sînorên bi Sûriye û Tirkiyeyê re û tenê li derveyî kêleka başûr a Herêma Kurdistanê ya Iraqê.
Gel û Nifûs
Mûsil bi nifûsa nêzî 1.7 heta 1.9 milyon duyem mezintirîn bajarê Iraqê piştî Bexdayê ye. Gelê wê bi piranî erebên sunî ne, û zaravayê herêmî, Mûsilî, şikleke navdar a erebiya Mezopotamyaya Bakur e. Lê Mûsil herdem tevlihev bûye: hindikahiyeke girîng a kurdî heye — di dîrokê de çaryek an zêdetir ji nifûsê — bi tirkmen, aşûrî û xiristiyanên din, şebek, Êzdî û, di demên berê de, komeleke cihûyan re. Ev cihêrengî di sedsala bîstem de bi zanebûn hat guhertin, dema ku siyasetên “erebkirinê” yên beisî ji salên 1970î ve gelek kurd derxistin û ereb li cihê wan bicih kirin, û ji nû ve di bin DAIŞê de, ku gelek ji nifûsa xiristiyan û hindikahiyan derxist an kuşt.
Dîrok
Mûsil yek ji kevntirîn cihên niştecihbûna domdar li dinyayê ye, li kêleka Nînewaya kevnar geş bû û di bin desthilatdariya erebî, tirkî û osmanî de bû navendeke mezin. Di bin osmaniyan de ew paytexta Wîlayeta Mûsilê bû, parêzgeheke ku çarenûsa wê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bi giranî hat nîqaşkirin: hem Komara Tirkiyeyê ya nû hem jî Iraqê ya di bin kontrola Brîtanyayê de îdiayê li wê dikirin, û “pirsgirêka Mûsilê” tenê di salên 1920î de dema ew hat dayîna Iraqê çareser bû. Parêzgeh wê demê ber bi bakur ve dirêj dibû û ya ku niha Kurdistana Iraqê ye digirt nav xwe, û nakokiyên li ser kî divê vî welatê sînorî kontrol bike qet bi temamî winda nebûne.
DAIŞ û Rizgarkirin
Di Hezîrana 2014 de, Dewleta Îslamî (DAIŞ) Mûsil girt û kir mezintirîn bajarê xelîfetiya wê ya xweragihandî û cihê ku rêberê wê ji Mizgefta Mezin a el-Nûrî xelîfet ragihand. Dagirkirin hov bû, bi taybetî ji xiristiyan, Êzdî û hindikahiyên din ên bajêr re. Seferê leşkerî yê mezin ji aliyê hêzên hikûmeta Iraqê ve, bi piştgiriya Pêşmergeyên kurdî, hevpeymaniyeke bi rêberiya Dewletên Yekbûyî û komên din, bajar di şerekî wêranker de ji nû ve girt, ku di Tîrmeha 2017 de qediya. Beşên mezin ên Mûsilê, berî her tiştî perava rojava ya dîrokî û bajarê wê yê kevn, bûn xirbe, û nêzî milyonek kes koçber bûn.
Mûsila Îro
Ji 2017 ve Mûsil ji nû ve tê avakirin. Nifûs vegeriyaye nêzî asta xwe ya berî şer, bazar û pir ji nû ve veketiyane û cihên nîşaneya sereke yên wek Mizgefta el-Nûrî bi piştgiriya navneteweyî di nûjenkirinê de bûne. Avakirina ji nû ve hêdî bûye û carinan bi gendelî û nakokiyên li ser milkê zirar dîtiye, û parêzgeha dorê hîn komeyeke perçeperçe ya hêzên ewlehiyê yên hevrik e. Bajar bi awayekî bihêz di bin kontrola federal a Iraqê de ye, ne ya Herêma Kurdistanê, lê hîn bi gundewarê xwe yê kurdî û pirsgirêka neçareserkirî ya herêmên nakok ve girêdayî ye.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Bajar li kêleka Nînewaya kevnar li ser Dîcleyê geş dibe.
Serdema osmanî — Mûsil paytexta Wîlayeta Mûsilê ye.
Salên 1920î — “Pirsgirêka Mûsilê” tê çareserkirin; parêzgeh tê dayîna Iraqê.
