مقدمه
سنجار (به کردی: شنگال، همچنین شینگال) شهر و شهرستانی در شمال غرب عراق، در دامنهٔ کوه‌های سنجار نزدیک مرز سوریه است. این منطقه زادبوم تاریخی ایزدی‌ها، اقلیتی دینی و کردزبان، است و امروزه بیش از همه به‌عنوان محل نسل‌کشی سال 2014 به دست دولت اسلامی (داعش) شناخته می‌شود. با گذشت بیش از یک دهه، سنجار همچنان شهرستانی مورد مناقشه است که تنها بخشی از آن بازسازی شده و بسیاری از مردمش هنوز آواره‌اند.
این تازه‌ترین مطلب از مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ شهرهای بزرگ و کوچک منطقه است؛ اینکه کجا قرار دارند، چه کسانی آن‌ها را کنترل می‌کنند، چه کسانی در آن‌ها زندگی می‌کنند و چرا در سرگذشت کردها اهمیت دارند.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: سنجار
نام کردی: شنگال (شینگال)
کشور: عراق — استان نینوا، شمال غرب
جمعیت: حدود 166,000 نفر در شهرستان (سرشماری 2003)؛ بسیاری همچنان آواره‌اند
مردم: در گذشته با اکثریت ایزدی، در کنار عرب‌های سنی و شیعه و دیگران
موقعیت: در دامنهٔ کوه‌های سنجار، نزدیک مرز سوریه
وضعیت: سرزمینی مورد مناقشه؛ در ظاهر زیر کنترل دولت فدرال عراق
شهرت: نسل‌کشی ایزدی‌ها به دست داعش در 2014
فهرست مطالب
موقعیت و جغرافیا
سنجار در دورترین بخش شمال غرب عراق، در استان نینوا، درست در جنوب خط‌الرأس طولانی کوه‌های سنجار و نزدیک مرز سوریه قرار دارد. این کوه‌ها — تاقدیسی شکافته که حدود 100 کیلومتر از شرق به غرب امتداد دارد و ارتفاعش به حدود 1,460 متر می‌رسد — برای ایزدی‌ها مقدس‌اند و در سراسر تاریخ، هنگام خطر پناهگاه بوده‌اند. شهرستان در دشت‌های خشک بین‌النهرین علیا، میان موصل در شرق و جزیرهٔ سوریه در غرب، واقع است؛ موقعیتی که آن را به چهارراهی راهبردی و پلی میان مناطق کردنشین عراق و سوریه تبدیل می‌کند.
مردم و جمعیت
جمعیت شهرستان سنجار حدود 166,000 نفر در سرشماری 2003 ثبت شد و در گذشته اکثریت جمعیت آن را ایزدی‌ها در کنار جوامع عرب سنی و شیعه و، در منطقهٔ گسترده‌تر، مسیحیان تشکیل می‌دادند. ایزدی‌ها جامعه‌ای دینی و دیرینه با زبان کردی‌اند که آیینشان از سنت‌های بسیار کهن منطقه سرچشمه می‌گیرد. پس از 2014، ساختار جمعیتی از هم پاشید: ده‌ها هزار نفر گریختند، شمار زیادی کشته یا به بردگی گرفته شدند و سال‌ها بعد حدود 200,000 ایزدی همچنان آواره بودند؛ بسیاری در اردوگاه‌های اقلیم کردستان عراق. بازگشت آهسته و محدود بوده است؛ ازاین‌رو جمعیت کنونی شهرستان بسیار کمتر از گذشته است.
تاریخ
سنجار هزاران سال مسکونی بوده و از دیرباز با ایزدی‌ها پیوند داشته است؛ مردمی که کوه‌های پیرامون را مقدس می‌دانند. این جامعه در طول سده‌ها، زیر فرمانروایی حاکمان گوناگون، موج‌های پیاپی آزار و سرکوب را از سر گذراند و شهر امروزی به‌عنوان مرکز زادبوم ایزدی‌ها در عراق گسترش یافت. از 2003 تا 2014، سنجار در حوزهٔ نفوذ حکومت اقلیم کردستان اداره می‌شد و محل زندگی ایزدی‌ها، مسیحیان و مسلمانان در کنار یکدیگر بود. این نظم در تابستان 2014 فروپاشید.
