Destpêk
Sulaymaniyah (bi kurdî: Silêmanî, bi nivîsa Slemani jî) bajarekî mezin li rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê û paytexta Parêzgeha Silêmaniyê ye. Wek duyem mezintirîn bajarê herêmê, ew bi berfirehî wek dilê çandî û rewşenbîrî yê Kurdistana Iraqê tê dîtin — bajarê helbestvanan, zanîngehan û qada siyasî ya bi vekirîbûna xwe navdar, û keleha dîrokî ya Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK).
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Sulaymaniyah (Slemani)
Navê kurdî: Silêmanî
Welat: Iraq — Herêma Kurdistanê, paytexta Parêzgeha Silêmaniyê
Nifûs: Bajar nêzî 850,000 (texmîna 2025); duyem mezintirîn ê herêmê
Gel: Bi piraniyeke mezin kurd, bi komelên biçûk ên ereb, tirkmen û aşûriyan re
Cih: Li Zagrosê li nêzî 880 m, di dorpêça çiyayên Ezmer û Goyje de
Damezrandin: 1784, wek paytexta mîrektiya kurdî ya Babanê
Bi van navdar e: Edebiyata kurdî, YNK û jiyaneke vekirî ya rewşenbîrî
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Silêmanî li rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, nêzî 355 kîlometre li bakurê rojhilatê Bexdayê û nêzî sînorê Îranê ye. Bajar li bilindahiya nêzî 880 metreyan ye û çiya li dora wê ne — rêzeçiyayên Ezmer û Goyje li bakurê rojhilat, Beranan li başûr û girên Taslûcayê li rojava — bi Deşta Şarezûrê ku piştre vedibe. Ev cihê çiyayî avhewayeke sartir ji Iraqê navendî dide wê û ji demeke dirêj ve wê kiriye penageh û çarriyeke xwezayî li Zagrosê.
Gel û Nifûs
Nifûsa bajêr nêzî 850,000 tê texmînkirin, ku wê dike duyem mezintirîn bajarê Herêma Kurdistanê piştî Hewlêrê û yek ji mezintirîn bajarên Iraqê. Gelê wê bi piraniyeke mezin kurd in, bi piranî soranîaxêv, bi komelên biçûktir ên ereb, tirkmen û aşûriyan re ku tevlîheviya civakî dewlemend dikin. Silêmanî bi dehsalan navenda çandî ya naskirî ya kurdên soranîaxêv bûye û bi jiyaneke zindî ya sivîl, rojnameyên serbixwe, zanîngeh û kevneşopiyeke bihêz a nîqaşa giştî tê naskirin.
Dîrok
Silêmanî bajarekî bi nîsbetî ciwan e, di 1784 de ji aliyê mîrê kurd Îbrahîm Paşayê Baban ve hat damezrandin, ku navê bavê xwe Silêman Paşa lê kir. Ew heta nîvê sedsala nozdehem bû paytexta mîrektiya Babanê, yek ji girîngtirîn mîrektiyên kurdî. Di dirêjahiya sedsalên nozdehem û bîstem de bajar mezin bû û bû navenda çanda kurdî û çalakiya siyasî: ew bingeha tevgera kurdî di bin kesên wek Şêx Mehmûdê Berzencî de bû, ku di destpêka salên 1920î de padîşahiyeke kurdî ya demkurt ragihand. Di serdema nû de ew bû dilê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê, ku Celal Talebanî damezrand.
Bajarê Helbestvan û Zanînê
Silêmanî wek paytexta edebî ya kurdan tê pîrozkirin. Ji salên wê yên destpêkê ve ew helbestvanên mezin ên kurd — Nalî, Mehwî, Pîremêrd û yên din — mezin kir, ku alîkarî kirin edebiyata nû ya kurdî şêwe bigire. Zanîngeha Silêmaniyê, ku di 1968 de vebû, mezintirîn li Kurdistana Iraqê ye, û bajar cihê muze, weşanxane û saziyên lêkolînê ye. Ew bi pîrozbahiyên geş ên Newrozê û vekirîbûneke rewşenbîrî jî tê naskirin ku wê kiriye cihê kişandina nivîskar, hunermend û çalakvanan ji seranserê herêmê.
