مقدمه
تنبور، که «تمبور» نیز نامیده می‌شود، ساز زهی زخمه‌ای مقدس آیین یارسان است؛ تنها سازی که اهل حق آن را مقدس می‌دانند و حرمت می‌نهند. این ساز دسته‌بلندِ کوهستان‌های کردستان، صدای سرودهای مقدس آنان و قلب عبادتشان است و چنان حرمت دارد که نوازندگان پیش از آغاز نواختن، آن را می‌بوسند.
برای یارسانیان، تنبور صرفاً یک ساز نیست، بلکه ظرفی برای تجلی امر الهی است. آنان آن را «حقانی»، یعنی «از آنِ حق»، از آنِ حقیقت و خدا، و حتی «صدای خدا» می‌نامند. شناخت تنبور، تماس با کانون زنده و طنین‌انداز یکی از برجسته‌ترین سنت‌های دینی کردستان است.
فهرست مطالب
تنبور چیست؟
تنبور سازی زهی از خانوادهٔ لوت، دسته‌بلند و پرده‌دار است که ساز موسیقی مقدس کردهای یارسان، یا اهل حق، به شمار می‌آید. آن را برای همراهی با خواندن اشعار مقدس این آیین می‌نوازند؛ تنها سازی است که یارسانیان آن را مقدس می‌دانند و حرمت می‌نهند و مجموعه‌ای از 72 مقام آیینی دارد که زمانی مختص اهل تشرف بود. تنبور یکی از کهن‌ترین سازهای کردستان و قلب تپندهٔ نیایش یارسانی است.
نکته‌های کلیدی
تنبور ساز زهی زخمه‌ای مقدس آیین یارسان، یا اهل حق، است.
این تنها سازی است که یارسانیان مقدس می‌دانند و حرمت می‌نهند و آن را «از آنِ حق»، یعنی از آنِ خدا، می‌نامند.
این ساز سرودهای مقدس، یا کلام‌ها، را که در مراسم جم خوانده می‌شوند، همراهی می‌کند.
مجموعهٔ 72 مقام آیینی آن، به‌طور سنتی مختص اهل تشرف بود.
نوازندگان پیش از نواختن، ساز را به نشانهٔ قداست آن می‌بوسند.
اطلاعات فشرده
نام: تنبور (صورت‌های دیگر نام: tembur و tanbour؛ تامیرا)
نوع: ساز زهی زخمه‌ای دسته‌بلند و پرده‌دار
سنت: آیین یارسان (اهل حق / کاکایی)
جایگاه: تنها سازی که یارسانیان مقدس می‌دانند و حرمت می‌نهند؛ موسوم به «صدای خدا»
بدنه: کاسهٔ تشدیدکنندهٔ گلابی‌شکل از چوب توت با دسته‌ای از چوب گردو، با بلندی حدود 80 سانتی‌متر
سیم‌ها: سه سیم فلزی که ردیف بالایی معمولاً به‌صورت جفت است
پرده‌ها: حدود 14 پردهٔ متحرک که اجرای گام مقدس با فواصل ریزپرده‌ای را ممکن می‌کنند
مجموعهٔ موسیقایی: 72 مقام آیینی یارسان
کانون اصلی: منطقهٔ گوران در کرمانشاه، غرب ایران
پیشینهٔ مستند: یکی از کهن‌ترین سازهای کردستان؛ محوری در آیینی زنده
سازی مقدس
در سراسر جهان اسلام، اغلب به موسیقی با بدگمانی نگریسته شده است، اما در آیین یارسان، تنبور مقدس است. این تنها سازی است که اهل حق آن را مقدس و متمایز از همهٔ سازهای دیگر می‌دانند و بنا بر سنت، هر جا تنبوری کوک‌شده برای نیایش به دست گرفته شود، حضور الهی فرود می‌آید. سخنی منسوب به این سنت چنین است: هر جا تنبوری کوک‌شده نواخته شود، امر الهی آنجا خواهد بود.
این قداست شیوهٔ رفتار با ساز را شکل می‌دهد. نوازندگان پیش از نواختن، بخش بالایی تنبور را می‌بوسند، آن را با حرمت به دست می‌گیرند و بیش از آنکه ابزارش بدانند، همدمی در عبادت می‌شمارند. نواختن، خود عمل نیایش است و صدای ساز به‌منزلهٔ تجلی حق، یا حقیقت، احساس می‌شود.
تنبور چگونه ساخته می‌شود؟
تنبور کردی حاصل کار استادکارانه و صبورانه است. بلندی آن حدود هشتاد سانتی‌متر است و کاسهٔ تشدیدکنندهٔ گلابی‌شکلی دارد که به‌طور سنتی از چوب توت تراشیده یا ساخته می‌شود؛ چوبی که به‌سبب صدای گرمش ارزشمند است. دستهٔ بلند آن از چوب گردوست. در طول دسته حدود چهارده پردهٔ متحرک بسته می‌شود تا بتوان آن‌ها را برای فواصل ریزپرده‌ای مورد نیاز نغمه‌های مقدس تنظیم کرد.
معمولاً سه سیم فلزی بر آن می‌بندند و ردیف بالایی به‌صورت جفت است تا نغمه به‌روشنی طنین بیندازد. تنبورسازان افسانه‌ای خاندان فرمانی، در روستای گهواره در منطقهٔ گوران، از حاملان نامدار این دانش‌اند. برای یارسانیان، خود ساختن تنبور فرایندی است که طی آن چوب معمولی به چیزی مقدس تبدیل می‌شود.