نسل‌کشی 2014
در اوت 2014، هم‌زمان با عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگهٔ کرد، داعش به سنجار هجوم آورد و جمعیت عمدتاً بی‌سلاح ایزدی را بی‌دفاع گذاشت. این پیکارجویان کارزاری سازمان‌یافته به راه انداختند که سازمان ملل متحد و بسیاری از دولت‌ها آن را نسل‌کشی شناخته‌اند: هزاران مرد ایزدی کشته و هزاران زن و کودک ربوده و به بردگی گرفته شدند. ده‌ها هزار نفر به کوه سنجار گریختند و در آنجا بدون غذا و آب به محاصره افتادند؛ وضعیتی که حملات هوایی بین‌المللی و عملیات اضطراری نجات را در پی داشت. بسیاری از راه دالان‌هایی نجات یافتند که با کمک رزمندگان کرد سوریه گشوده شده بود. ابعاد این فاجعه — هزاران کشته، بیش از شش هزار نفر به‌بردگی‌گرفته‌شده و هزاران مفقود که سال‌ها بعد نیز سرنوشتشان روشن نبود — سنجار را به نماد یکی از هولناک‌ترین جنایت‌های سدهٔ بیست‌ویکم تبدیل کرد.
سنجار امروز
سنجار در چند مرحله در 2015 از داعش بازپس گرفته شد و نیروهای همسو با دولت فدرال عراق در 2017 رسماً کنترل شهرستان را به دست گرفتند. روی کاغذ، این منطقه زیر کنترل دولت فدرال عراق است، اما در عمل یکی از مناطق عراق با بیشترین حضور نظامی و شدیدترین مناقشه‌ها به شمار می‌رود؛ مجموعه‌ای از گروه‌های مسلح — ارتش عراق، نیروهای حشد شعبی، یگان‌های محلی ایزدی مانند یگان‌های مقاومت شنگالِ مرتبط با حزب کارگران کردستان و نیروهای همسو با حکومت اقلیم کردستان — همگی در آن حضور دارند یا برای نفوذ رقابت می‌کنند. «توافق سنجار» میان بغداد و اربیل در 2020 با هدف بازگرداندن ادارهٔ عادی و امنیت منعقد شد، اما اجرای آن متوقف مانده و بازسازی به‌کندی پیش رفته است. در نتیجه، بخش بزرگی از شهرستان همچنان آسیب‌دیده است، خدمات محدودند و سهم بزرگی از مردم آن هنوز آواره‌اند.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
دوران باستان — سنجار یکی از مراکز دیرپای سکونت در زادبوم ایزدی‌هاست.
2003–14 — سنجار در حوزهٔ نفوذ حکومت اقلیم کردستان اداره می‌شود؛ جوامع گوناگون در کنار هم زندگی می‌کنند.
اوت 2014 — داعش سنجار را تصرف می‌کند؛ نسل‌کشی ایزدی‌ها آغاز می‌شود.
2015 — نیروهای کرد و متحدانشان سنجار را در چند مرحله بازپس می‌گیرند.
2017 — نیروهای فدرال عراق کنترل شهرستان را به دست می‌گیرند.
2020 — توافق سنجار میان بغداد و اربیل امضا می‌شود.
