مقدمه
حلبچه، به کردی هه‌ڵه‌بجه، شهری کردی در شرق اقلیم کردستان عراق، نزدیک مرز ایران است. در سراسر جهان به سبب یکی از هولناک‌ترین جنایت‌های اواخر سدهٔ بیستم شناخته می‌شود: حملهٔ شیمیاییِ 16 مارس 1988 که در آن نیروهای صدام حسین، در جریان عملیات انفال، شهر را با گاز هدف گرفتند و هزاران غیرنظامی را کشتند. در 2025، حلبچه رسماً به عنوان جدیدترین استان عراق به رسمیت شناخته شد.
این تازه‌ترین نوشته از مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ شهرها و شهرک‌های منطقه است؛ اینکه کجا هستند، چه کسی بر آن‌ها کنترل دارد، چه کسانی در آن‌ها زندگی می‌کنند و چرا برای روایت کردها اهمیت دارند.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: حلبچه
نام کردی: هه‌ڵه‌بجه
کشور: عراق؛ اقلیم کردستان؛ مرکز استان حلبچه
جمعیت: حدود 100,000–120,000 نفر در شهر و شهرستان
مردم: با اکثریت بسیار بزرگ کرد
موقعیت: نزدیک مرز ایران، حدود 250 کیلومتری شمال شرقی بغداد
وضعیت: استان 19 عراق، به‌رسمیت‌شناخته‌شده در 2025
شناخته‌شده برای: حملهٔ شیمیایی 1988 در جریان عملیات انفال
فهرست مطالب
موقعیت و جغرافیا
حلبچه در شرقی‌ترین بخش اقلیم کردستان عراق، تنها حدود 15 کیلومتر از مرز ایران و تقریباً 250 کیلومتری شمال شرقی بغداد قرار دارد. در سرزمینی کوهستانی در زاگرس، نزدیک ارتفاعات هورامان و نه‌چندان دور از مخزن سد دربندیخان جای گرفته است. در بیشتر تاریخ معاصر خود، شهرستانی از استان سلیمانیه بود؛ موقعیت مرزی‌اش در جنگ ایران و عراق در دههٔ 1980 آن را در خط مقدم قرار داد و زمینه‌ساز فاجعه‌ای شد که نامش را در جهان شناساند.
مردم و جمعیت
حلبچه شهری با اکثریت بسیار بزرگ کرد است. پیش از 1988 حدود 60,000 نفر جمعیت داشت و مرکز فرهنگی و دینی مهمی در منطقه بود. برآوردهای جمعیت کنونی شهر و شهرستان پیرامون آن از حدود 100,000 تا 120,000 نفر متغیر است. بسیاری از ساکنان و فرزندانشان هنوز با پیامدهای بلندمدت حملهٔ شیمیایی برای سلامت، شامل سرطان‌ها، بیماری‌های تنفسی، ناهنجاری‌های مادرزادی و آسیب روانی، زندگی می‌کنند؛ پیامدهایی که دهه‌ها بعد همچنان زندگی شهر را شکل می‌دهند.
تاریخ
حلبچه از دیرباز مرکز دانش و زندگی دینی کردی در منطقهٔ شهرزور بود. در سدهٔ بیستم، درگیر مبارزهٔ گسترده‌تر کردها در عراق و خشونت دولت بعثی شد. در اواخر دههٔ 1980، با ادامهٔ فرسایشی جنگ ایران و عراق، رژیم عراق عملیات انفال را آغاز کرد؛ مجموعه‌ای از عملیات علیه جوامع کرد که به‌طور گسترده نسل‌کشی توصیف می‌شود و در آن روستاها ویران، غیرنظامیان آواره و سلاح‌های شیمیایی به کار گرفته شدند. حلبچه که در مارس 1988 به تصرف نیروهای ایرانی و پیشمرگه‌های کرد درآمده بود، به بدنام‌ترین هدف آن عملیات تبدیل شد.
حملهٔ شیمیایی 1988
در 16 مارس 1988، هواپیماهای عراقی پس از گلوله‌باران متعارف، حلبچه را با آمیزه‌ای از عوامل شیمیایی، شامل گاز خردل و عوامل اعصاب مانند سارین و تابون، بمباران کردند. این حمله که به دستور فرماندهی علی حسن المجید، مشهور به «علی شیمیایی»، انجام شد، ظرف چند ساعت حدود 3,200 تا 5,000 نفر را که بیشترشان زن و کودک بودند کشت و هزاران نفر دیگر را مجروح و بیمار کرد. این یکی از بزرگ‌ترین حملات شیمیاییِ انجام‌شده علیه جمعیت غیرنظامی بود. تصاویر کشته‌های حلبچه در خیابان‌ها جهان را تکان داد و حمله به‌طور گسترده بخشی از عملیات نسل‌کشانهٔ انفال شناخته می‌شود؛ المجید بعدها به سبب این جنایت‌ها و جنایت‌های مرتبط محکوم و اعدام شد.
