Giriş
Kürtlerin Hewlêr, antik dünyanın Arbela olarak bildiği Erbil, Irak Kürdistan Bölgesi’nin başkenti ve yeryüzünün kesintisiz yerleşim görmüş en eski kenti unvanının en güçlü adaylarından biridir. En az altı bin yıllık insan yerleşiminin oluşturduğu yapay bir höyük olan büyük oval kalesi, modern kentin üzerinde kuzey Mezopotamya ovasının üstünde bir taş ada gibi yükselmeyi sürdürür.
Bu tanıtım, Erbil’i Sümer ve Asur kökenlerinden, Orta Çağ’daki altın çağından ve Kürt emirliklerindeki yerinden, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin merkezi ve 2017 bağımsızlık referandumunun simgesel odağı olarak bugünkü rolüne kadar izler. Büyük Kürdistan üzerine coğrafya dizimizin ilk yazısıdır ve uygun bir başlangıçtır: Çok az yer böylesine kesintisiz bir tarih taşır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Erbil (ayrıca Arbil, Irbil)
Kürtçe Adı: Hewlêr
Antik Adları: Arbela; Urbilum / Irbilum; Arba-ilu (“Dört Tanrı”)
Bölgesi: Başûr (Güney Kürdistan)
İli / Vilayeti: Erbil vilayeti
Güncel Yönetim Makamı: Irak Kürdistan Bölgesi (IKB) / Irak Cumhuriyeti
Yaklaşık Nüfus: Kent yaklaşık 1,5 milyon; vilayet yaklaşık 2,9 milyon (2020 tahminleri)
Yerleşimin Yaşı: En az MÖ 5. binyıldan beri yerleşim var; daha erken olması mümkün
Başlıca Simgesel Yapı: Erbil Kalesi — UNESCO Dünya Mirası Alanı (2014’te listeye alındı)
Tanınma Nedenleri: Antik geçmişi, Kale, Asur Arbela’sı, Orta Çağ mevlit geleneği ve KBY başkenti olması
İçindekiler
Arbela: Bir Asur Dinî Başkenti
Orta Çağ Erbil’i: Atabeyler ve Mevlit
Kürt Emirlikleri ve Osmanlı Yüzyılları
Modern Erbil: Kürdistan Bölgesi’nin Başkenti
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Kökenleri ve Antik Tarihi
Erbil’de kent yaşamı yaklaşık altı bin yıl öncesine kadar izlenebilir. Kale höyüğünün yamaçlarında bulunan çanak çömlek parçaları Neolitik döneme ait olabilirken, daha geniş Mezopotamya’nın Ubeyd ve Uruk çanak çömleğine benzeyen parçalarla Kalkolitik dönemde açık yerleşim kanıtları görülür. Kent, Ebla arşivlerinde Irbilum olarak yer aldığı yaklaşık MÖ 2300’de yazılı tarihe girer.
Erbil, Mezopotamya’nın büyük erken güçlerinin elinden sırayla geçti. Yaklaşık MÖ 3000’den itibaren Sümer etkisi altında kaldı, Akad İmparatorluğu’na katıldı, yaklaşık MÖ 2200’de Guti kralı Erridupizir tarafından kısa süreliğine ele geçirildi ve III. Ur döneminin kayıtlarında Urbilum olarak görünür; Kral Şulgi’nin ona karşı sefer düzenlediğini kaydedecek kadar önemli bir kent. Adın Akadca biçimi Arba-ilu, genellikle “Dört Tanrı” diye çevrilir ve erken dinî önemine işaret eder.
Arbela: Bir Asur Dinî Başkenti
Asurlular döneminde Arbela, imparatorluğun en önemli dinî merkezlerinden biri oldu. Aşk ve savaş tanrıçası İştar’ın büyük bir kültüne ev sahipliği yapıyordu ve Asur krallarının buradaki tapınağında ilahî rehberlik ve kehanet aradığı kaydedilmiştir. Kalenin altındaki yer radarı araştırmaları, bazı arkeologların bu tapınakla ilişkili olabileceğine inandığı büyük yapılar saptadı; ancak kazılar henüz ilk aşamalarındadır.
