مقدمه
سلیمانیه، به کردی سلێمانی یا سلیمانی، از شهرهای بزرگِ شرقِ اقلیمِ کردستانِ عراق و مرکزِ استانِ سلیمانیه است. این شهر، دومین شهرِ بزرگِ اقلیم، به‌طورِ گسترده قلبِ فرهنگی و فکریِ کردستانِ عراق دانسته می‌شود؛ شهرِ شاعران و دانشگاه‌ها، با فضایِ سیاسیِ مشهور به گشودگی، و پایگاهِ تاریخیِ اتحادیهٔ میهنیِ کردستان.
این تازه‌ترین مقالهٔ مجموعهٔ جغرافیاییِ ما دربارهٔ شهرها و شهرک‌های منطقه است؛ اینکه کجا هستند، چه کسانی آنها را اداره می‌کنند، چه کسانی در آنها زندگی می‌کنند و چرا در سرگذشتِ کردها اهمیت دارند.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ رایج: سلیمانیه (سلیمانی)
نامِ کردی: سلێمانی
کشور: عراق؛ اقلیمِ کردستان، مرکزِ استانِ سلیمانیه
جمعیت: حدودِ 850,000 نفر در شهر، برآوردِ 2025؛ دومین شهرِ بزرگِ اقلیم
مردم: با اکثریتِ بسیار بزرگِ کرد، در کنارِ جوامعِ کوچکِ عرب، ترکمن و آشوری
موقعیتِ طبیعی: در زاگرس، در ارتفاعِ حدودِ 880 متری، در میانِ کوه‌های اَزمر و گویژه
بنیان‌گذاری: 1784، به‌عنوانِ پایتختِ امارتِ کردیِ بابان
شهرت: ادبیاتِ کردی، اتحادیهٔ میهنیِ کردستان و زندگیِ فکریِ باز
فهرستِ مطالب
موقعیت و جغرافیا
سلیمانیه در شرقِ اقلیمِ کردستانِ عراق، در حدودِ 355 کیلومتریِ شمال‌شرقِ بغداد و نزدیکِ مرزِ ایران قرار دارد. شهر در ارتفاعِ حدودِ 880 متری است و کوه‌ها آن را در بر گرفته‌اند: رشته‌کوه‌های اَزمر و گویژه در شمال‌شرق، برانان در جنوب و تپه‌های تاسلوجه در غرب، و دشتِ شهرزور در آن‌سوی آنها گشوده می‌شود. این موقعیتِ کوهستانی آب‌وهوایی خنک‌تر از مرکزِ عراق به آن می‌دهد و از دیرباز آن را به پناهگاهی طبیعی و محلِ تلاقیِ راه‌ها در زاگرس بدل کرده است.
مردم و جمعیت
جمعیتِ شهر حدودِ 850,000 نفر برآورد می‌شود و از این رو پس از اربیل دومین شهرِ بزرگِ اقلیمِ کردستان و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای عراق است. مردمش با اکثریتِ بسیار بزرگ کرد و عمدتاً سورانی‌زبان‌اند و جوامعِ کوچک‌ترِ عرب، ترکمن و آشوری بر تنوعِ اجتماعیِ آن می‌افزایند. سلیمانیه دهه‌هاست مرکزِ فرهنگیِ شناخته‌شدهٔ کردهای سورانی‌زبان است و به زندگیِ مدنیِ پرجنب‌وجوش، روزنامه‌های مستقل، دانشگاه‌ها و سنتِ نیرومندِ بحثِ عمومی شهرت دارد.
تاریخ
سلیمانیه شهری نسبتاً جوان است که ابراهیم پاشا بابان، امیرِ کرد، در 1784 بنیان گذاشت و به نامِ پدرش، سلیمان پاشا، نامید. شهر تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم پایتختِ امارتِ بابان، یکی از مهم‌ترین امارت‌های کردی، بود. در سده‌های نوزدهم و بیستم به مرکزی برای فرهنگِ کردی و فعالیتِ سیاسی بدل شد: پایگاهِ جنبشِ کردی به رهبریِ چهره‌هایی چون شیخ محمود برزنجی بود که در اوایلِ دههٔ 1920 پادشاهیِ کوتاه‌عمرِ کردی‌ای اعلام کرد. در دورانِ معاصر به پایگاهِ اصلیِ اتحادیهٔ میهنیِ کردستان، که جلال طالبانی آن را بنیان گذاشت، بدل شد.
شهرِ شاعران و دانش
سلیمانیه به‌عنوانِ پایتختِ ادبیِ کردها شهرت دارد. از نخستین سال‌هایش شاعرانِ بزرگِ کردی، از جمله نالی، محوی، پیرمرد و دیگران، را پرورش داد که در شکل‌گیریِ ادبیاتِ نوینِ کردی نقش داشتند. دانشگاهِ سلیمانیه، که در 1968 گشایش یافت، بزرگ‌ترین دانشگاهِ کردستانِ عراق است و شهر میزبانِ موزه‌ها، انتشارات و نهادهای پژوهشی است. همچنین به جشن‌های پرشورِ نوروز و گشودگیِ فکری‌ای شهرت دارد که آن را به کانونِ جذبِ نویسندگان، هنرمندان و کنشگرانِ سراسرِ منطقه بدل کرده است.
