مقدمه
اربیل که کردها آن را هەولێر و جهان باستان آن را آربلا می‌شناخت، پایتخت اقلیم کردستان عراق و یکی از جدی‌ترین نامزدهای عنوان کهن‌ترین شهرِ پیوسته مسکون جهان است. ارگ بزرگ و بیضی‌شکل آن، تپه‌ای ساختهٔ دست انسان که طی دست‌کم شش هزار سال سکونت انسانی بر هم انباشته شده، هنوز همچون جزیره‌ای سنگی بر فراز شهر امروزی و دشت شمال میان‌رودان سر برافراشته است.
این معرفی، مسیر اربیل را از خاستگاه‌های سومری و آشوری، عصر طلایی قرون‌وسطایی و جایگاهش در امارت‌های کردی تا نقش کنونی آن به‌عنوان مقر حکومت اقلیم کردستان و مرکز نمادین همه‌پرسی استقلال 2017 دنبال می‌کند. این نخستین نوشته از مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ کردستان بزرگ است و آغازی مناسب نیز هست؛ کمتر مکانی چنین تاریخ پیوسته‌ای در خود دارد.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: اربیل، با صورت‌های آربیل و ایربیل نیز شناخته می‌شود
نام کردی: هەولێر
نام‌های باستانی: آربلا؛ اوربیلوم / ایربیلوم؛ آرباایلو («چهار خدا»)
منطقه: باشور (کردستان جنوبی)
استان / استانداری: استان اربیل
مرجع اداره‌کنندهٔ کنونی: اقلیم کردستان عراق / جمهوری عراق
جمعیت تقریبی: شهر حدود 1.5 میلیون نفر؛ استان حدود 2.9 میلیون نفر (برآوردهای 2020)
قدمت سکونت: مسکون از دست‌کم هزارهٔ 5 پیش از میلاد؛ احتمالاً زودتر
شاخص‌ترین بنای دیدنی: ارگ اربیل — میراث جهانی یونسکو، ثبت‌شده در 2014
شهرت به: قدمت، ارگ، آربلای آشوری، سنت قرون‌وسطایی مولودی و پایتختی حکومت اقلیم کردستان
فهرست مطالب
اربیل قرون‌وسطایی: اتابکان و مولودی
امارت‌های کردی و سده‌های عثمانی
اربیل امروزی: پایتخت اقلیم کردستان
خاستگاه و تاریخ باستان
پیشینهٔ زندگی شهری در اربیل را می‌توان تا حدود شش هزار سال پیش دنبال کرد. تکه‌سفال‌های یافت‌شده در دامنه‌های تپهٔ ارگ ممکن است به دورهٔ نوسنگی تعلق داشته باشند، درحالی‌که شواهد روشن سکونت در دورهٔ مس‌سنگی پدیدار می‌شوند؛ از جمله سفال‌هایی شبیه به سفال‌های عبید و اوروک در گسترهٔ میان‌رودان. این شهر حدود 2300 پیش از میلاد وارد تاریخ مکتوب می‌شود و در بایگانی‌های ابلا با نام ایربیلوم ظاهر می‌گردد.
اربیل به‌ترتیب زیر نفوذ قدرت‌های بزرگ آغازین میان‌رودان قرار گرفت. از حدود 3000 پیش از میلاد زیر نفوذ سومر بود، در امپراتوری اکد ادغام شد، حدود 2200 پیش از میلاد برای مدتی کوتاه به تصرف اریدوپیزیر، پادشاه گوتیان، درآمد و در اسناد دورهٔ اور سوم با نام اوربیلوم ظاهر می‌شود؛ شهری آن‌قدر مهم که شولگی، پادشاه آن دوران، لشکرکشی خود علیه آن را ثبت کرد. صورت اکدی نام، آرباایلو، معمولاً «چهار خدا» ترجمه می‌شود که نشانه‌ای از اهمیت مذهبی آغازین آن است.
آربلا: پایتختی مذهبی در آشور
در دوران آشوریان، آربلا به یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی امپراتوری تبدیل شد. این شهر جایگاه یکی از کانون‌های بزرگ پرستش ایشتار، ایزدبانوی عشق و جنگ، بود و در اسناد آمده است که شاهان آشوری در معبد او در آنجا راهنمایی الهی و پیشگویی می‌جستند. پیمایش‌های زیرسطحی در زیر ارگ، سازه‌های بزرگی را شناسایی کرده‌اند که به باور برخی باستان‌شناسان شاید با این معبد ارتباط داشته باشند؛ هرچند کاوش‌ها هنوز در مراحل آغازین است.