Arbela, antik çağın en ünlü savaşlarından birine de adını verdi. MÖ 331’de Büyük İskender, kent yakınındaki ovada Gaugamela’da Pers Kralı III. Darius’u yendi; bu karşılaşma çoğu zaman Arbela Savaşı diye anılır. Antik anlatılara göre İskender, sonrasında Asya Kralı unvanını aldı. Asur ve Pers çağlarından sonra Erbil, Sasaniler döneminde önemli bir merkez olmayı sürdürdü ve erken Hristiyanlığın önemli bir piskoposluk merkezi oldu; bu rolünü, merkezin Musul’a taşındığı yaklaşık 9. yüzyıla kadar korudu.
Orta Çağ Erbil’i: Atabeyler ve Mevlit
7. yüzyıldaki Müslüman fethinden sonra Erbil’in en ünlü Orta Çağ dönemi, 12. yüzyılda Musul atabeyi Zengi’nin altında öne çıkan bir Türkmen hanedanı olan Begteginliler yönetiminde geldi. En ünlü hükümdarı Muzaffereddin Gökböri’ydi (1154–1233); Selahaddin’in kayınbiraderi ve güvenilir generaliydi ve 1187 Hıttin Savaşı’nda birliklere komuta etti.
Gökböri, Erbil’i 1190’dan ölümüne kadar yönetti ve kalenin etrafına hastaneler, medreseler ve tekkelerle birlikte bir aşağı kent inşa ederek gelişen bir şehre dönüştürdü. En çok, Peygamber Muhammed’in doğum günü olan mevlidin, bölgenin dört bir yanından âlimleri ve kalabalıkları çeken şenliklerle ilk büyük kamusal kutlamalarını başlatmasıyla hatırlanır. Çoğu zaman Çoli Minaresi denilen Muzafferiye Minaresi, modern Erbil’de hâlâ ayaktadır. Gökböri 1233’te varis bırakmadan öldüğünde kent Abbasi halifesi el-Mustansır’a geçti ve birkaç yıl içinde bölgeyi kasıp kavuran Moğol saldırılarının ilkiyle karşılaştı. Erbil ayrıca büyük biyografi yazarı İbn Hallikân (1211–1282) ve kentin dört ciltlik tarihini yazan tarihçi İbnü’l-Müstevfî (1169–1239) dâhil önemli âlimler yetiştirdi.
Kürt Emirlikleri ve Osmanlı Yüzyılları
Sonraki yüzyıllarda Erbil ve çevresindeki bölge, Kürt emirlikleri dünyasına çekildi. Bölgenin en önemli Kürt beyliklerinden biri olan Soran Emirliği, Erbil’i denetimi altına aldı. Şerefname geleneğine göre, 1534’te Osmanlıların Bağdat’ı fethi ve ardından yapılan yeniden düzenlemeden sonra — bu sırada bölge bir süre Êzidî önder Hüseyin Bey Dasinî’ye verilmişti — Soran hükümdarı Mir Seyfeddin, Erbil’i ve Soran’ın miras yoluyla geçen topraklarını geri aldı.
Osmanlılar döneminde Erbil, bölgesel bir pazar kasabası rolüne yerleşti. Kalenin savunma duvarları yerini yüksek ev cephelerinden oluşan kesintisiz bir halkaya bıraktı ve bugün görülen kendine özgü yelpaze biçimli sokak düzeni büyük ölçüde bu geç Osmanlı evresine uzanır. Höyüğün eteğindeki Kayseri Çarşısı, eski kentin ticari kalbi oldu ve öyle kalmayı sürdürür.
Erbil Kalesi
Erbil Kalesi, kentin antik çekirdeğidir: Ovanın yaklaşık 25 ile 32 metre üzerine yükselen, yaklaşık 102.000 metrekare kaplayan, tarihî evler, hamam, camiler ve müzelerden oluşan yoğun bir dokuyu barındıran oval bir höyük. Erbil’in dünyanın kesintisiz yerleşim görmüş en eski alanı olduğu iddiasının temelinde, bir uygarlığın doğrudan öncekinin kalıntıları üzerine inşa ettiği bu kesintisiz yerleşim katmanları yığını vardır.