Silêmaniya Îro
Îro Silêmanî bajarekî herêmî yê pirçalak e ku aboriya wê li ser bazirganî, xizmet, çandinî û geştûguzarê ava ye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê wê rêve dibe, lê ew ji demeke dirêj ve keleha YNKê ye, ku karaktereke siyasî ya cuda ji Hewlêr û Dihoka di bin serdestiya PDKê de dide wê. Bajar bi qada medyayî û sivîl a bi nîsbetî vekirî navdar e, lê protestoyên ji ber tengasiyên aborî û gilîyên li ser mûçeyên nehatin dayîn û xizmetan jî dîtiye. Di Tîrmeha 2025 de ew cihê bûyereke sembolîk bû ku şervanên PKKê çek hilweşandin, dema komê ragihand ku şerê xwe yê çekdar bi dawî dike.
Demrêza bûyerên sereke
1784 — Îbrahîm Paşayê Baban Silêmaniyê wek paytexta Babanê damezrîne.
1784–1850 — Bajar navenda mîrektiya kurdî ya Babanê ye.
Salên 1920î — Şêx Mehmûdê Berzencî serhildanên kurdî yên li dora bajêr bi rê ve dibe.
1968 — Zanîngeha Silêmaniyê tê damezrandin.
Salên 1990î — Silêmanî di nav pêşbirka navkurdî de dibe keleha YNKê.
1992 — Ji nû ve wek navenda çandî ya kurdên soranîaxêv tê naskirin.
2025 — Dema kom şerê xwe yê çekdar bi dawî dike, şervanên PKKê li bajêr çek hilweşînin.
Nîqaş û Nakokî
Silêmanî li navenda pêşbirka ku Kurdistana Iraqê diyar dike ye. Herêma Kurdistanê di pratîkê de di navbera PDKê, ku li Hewlêr û Dihokê navend e, û YNKê, ku li Silêmaniyê navend e, hatiye parvekirin — dabeşbûneke bi dilsoziyên eşîretî û partiyî re girêdayî ku di nîvê salên 1990î de bû şerê navxweyî û hîn îro siyasî, medya û aboriyê diyar dike. Alîgirên YNKê balê dikişînin ser çanda sivîl a vekirî ya Silêmaniyê; rexnegirên ji tevahî aliyên siyasî balê dikişînin ser gendelî, mûçeyên giştî yên nehatin dayîn û komkirina desthilatê di destê partiyan de, gilîyên ku gelek caran protesto geş kirine. Aloziyên dubare bi Bexdayê re li ser budçe û petrolê, û bi Tirkiye û Îranê re li ser operasyonên li derveyî sînorê li dijî komên çekdar ên kurdî jî hene. Ev nasandin van nêrînên pêşbirkî dixe ber çavan, wan nagihîne çareseriyê.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo kurdan, Silêmanî paytexta çandî û edebî ya cîhana kurdî ya Iraqê ye — bajarê herî zêde bi helbest, rojnamegerî û azadiya derbirîna kurdî ve girêdayî. Wek paytexta kevn a Babanê û dilê nû yê YNKê, ew li kêleka Hewlêrê wek yek ji du cemserên Herêma Kurdistanê radiweste û hîn pîvaneke jiyana rewşenbîrî û siyasî ya kurdî ye.
Cih û Mijarên Têkildar
Hewlêr, paytexta Herêma Kurdistanê.
Helebce, bajarê di heman parêzgehê de ku di 1988 de bi çekên kîmyewî hat lêdan. Çemçemal û herêma Germiyanê ya nêzîk, û Herêma Kurdistana Iraqê ya firehtir.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Silêmanî li ku ye?
Silêmanî li rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, nêzî 355 km li bakurê rojhilatê Bexdayê û nêzî sînorê Îranê, di dorpêça çiyayên Ezmer, Goyje û Beranan de ye.
Silêmanî bajarekî kurdî ye?
Erê. Ew bi piraniyeke mezin kurd û soranîaxêv e û wek paytexta çandî û edebî ya Kurdistana Iraqê tê dîtin, bi komelên biçûk ên ereb, tirkmen û aşûriyan re.
Silêmanî di bin kontrola kê de ye?
Silêmanî di çarçoveya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de tê rêvebirin lê keleha demdirêj a Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye, cuda ji Hewlêr û Dihoka di bin serdestiya PDKê de.
Silêmanî bi çi navdar e?
Ew wek bajarê helbestvan û nivîskarên kurd navdar e, cihê mezintirîn zanîngeha Kurdistana Iraqê ye û bi çandeke vekirî ya rewşenbîrî û medyayî tê naskirin. Ew di 1784 de wek paytexta Babanê hat damezrandin.