سلیمانیهٔ امروز
امروز سلیمانیه شهری منطقه‌ای و پرجنب‌وجوش است که اقتصادش بر تجارت، خدمات، کشاورزی و گردشگری تکیه دارد. زیرِ ادارهٔ حکومتِ اقلیمِ کردستان است، اما از دیرباز پایگاهِ اتحادیهٔ میهنیِ کردستان بوده و از این رو هویتی سیاسی متمایز از اربیل و دهوکِ زیرِ نفوذِ حزبِ دموکراتِ کردستان دارد. شهر به فضایِ نسبتاً بازِ رسانه‌ای و مدنی شهرت دارد، هرچند شاهدِ اعتراض‌هایی برآمده از دشواری‌های اقتصادی و نارضایتی از حقوقِ پرداخت‌نشده و خدمات نیز بوده است. در ژوئیهٔ 2025 محلِ رویدادی نمادین بود که طیِ آن نیروهای حزبِ کارگرانِ کردستان، هم‌زمان با اعلامِ پایانِ مبارزهٔ مسلحانهٔ این گروه، سلاح‌هایشان را از بین بردند.
خطِ زمانیِ رویدادهای مهم
1784 — ابراهیم پاشا بابان سلیمانیه را به‌عنوانِ پایتختِ بابان بنیان می‌گذارد.
1784–1850 — شهر مقرِ امارتِ کردیِ بابان است.
دههٔ 1920 — شیخ محمود برزنجی قیام‌های کردی را با تکیه بر شهر و پیرامونِ آن رهبری می‌کند.
1968 — دانشگاهِ سلیمانیه بنیان گذاشته می‌شود.
دههٔ 1990 — در میانهٔ رقابتِ درون‌کردی، سلیمانیه به پایگاهِ اتحادیهٔ میهنیِ کردستان بدل می‌شود.
1992 — بارِ دیگر به‌عنوانِ مرکزِ فرهنگیِ کردهای سورانی‌زبان شناخته می‌شود.
2025 — نیروهای حزبِ کارگرانِ کردستان، هم‌زمان با پایان‌دادنِ گروه به مبارزهٔ مسلحانه‌اش، سلاح‌ها را در شهر از بین می‌برند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
سلیمانیه در مرکزِ رقابتی قرار دارد که به کردستانِ عراق شکل می‌دهد. اقلیمِ کردستان عملاً میانِ حزبِ دموکراتِ کردستان، مستقر در اربیل و دهوک، و اتحادیهٔ میهنیِ کردستان، مستقر در سلیمانیه، تقسیم شده است؛ شکافی ریشه‌دار در وفاداری‌های خاندانی و حزبی که در میانهٔ دههٔ 1990 به جنگِ داخلی انجامید و هنوز سیاست، رسانه و اقتصاد را شکل می‌دهد. حامیانِ اتحادیهٔ میهنی به فرهنگِ مدنیِ بازِ سلیمانیه اشاره می‌کنند؛ منتقدان از طیف‌های گوناگون، فساد، حقوقِ پرداخت‌نشدهٔ کارکنانِ بخشِ عمومی و تمرکزِ قدرت در دستِ احزاب را برجسته می‌کنند؛ نارضایتی‌هایی که بارها به اعتراض دامن زده‌اند. بر سرِ بودجه و نفت با بغداد و بر سرِ عملیاتِ فرامرزی علیهِ گروه‌های مسلحِ کردی با ترکیه و ایران نیز تنش‌هایی تکرارشونده وجود دارد. این معرفی دیدگاه‌های رقیب را بیان می‌کند، بی‌آنکه دربارهٔ آنها داوریِ نهایی کند.
اهمیت برای کردها
برای کردها، سلیمانیه پایتختِ فرهنگی و ادبیِ جامعهٔ کردیِ عراق است؛ شهری که بیش از همه با شعر، روزنامه‌نگاری و آزادیِ بیانِ کردی پیوند دارد. به‌عنوانِ پایتختِ پیشینِ بابان و پایگاهِ اصلیِ امروزیِ اتحادیهٔ میهنی، در کنارِ اربیل یکی از دو قطبِ اقلیمِ کردستان است و همچنان مرجعی در زندگیِ فکری و سیاسیِ کردی به شمار می‌رود.
مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
اربیل، پایتختِ اقلیمِ کردستان.
حلبچه، شهری در همان استان که در 1988 هدفِ سلاح‌های شیمیایی قرار گرفت؛ همچنین چمچمال و منطقهٔ گرمیان در نزدیکیِ آن و، در مقیاسی گسترده‌تر، اقلیمِ کردستانِ عراق.
پرسش‌های متداول
سلیمانیه کجاست؟
سلیمانیه در شرقِ اقلیمِ کردستانِ عراق، در حدودِ 355 کیلومتریِ شمال‌شرقِ بغداد و نزدیکِ مرزِ ایران است و کوه‌های اَزمر، گویژه و برانان آن را در بر گرفته‌اند.
آیا سلیمانیه شهری کردی است؟
بله. با اکثریتِ بسیار بزرگ کرد و سورانی‌زبان است و پایتختِ فرهنگی و ادبیِ کردستانِ عراق دانسته می‌شود؛ جوامعِ کوچکِ عرب، ترکمن و آشوری نیز در آن حضور دارند.
چه کسی سلیمانیه را اداره می‌کند؟
سلیمانیه در چارچوبِ حکومتِ اقلیمِ کردستان اداره می‌شود، اما از دیرباز پایگاهِ اتحادیهٔ میهنیِ کردستان بوده و با اربیل و دهوکِ زیرِ نفوذِ حزبِ دموکراتِ کردستان تفاوت دارد.
سلیمانیه به چه چیزی شهرت دارد؟
به‌عنوانِ شهرِ شاعران و نویسندگانِ کرد، میزبانِ بزرگ‌ترین دانشگاهِ کردستانِ عراق و برخوردار از فرهنگِ بازِ فکری و رسانه‌ای شهرت دارد. در 1784 به‌عنوانِ پایتختِ بابان بنیان گذاشته شد.