حلبچه امروز
حلبچه پس از 1988 بازسازی شد و در چارچوب حکومت اقلیم کردستان اداره می‌شود. در آوریل 2025، پس از سال‌ها تلاش مردم محلی، مجلس عراق حلبچه را رسماً به عنوان استان 19 کشور و چهارمین استان اقلیم کردستان به رسمیت شناخت؛ وضعیتی که حکومت اقلیم پیش‌تر در 2014 اعطا کرده بود. شهر میزبان یادمان شهدای حلبچه و موزهٔ صلح است که قربانیان را گرامی می‌دارند و 16 مارس هر سال روز یادبود است. ساکنان همچنان خواهان به‌رسمیت‌شناختن، جبران خسارت و حمایت پزشکی‌اند و روابط با مقامات گاه پرتنش بوده است، از جمله اعتراضی در 2006 که در جریان آن یادمان به آتش کشیده شد.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
دههٔ 1980؛ حلبچه در جنگ ایران و عراق در خط مقدم قرار دارد.
1987–88؛ عملیات انفال جوامع کرد سراسر شمال عراق را ویران می‌کند.
15 مارس 1988؛ نیروهای ایرانی و پیشمرگه‌های کرد شهر را می‌گیرند.
16 مارس 1988؛ هواپیماهای عراقی حلبچه را با گاز هدف می‌گیرند و هزاران غیرنظامی را می‌کشند.
2003؛ یادمان شهدای حلبچه تأسیس می‌شود.
2014؛ حکومت اقلیم کردستان حلبچه را استانی جداگانه به رسمیت می‌شناسد.
2025؛ مجلس عراق حلبچه را به عنوان استان 19 به رسمیت می‌شناسد.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
حلبچه همچنان موضوع بحث‌های دردناک است. شمار کشته‌ها معمولاً 3,200 تا 5,000 نفر اعلام می‌شود، اما آمار دقیق هنوز محل اختلاف است و بحث دیرپایی دربارهٔ تعداد افرادی وجود دارد که همچنان از بیماری‌های بلندمدت رنج می‌برند. دربارهٔ مسئولیت بین‌المللی نیز بحث هست: در آن زمان، برخی دولت‌های غربیِ حامی عراق در جنگ با ایران، در محکوم‌کردن حمله کند عمل کردند و بازماندگان و رهبران کرد استدلال می‌کنند که جهان روی برگرداند. کردها به‌طور گسترده اصرار دارند که حمله و عملیات گسترده‌تر انفال در سطح بین‌المللی نسل‌کشی شناخته شود؛ شماری از مجالس و نهادها چنین کرده‌اند، در حالی که رسمیت‌بخشی همچنان کامل نشده است. در داخل عراق، نارضایتی‌ها دربارهٔ بازسازی، غرامت و تأخیر طولانی در اعطای جایگاه استانی به حلبچه ادامه دارد. این معرفی، این دیدگاه‌های متفاوت را مطرح می‌کند و در پی حل اختلاف آن‌ها نیست.
اهمیت برای کردها
برای کردها، حلبچه نامی مقدس و دردناک است؛ نماد رنج تحمیل‌شده بر مردم کرد و ارادهٔ آنان برای زنده‌ماندن و به‌یادماندن. حلبچه در کنار عملیات انفال، جنایت شاخص دوران بعثی است و بزرگداشتش در هر ماه مارس، در کانون حافظهٔ ملی کردها قرار دارد. تلاش طولانی حلبچه برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، به عنوان قربانی نسل‌کشی و سرانجام استانی مستقل، بازتاب مبارزهٔ گسترده‌تر کردها برای پذیرش، عدالت و کرامت است.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
سلیمانیه؛ شهر نزدیک و استانی که حلبچه پیش‌تر بخشی از آن بود.
شنگال؛ محل دیگری از جنایت علیه کردها. عملیات گسترده‌تر انفال، ارتفاعات هورامان و اقلیم کردستان عراق.
پرسش‌های متداول
حلبچه کجاست؟
حلبچه در شرق اقلیم کردستان عراق، حدود 15 کیلومتر از مرز ایران و تقریباً 250 کیلومتری شمال شرقی بغداد، در سرزمینی کوهستانی نزدیک ارتفاعات هورامان قرار دارد.
در 1988 در حلبچه چه رخ داد؟
در 16 مارس 1988، نیروهای عراقیِ تحت فرمان صدام حسین حلبچه را با سلاح‌های شیمیایی، شامل گاز خردل و عوامل اعصاب، بمباران کردند و ظرف چند ساعت حدود 3,200 تا 5,000 غیرنظامی را کشتند. این یکی از هولناک‌ترین حملات شیمیاییِ انجام‌شده علیه غیرنظامیان است.
آیا حلبچه اکنون استان است؟
بله. پس از سال‌ها تلاش، مجلس عراق حلبچه را به عنوان استان 19 کشور در 2025 به رسمیت شناخت؛ حکومت اقلیم کردستان پیش‌تر در 2014 آن را استان شناخته بود.
آیا حملهٔ حلبچه نسل‌کشی شناخته شده است؟
بسیاری از کردها، همراه با شماری از مجالس و نهادها، حمله و عملیات گسترده‌تر انفال را نسل‌کشی می‌دانند. به‌رسمیت‌شناختن کاملِ حقوقی در سطح بین‌المللی همچنان ناتمام است و تلاش برای آن ادامه دارد.