نام آربلا به یکی از مشهورترین نبردهای جهان باستان نیز داده شده است. در 331 پیش از میلاد، اسکندر مقدونی در گوگمل، در دشت نزدیک شهر، داریوش سوم، شاه ایران، را شکست داد؛ این رویارویی اغلب نبرد آربلا نامیده می‌شود. بنا بر روایت‌های باستانی، پس از همین نبرد بود که اسکندر عنوان شاه آسیا را اختیار کرد. اربیل پس از دوران آشوری و ایرانی، در زمان ساسانیان نیز مرکزی مهم باقی ماند و به یکی از اسقف‌نشین‌های مهم مسیحیت نخستین تبدیل شد؛ نقشی که تا حدود سدهٔ 9 حفظ کرد و سپس مقر اسقفی به موصل منتقل شد.
اربیل قرون‌وسطایی: اتابکان و مولودی
پس از فتح مسلمانان در سدهٔ 7، پرآوازه‌ترین دورهٔ قرون‌وسطایی اربیل در زمان بگ‌تگینیان فرا رسید؛ خاندانی ترکمان که در سدهٔ 12 زیر فرمان زنگی، اتابک موصل، به قدرت و اعتبار رسید. مشهورترین فرمانروای آن، مظفرالدین گوک‌بوری (1154–1233)، خویشاوند سببی و سردار معتمد صلاح‌الدین بود که در نبرد حطین در 1187 فرماندهی سپاه را بر عهده داشت.
گوک‌بوری از 1190 تا زمان مرگش بر اربیل حکومت کرد و آن را به شهری شکوفا بدل ساخت. او در پیرامون ارگ، شهر پایینی را همراه با بیمارستان‌ها، مدرسه‌های دینی و خانقاه‌های صوفیان بنا کرد. بیش از همه به سبب برپایی نخستین جشن‌های بزرگ عمومی مولودی، زادروز پیامبر محمد، به یاد مانده است؛ آیین‌هایی که دانشوران و جمعیت‌هایی را از سراسر منطقه جذب می‌کرد. منارهٔ مظفریهٔ او که اغلب منارهٔ چولی نامیده می‌شود، هنوز در اربیل امروزی پابرجاست. هنگامی که گوک‌بوری در 1233 بدون وارث درگذشت، شهر به المستنصر، خلیفهٔ عباسی، واگذار شد و چند سال بعد با نخستین موج حملات مغول که منطقه را درنوردید روبه‌رو شد. اربیل دانشوران برجسته‌ای نیز پرورش داد؛ از جمله زندگی‌نامه‌نویس بزرگ، ابن خلکان (1211–1282)، و مورخ، ابن مستوفی (1169–1239)، که تاریخی چهارجلدی برای شهر نوشت.
امارت‌های کردی و سده‌های عثمانی
در سده‌های بعد، اربیل و ناحیهٔ پیرامونش به قلمرو امارت‌های کردی پیوستند. امارت سوران، یکی از مهم‌ترین امیرنشین‌های کردی منطقه، کنترل اربیل را به دست گرفت. بنا بر روایت شرفنامه، پس از فتح بغداد به دست عثمانی در 1534 و سازمان‌دهی دوبارهٔ پس از آن — که طی آن منطقه مدتی به حسین‌بیگ داسنی، رهبر ایزدی، واگذار شد — میر سیف‌الدین، فرمانروای سوران، اربیل و زمین‌های موروثی سوران را بازپس گرفت.
در دوران عثمانی، اربیل نقش خود را به‌عنوان شهری بازاری در منطقه تثبیت کرد. دیوارهای دفاعی ارگ جای خود را به حلقه‌ای پیوسته از نماهای بلند خانه‌ها دادند و الگوی متمایز بادبزنی خیابان‌ها که امروز دیده می‌شود، عمدتاً به همین مرحلهٔ متأخر عثمانی بازمی‌گردد. بازار قیصری در پای تپه به قلب تجاری شهر قدیم بدل شد و همچنان این جایگاه را دارد.
ارگ اربیل
ارگ اربیل هستهٔ باستانی شهر است: تپه‌ای باستانی و بیضی‌شکل که حدود 25 تا 32 متر از دشت ارتفاع دارد، حدود 102,000 مترمربع را می‌پوشاند و بافتی متراکم از خانه‌های تاریخی، حمام، مسجدها و موزه‌ها را در خود جای داده است. همین انباشت بی‌وقفهٔ لایه‌های سکونت — بناکردن هر تمدن مستقیماً بر ویرانه‌های تمدن پیشین — مبنای ادعای اربیل برای عنوان کهن‌ترین محوطهٔ پیوسته مسکون جهان است.