2014’te UNESCO, Kale’yi Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Höyüğü korumak ve incelemek için yerleşik ailelerin çoğu 2005’ten itibaren başka yere taşındı ve 2010’da UNESCO desteğiyle büyük bir restorasyon programı başladı; bu çalışma sürerken kale bugün büyük ölçüde ıssızdır. Alan, Kürt mirası ve kimliğinin simgesi olarak geniş çapta tanıtılır ve Başûr’un en tanınabilir tek simgesel yapısıdır.
Modern Erbil: Kürdistan Bölgesi’nin Başkenti
Bugün Erbil, yaklaşık 1,5 milyon kent nüfusu ve yaklaşık 2,9 milyon vilayet nüfusuyla Irak Kürdistan Bölgesi’nin başkenti ve en büyük kentidir. Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile Kürdistan Parlamentosunun merkezi ve Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) başlıca kalesidir. On yıllar süren çatışmanın ve Enfal harekâtının travmasının ardından kent, yeni otoyollar, üniversiteler ve uluslararası bir havalimanıyla hızla büyüdü.
Erbil bir sığınak da oldu. 2014’ten itibaren IŞİD’e karşı savaş sırasında, Ninova Ovaları’ndan ve Sincar’dan kaçan birçok Êzidî ve Hristiyan dâhil yerinden edilmiş çok sayıda Iraklı, kentte ve çevresinde güvenlik aradı; Kürdistan Bölgesi, savaşın parçaladığı bir coğrafyada kendisini azınlıklar için görece bir güvenli liman olarak konumlandırdı.
2017 Bağımsızlık Referandumu
25 Eylül 2017’de Erbil, Kürdistan Bölgesi’nin devletleşme çabasının modern dönemdeki en önemli olayının merkeziydi: IKB genelinde ve Kürt denetimindeki tartışmalı bölgelerde yapılan bağımsızlık referandumu. Yaklaşık 3,3 milyon kişi oy kullandı; bildirilen katılım yüzde 72’ye yakındı ve yaklaşık yüzde 92,7 bağımsızlıktan yana oy verdi.
Oylamaya Bağdat ve komşu Türkiye ile İran karşı çıktı; Irak Federal Yüksek Mahkemesi onu anayasaya aykırı buldu. Sonraki haftalarda Irak federal kuvvetleri, Kürt kuvvetlerinin IŞİD’e karşı savaştan beri elinde tuttuğu Kerkük ve diğer tartışmalı topraklara girdi ve Kürdistan Bölgesi o sırada denetlediği toprakların büyük bir kısmını kaybetti. Başkan Mesud Barzani, Ekim 2017 sonunda istifa etti. O zamandan beri Erbil ile Bağdat arasındaki bütçeler, petrol geliri ve kamu çalışanlarının maaşlarına ilişkin ilişkiler, Kürt siyasetinin belirleyici ve çoğu zaman gergin bir özelliği olmayı sürdürdü.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Yaklaşık MÖ 5000 — Kale höyüğünde yerleşimin en erken açık kanıtı.
Yaklaşık MÖ 2300 — Erbil, Ebla arşivlerinde Irbilum olarak görünür.
Yaklaşık MÖ 2200 — Guti kralı Erridupizir tarafından ele geçiriliyor.
MÖ 331 — Gaugamela (Arbela) Savaşı; İskender yakınlarda III. Darius’u yeniyor.
MS 7. yüzyıl — Müslüman fethi; Erbil önemli bir Hristiyan piskoposluk merkeziydi.
1190–1233 — Muzaffereddin Gökböri’nin hükümdarlığı; Orta Çağ altın çağı ve ilk büyük kamusal mevlit kutlaması.
1233 — Gökböri varis bırakmadan ölüyor; kent Abbasi halifesine geçiyor.
1534’ten itibaren — Osmanlı yeniden düzenlemesi; Kürt Soran Emirliği daha sonra Erbil’i denetliyor.
2014 — Erbil Kalesi, UNESCO Dünya Mirası Alanı olarak listeye alınıyor.