2024–26 — هزاران نفر همچنان مفقودند؛ بازگشت و بازسازی محدود می‌ماند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
سنجار تقریباً در همهٔ سطوح محل مناقشه است. عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگه در 2014 همچنان به‌شدت اختلاف‌برانگیز است: بسیاری از ایزدی‌ها احساس می‌کنند رها شده‌اند، در حالی که حکومت اقلیم کردستان گفته است نیروهای کم‌تسلیحاتش توان مقابله نداشتند؛ اختلافی که هنوز نگرش ایزدی‌ها به احزاب کرد را شکل می‌دهد. دولت عراق، حشد شعبی، گروه‌های ایزدی مرتبط با حزب کارگران کردستان و حکومت اقلیم کردستان، هر یک با پشتیبانان خود، بر سر کنترل شهرستان رقابت می‌کنند. ترکیه، همسایهٔ عراق، نیز در آنجا به اهداف مرتبط با حزب کارگران کردستان حملات هوایی کرده که گاه به کشته‌شدن رزمندگان محلی یا غیرنظامیان انجامیده است. تنش‌های دردناک داخلی نیز وجود دارد، از جمله گزارش‌هایی از اقدام‌های انتقام‌جویانه علیه برخی عرب‌های سنیِ متهم به همکاری با داعش. خود ایزدی‌ها نیز دربارهٔ هویت، امنیت و اینکه آیا بازگشت به سنجار واقع‌بینانه یا امن است بحث می‌کنند. این معرفی، دیدگاه‌های رقیب را بیان می‌کند بی‌آنکه میان آن‌ها داوری کند.
اهمیت برای کردها
برای ایزدی‌ها و بسیاری از کردها، سنجار هم جایگاه تعلقی کهن و هم محل رنجی عمیق است؛ زادبوم مردم ایزدی و محل نسل‌کشی‌ای که جهان بسیار دیر آن را به رسمیت شناخت. این منطقه به نمادی نیرومند از آسیب‌پذیری اقلیت‌ها در منطقه و وضعیت حل‌نشدهٔ سرزمین‌های مورد مناقشه میان بغداد و اقلیم کردستان تبدیل شده است. سرگذشت سنجار — بقا بر کوهی مقدس، نبرد با داعش و مبارزهٔ طولانی و ناتمام برای بازگشت به خانه — اکنون بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربهٔ معاصر کردها و ایزدی‌هاست.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
موصل، شهر نزدیک سنجار که داعش در 2014 تصرف کرد.
قامشلی و مناطق کردنشین سوریه در آن سوی مرز که رزمندگانشان به گشودن دالان فرار کمک کردند. جامعهٔ گسترده‌تر ایزدی، سرزمین‌های مورد مناقشهٔ شمال عراق و مبارزه با داعش.
پرسش‌های متداول
سنجار کجاست؟
سنجار در شمال غرب عراق، در استان نینوا، در دامنهٔ کوه‌های سنجار نزدیک مرز سوریه و میان موصل و جزیرهٔ سوریه قرار دارد.
ایزدی‌های سنجار چه کسانی‌اند؟
ایزدی‌ها اقلیتی دینی، دیرینه و کردزبان‌اند که کوه‌های سنجار را مقدس می‌دانند. سنجار از دیرباز زادبوم اصلی جامعهٔ ایزدی در عراق بوده است.
در سنجار در 2014 چه رخ داد؟
در اوت 2014، داعش سنجار را تصرف کرد و علیه ایزدی‌ها نسل‌کشی به راه انداخت؛ هزاران مرد را کشت، هزاران زن و کودک را به بردگی گرفت و ده‌ها هزار نفری را که به کوه گریخته بودند محاصره کرد. سازمان ملل متحد این اقدام‌ها را نسل‌کشی شناخته است.
اکنون چه کسی سنجار را کنترل می‌کند؟
سنجار رسماً زیر کنترل دولت فدرال عراق است، اما همچنان به‌شدت محل مناقشه است و ارتش عراق، حشد شعبی، یگان‌های ایزدی مرتبط با حزب کارگران کردستان و نیروهای همسو با حکومت اقلیم کردستان همگی در آن حضور دارند. توافق 2020 برای عادی‌سازی ادارهٔ آن به‌طور کامل اجرا نشده است.