Salên 1970î — Siyasetên beisî yên erebkirinê amadebûna kurdî li bajêr kêm dikin.
Hezîrana 2014 — DAIŞ Mûsil digire û xelîfetiya xwe li wir radigihîne.
Tîrmeha 2017 — Hêzên Iraqê û hevalbendan bi Pêşmergeyên kurdî re bajar ji nû ve digirin.
2024 — Dema serjimêriyê nifûsa nêzî 1.9 milyon tomar dike dema bajar ji nû ve tê avakirin.
Nîqaş û Nakokî
Statûya Mûsilê bi rastî nakok e. Hin vegêranên kurdî wê wek bajarekî di dîrokê de kurdî an tevlihev şîrove dikin ku karakterê wê yê kurdî bi erebkirinê hat tepeserkirin; neteweperestên ereb û iraqî wê wek bajarekî di bingehê xwe de erebî û sembola yekîtiya Iraqê didîtin. Bajar bixwe tev li Herêma Kurdistanê nebû, lê beşên deştên Nînewayê yên dorê di nav herêmên nakok ên ku hem Hewlêr hem jî Bexda îdiayê li wan dikin de ne, û kontrol li wir di navbera artêşa Iraqê, Pêşmerge û mîlîsên cihêreng de guheriye. Dema birînên salên DAIŞê — koçberkirina xiristiyan û Êzdiyan û wêrankirina bajarê kevn — jî li vê tên zêdekirin, Mûsil dibe cihek ku gelek komel di heman demê de rabirdû û dahatûya wê nîqaş dikin. Ev danasîn wê wek ya ku ew e dibîne: bajarekî mezin ê Iraqê, bi piranî erebî, li kêleka nakok a erdên kurdî.
Girîngî ji Kurdan re
Ji kurdan re Mûsil kêm wek bajarekî kurdî û bêtir wek bajarê mezin li dergeha wan a başûr girîng e — cihê bazirganî, kar û koçkirinê, bajarekî bi komeleke rastîn a kurdî û navenda welatê sînorî yê ku statûya wê yek ji pirsên navendî yên neçareserkirî di navbera Herêma Kurdistanê û dewleta Iraqê de dimîne. Dîroka wê, ji Wîlayeta osmanî ya Mûsilê heta herêmên nakok ên îro, di çîroka mezintir a destpêk û dawiya welatê kurdî de hatiye hûnandin.
Cih û Mijarên Têkildar
Hewlêr, paytexta nêzîk a Herêma Kurdistanê. Bajarên din ên Başûr wek Amêdî û Rewandiz. Dilê welatê Êzdî yê Şingalê û deştên Nînewayê. Pirsgirêka firehtir a herêmên nakok di navbera Herêma Kurdistanê û Bexdayê de.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Mûsil bajarekî kurdî ye?
Na. Mûsil bajarekî bi piraniya erebên sunî û paytexta Parêzgeha Nînewayê ya Iraqê ye. Hindikahiyeke girîng a kurdî heye û li nêzî herêmên nakok e, lê ne parçeyek ji Herêma Kurdistanê ye û ne bi piraniya kurdî ye.
Mûsil li ku ye û çiqas mezin e?
Mûsil li bakurê Iraqê, li ser Çemê Dîcleyê nêzî 400 km li bakurrojava Bexdayê ye. Bi nêzî 1.7 heta 1.9 milyon kesan ew duyem mezintirîn bajarê Iraqê ye.
Kî Mûsil kontrol dike?
Mûsil di bin kontrola hikûmeta federal a Iraqê de ye, ne ya Herêma Kurdistanê. Beşên Parêzgeha Nînewayê ya dorê di nav herêmên nakok ên ku hem Bexda hem jî Hewlêr îdiayê li wan dikin de ne.
Di bin DAIŞê de li Mûsilê çi qewimî?
DAIŞ di 2014 de bajar girt û bi hovî heta seferê leşkerî yê mezin, ku Pêşmergeyên kurdî jî tê de bûn, di 2017 de wê ji nû ve girt rêve bir. Şer gelek ji bajarê kevn wêran kir û nêzî milyonek kes koçber kirin; ji wê demê ve bajar ji nû ve tê avakirin.