25 Eylül 2017 — Erbil merkezli Kürdistan bağımsızlık referandumu; yaklaşık %92,7 evet oyu.
Ekim 2017 — Irak kuvvetleri tartışmalı bölgeleri geri alıyor; Barzani istifa ediyor.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
İki nokta dikkatli ifadeyi hak eder. İlk olarak, Erbil’in “dünyanın kesintisiz yerleşim görmüş en eski kenti” olduğu iddiası geniş çapta tekrarlanır ve kalenin arkeolojik derinliğiyle güçlü biçimde desteklenir; ancak bu, çeşitli antik kentlerin paylaştığı ve kesin olarak kanıtlanması güç bir iddiadır. Güçlü kanıtlarıyla en eskilerden biri olarak tanımlanması en uygunudur. İkinci olarak, Erbil’in tarihi gerçekten çok etnilidir. En ünlü Orta Çağ hanedanı Begteginliler Kürt değil Türkmen’di ve kent, tarihi boyunca Asurlulara, Araplara, Türkmenlere, Hristiyanlara ve başkalarına ev sahipliği yapmıştır. Erbil, Kürtlerin merkezî yurdu içinde sağlam bir konumdadır ve Kürt bölgesinin başkentidir; ancak geçmişi birçok halka aittir. Bu, basitleştirilmek yerine korunmaya değer bir karmaşıklıktır.
Mirası ve Önemi
Erbil’in önemi iki yönlüdür. Arkeolojik alan olarak, artık UNESCO tarafından tanınan bir kaleyle taçlanan, kentlerin doğuşuna uzanan neredeyse kesintisiz bir kent yaşamı kaydı sunar. Modern başkent olarak, bugün dünyanın en özerk Kürt öz yönetiminin siyasi ve ekonomik merkezidir. İki rol birbirini güçlendirir: Antik höyük, modern Kürt projesine derin tarihsel köklere dair güçlü bir iddia verirken kentin bugünkü statüsü o antik mirası küresel ilginin odağında tutar.
İlgili Yerler ve Konular
Süleymaniye — Başûr’un kültür ve edebiyat başkenti. Duhok — Kürdistan Bölgesi’nin üçüncü büyük kenti. Soran Emirliği ve başkenti Revanduz. Erbil Kalesi ve Muzafferiye (Çoli) Minaresi. 2017 Kürdistan bağımsızlık referandumu. Kerkük ve tartışmalı topraklar. Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY).
Sık Sorulan Sorular
Erbil nerede?
Erbil (Hewlêr), Kürtlerin Başûr ya da Güney Kürdistan dediği bölgede, Irak Kürdistan Bölgesi’nin başkentidir. Zagros Dağları’nın görülebildiği, Büyük Zap ile Küçük Zap nehirleri arasındaki kuzey Mezopotamya ovasında yer alır.
Erbil gerçekten dünyanın en eski kenti mi?
En güçlü adaylardan biridir. Kale höyüğü, en az altı bin yıl öncesine uzanan kesintisiz yerleşimi gösterir ve çoğu zaman dünyanın kesintisiz yerleşim görmüş en eski alanı olarak anılır. Çeşitli antik kentler benzer iddialarda bulunduğundan, Erbil’i olağanüstü arkeolojik kanıtlarla desteklenen en eski kentlerden biri olarak adlandırmak en doğrusudur.
Erbil Kürtler için neden önemlidir?
Erbil, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin ve Kürdistan Parlamentosunun merkezi olmasıyla dünyanın en özerk Kürt bölgesinin siyasi kalbidir. Antik kalesi de Kürt mirasının ve tarihsel sürekliliğin güçlü bir simgesidir.
Erbil Kalesi nedir?
Binlerce yıllık yerleşim boyunca birikmiş bir höyük üzerinde kurulmuş, kentin tahkim edilmiş antik çekirdeğidir. 2014’te UNESCO Dünya Mirası Alanı olarak listeye alınmıştır ve Kürdistan Bölgesi’nin en tanınabilir simgesel yapısıdır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Erbil Kalesi
Ansiklopedi / Erbil Kalesi’ne Genel Bakış — Wikipedia