در 2014، یونسکو ارگ را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. برای حفاظت و مطالعهٔ تپه، بیشتر خانواده‌های ساکن از 2005 به بعد جابه‌جا شدند و برنامهٔ بزرگی برای مرمت با حمایت یونسکو در 2010 آغاز شد؛ امروز، با ادامهٔ این کار، بخش عمدهٔ ارگ خالی از سکنه است. این محوطه به‌طور گسترده نماد میراث و هویت کردی معرفی می‌شود و شناخته‌شده‌ترین بنای شاخص باشور است.
اربیل امروزی: پایتخت اقلیم کردستان
امروز اربیل پایتخت و بزرگ‌ترین شهر اقلیم کردستان عراق است؛ جمعیت شهر حدود 1.5 میلیون نفر و جمعیت استان حدود 2.9 میلیون نفر است. مقر حکومت اقلیم کردستان و پارلمان کردستان و پایگاه اصلی حزب دموکرات کردستان در این شهر قرار دارد. پس از دهه‌ها درگیری و زخم کارزار انفال، شهر با احداث بزرگراه‌ها و دانشگاه‌های تازه و یک فرودگاه بین‌المللی، به‌سرعت رشد کرده است.
اربیل همچنین به پناهگاه تبدیل شد. در جریان جنگ علیه دولت اسلامی از 2014، شمار زیادی از آوارگان عراقی، از جمله بسیاری از ایزدیان و مسیحیانی که از دشت نینوا و سنجار می‌گریختند، در شهر و پیرامون آن امنیت جستند و اقلیم کردستان در منطقه‌ای جنگ‌زده، خود را به‌عنوان مأمنی نسبی برای اقلیت‌ها مطرح کرد.
همه‌پرسی استقلال 2017
در 25 سپتامبر 2017، اربیل مرکز مهم‌ترین رویداد معاصر در تلاش اقلیم کردستان برای تشکیل دولت شد: همه‌پرسی استقلالی که در سراسر اقلیم و مناطق مورد مناقشهٔ زیر کنترل کردها برگزار شد. حدود 3.3 میلیون نفر رأی دادند؛ بر پایهٔ آمار اعلام‌شده، مشارکت نزدیک به 72 درصد بود و حدود 92.7 درصد به استقلال رأی موافق دادند.
بغداد و دو کشور همسایه، ترکیه و ایران، با این رأی‌گیری مخالفت کردند و دادگاه عالی فدرال عراق آن را مغایر قانون اساسی دانست. در هفته‌های پس از آن، نیروهای فدرال عراق وارد کرکوک و دیگر مناطق مورد مناقشه شدند که نیروهای کرد از زمان جنگ علیه داعش در اختیار داشتند و اقلیم کردستان بخش بزرگی از سرزمین‌های زیر کنترل خود در آن زمان را از دست داد. مسعود بارزانی در پایان اکتبر 2017 از ریاست کناره‌گیری کرد. از آن زمان، روابط اربیل و بغداد بر سر بودجه، درآمد نفت و حقوق کارکنان دولت، همچنان از ویژگی‌های تعیین‌کننده و اغلب پرتنش سیاست کردی بوده است.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
حدود 5000 پیش از میلاد — کهن‌ترین شواهد روشن سکونت بر تپهٔ ارگ.
حدود 2300 پیش از میلاد — نام اربیل در بایگانی‌های ابلا به صورت ایربیلوم ظاهر می‌شود.
حدود 2200 پیش از میلاد — تصرف به دست اریدوپیزیر، پادشاه گوتیان.
331 پیش از میلاد — نبرد گوگمل (آربلا)؛ اسکندر داریوش سوم را در نزدیکی شهر شکست می‌دهد.
سدهٔ 7 میلادی — فتح مسلمانان؛ اربیل پیش‌تر اسقف‌نشین مهم مسیحی بود.
1190–1233 — فرمانروایی مظفرالدین گوک‌بوری؛ عصر طلایی قرون‌وسطایی و نخستین مولودی بزرگ عمومی.
1233 — گوک‌بوری بدون وارث می‌میرد؛ شهر به خلیفهٔ عباسی واگذار می‌شود.
از 1534 به بعد — سازمان‌دهی دوبارهٔ عثمانی؛ امارت کردی سوران بعدها اربیل را در اختیار می‌گیرد.
2014 — ثبت ارگ اربیل در فهرست میراث جهانی یونسکو.
25 سپتامبر 2017 — همه‌پرسی استقلال کردستان با محوریت اربیل؛ حدود 92.7% رأی موافق می‌دهند.
اکتبر 2017 — نیروهای عراقی مناطق مورد مناقشه را بازپس می‌گیرند؛ بارزانی استعفا می‌دهد.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
دو نکته به بیان دقیق نیاز دارند. نخست، ادعای اینکه اربیل «کهن‌ترین شهر پیوسته مسکون جهان» است، به‌طور گسترده تکرار می‌شود و عمق باستان‌شناختی ارگ پشتوانهٔ خوبی برای آن فراهم می‌کند؛ اما چندین شهر باستانی همین ادعا را دارند و اثبات قطعی آن دشوار است. بهتر است اربیل را یکی از کهن‌ترین شهرها بدانیم که شواهدی نیرومند از این جایگاهش پشتیبانی می‌کند. دوم، تاریخ اربیل به‌راستی چندقومیتی است. مشهورترین خاندان قرون‌وسطایی آن، بگ‌تگینیان، ترکمان بود، نه کرد، و این شهر در طول تاریخ خانهٔ آشوریان، عرب‌ها، ترکمان‌ها، مسیحیان و دیگران بوده است. اربیل به‌روشنی در قلب سرزمین کردها قرار دارد و پایتخت منطقه‌ای آنان است، اما گذشته‌اش به مردمان بسیاری تعلق دارد؛ پیچیدگی‌ای که شایستهٔ حفظ‌شدن است، نه ساده‌سازی.
میراث و اهمیت
اهمیت اربیل دو جنبه دارد. در مقام محوطه‌ای باستان‌شناختی، سابقه‌ای تقریباً پیوسته از زندگی شهری تا سپیده‌دم پیدایش شهرها را عرضه می‌کند و ارگی که اکنون یونسکو آن را به رسمیت شناخته، بر فرازش قرار دارد. در مقام پایتختی امروزی، مرکز سیاسی و اقتصادی خودگردانی کردی‌ای است که امروز بیشترین خودمختاری را در جهان دارد. این دو نقش یکدیگر را تقویت می‌کنند: تپهٔ باستانی به طرح امروزی کردها پشتوانه‌ای نیرومند برای ادعای ریشه‌های عمیق تاریخی می‌دهد، و جایگاه کنونی شهر نیز آن میراث کهن را در برابر نگاه جهانیان نگه می‌دارد.
مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
سلیمانیه — پایتخت فرهنگی و ادبی باشور. دهوک — سومین شهر بزرگ اقلیم کردستان. امارت سوران و پایتختش رواندوز. ارگ اربیل و منارهٔ مظفریه (چولی). همه‌پرسی استقلال کردستان در 2017. کرکوک و مناطق مورد مناقشه. حزب دموکرات کردستان و حکومت اقلیم کردستان.
پرسش‌های متداول
اربیل کجاست؟
اربیل (هەولێر) پایتخت اقلیم کردستان عراق در منطقه‌ای است که کردها آن را باشور یا کردستان جنوبی می‌نامند. در دشت شمال میان‌رودان، میان رودهای زاب بزرگ و زاب کوچک قرار دارد و کوه‌های زاگرس از آن دیده می‌شوند.
آیا اربیل واقعاً کهن‌ترین شهر جهان است؟
اربیل یکی از جدی‌ترین نامزدهاست. تپهٔ ارگ از سکونتی پیوسته با دست‌کم شش هزار سال پیشینه حکایت دارد و اغلب کهن‌ترین محوطهٔ پیوسته مسکون جهان خوانده می‌شود. چون چندین شهر باستانی ادعاهای مشابهی دارند، دقیق‌تر آن است که اربیل را یکی از کهن‌ترین شهرها بنامیم که شواهد باستان‌شناختی کم‌نظیری از این جایگاهش پشتیبانی می‌کند.
چرا اربیل برای کردها مهم است؟
مقر حکومت اقلیم کردستان و پارلمان کردستان در اربیل قرار دارد و همین امر آن را به قلب سیاسی خودمختارترین منطقهٔ کردی جهان تبدیل می‌کند. ارگ کهن آن نیز نماد نیرومندی از میراث و تداوم تاریخی کردهاست.
ارگ اربیل چیست؟
هستهٔ باستانی و استحکام‌یافتهٔ شهر است که بر تپه‌ای حاصل از هزاران سال سکونت ساخته شده است. در 2014 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و شناخته‌شده‌ترین بنای شاخص اقلیم کردستان است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
مرکز میراث جهانی یونسکو — ارگ اربیل
دانشنامه / مروری بر ارگ اربیل — ویکی‌پدیا