72 مقام و جم
روح تنبور، مجموعهٔ موسیقایی آن است: 72 مقام، یا الگوی ملودیک آیینی، در یارسان. این مقام‌ها در جم، گردهمایی مقدس جمعی، نواخته و خوانده می‌شوند؛ جایی که خواننده‌ای موسوم به کلام‌خوان، کلام‌ها، یعنی اشعار مقدس، را با صدای ساز زهی می‌خواند. این موسیقی می‌تواند نیایشگران را، همچون سنت‌های صوفیانه، به حالتی از وجد و خلسه نزدیک کند و چنین دانسته می‌شود که راهی به سوی امر الهی می‌گشاید.
در بیشتر دورهٔ تاریخی خود، این 72 مقام ماهیتی باطنی داشتند، مختص اهل تشرف بودند و تنها درون جامعه منتقل می‌شدند. آن‌ها نظامی کامل از موسیقی و معنویت می‌سازند که هر مقام آن با شعر مقدس و معنای درونی آیین پیوند دارد.
استادان و پاسداری از میراث
در روزگار معاصر، علی‌اکبر مرادی، از منطقهٔ گوران، استاد بزرگ تنبور مقدس بوده است؛ او را به‌طور گسترده برجسته‌ترین نوازندهٔ چیره‌دست زندهٔ این ساز می‌دانند و گفته می‌شود تنها کسی است که بر همهٔ 72 مقام تسلط دارد. او با آگاهی از اینکه این میراث آسیب‌پذیر ممکن است از دست برود یا دگرگون شود، پس از دریافت اجازه از مراجع معنوی یارسانِ گوران، مجموعهٔ کامل مقام‌ها را ضبط و منتشر کرد.
کار او، از جمله همکاری‌هایش با شهرام ناظری، خوانندهٔ نامدار کرد، صدای تنبور را به مخاطبان سراسر جهان رسانده و در عین حال هستهٔ مقدس آن را حفظ کرده است. به لطف چنین استادانی، 72 مقام که زمانی تنها اهل تشرف در روستاهای دورافتادهٔ کوهستانی آن‌ها را می‌شناختند، امروز دوام آورده‌اند.
تنبور مقدس و غیردینی
هرچند تنبور برای یارسانیان مقدس است، همین خانوادهٔ ساز در موسیقی غیردینی کردی نیز نواخته می‌شود. خوانندگان محبوب کرد، دور از هر مراسمی، از تمبور برای برانگیختن مخاطبان و اجرای ترانه‌های عشق، اشتیاق و احساس ملی استفاده کرده‌اند. ساز کوبه‌ای قاب‌داری به نام دف گاه در کنار تنبور نواخته می‌شود، اما در عبادت یارسانی مقدس دانسته نمی‌شود.
این زندگی دوگانه، مقدس در جم و شادی‌آفرین در تالار کنسرت، بازتاب جایگاه ژرف تنبور در هویت کردی است. ساز با همین شکل می‌تواند در یک محیط ظرف عبادت و در محیطی دیگر صدای فرهنگ باشد، بی‌آنکه این دو با هم اشتباه گرفته شوند.
نمادپردازی
تنبور بینش یارسانی دربارهٔ جهانی را در خود جمع می‌کند که امر الهی در دل ماده پنهان است. تکه‌ای چوب توت، پس از شکل گرفتن و سیم‌بندی، به صدای خدا بدل می‌شود؛ عملی معمولی، یعنی زخمه زدن بر سیم، به نیایش تبدیل می‌شود. در تنبور، صدا پلی میان جهان دیدنی و حقیقت درونی‌ای است که این آیین آن را حق می‌نامد.
این ساز همچنین نماد تداوم است. تنبور که نسل‌به‌نسل منتقل شده و از دوران بنیان‌گذاری آیین در سنتی پیوسته نواخته شده است، جامعهٔ زندهٔ یارسان را به خاستگاه‌ها، چهره‌های مقدس و کوهستان‌هایش پیوند می‌دهد.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا تنبور فقط یک ساز زهی معمولی کردی است؟ از نظر شکل، به خانوادهٔ گسترده‌تر سازهای زهی دسته‌بلند خاورمیانه تعلق دارد و در موسیقی غیردینی کردی نیز نواخته می‌شود. وجه تمایز تنبور یارسانی، شکل آن نیست، بلکه جایگاهش است: درون این آیین، قداستی یگانه دارد، تنها ساز مورد تکریم است و با 72 مقام و عبادت در جم پیوند دارد.
آیا ضبط مقام‌های مقدس، محرمانه بودن آن‌ها را نقض می‌کند؟ برخی چنین نگرانی‌ای داشته‌اند، زیرا این مقام‌ها مدت‌ها مختص اهل تشرف بودند. اما استادانی چون علی‌اکبر مرادی، آن‌ها را با تأیید مراجع معنوی یارسان ضبط کردند؛ دقیقاً برای آنکه به‌امانت حفظشان کنند و شاهد نابودی یا تحریفشان نباشند. این کار اقدامی برای حفاظت بود، نه افشای اسرار.
موضوعات مرتبط
سلطان سهاک: بنیان‌گذار آیین یارسان که تنبور در آن مقدس است
بابا یادگار: شخصیت مقدس یارسان که زیارتگاهش با موسیقی مقدس طنین‌انداز می‌شود
قول‌های ایزدی: سنت مقدس آوازیِ آیین خویشاوند ایزدی
جم: گردهمایی مقدس یارسان که تنبور در آن نواخته می‌شود
72 مقام: الگوهای ملودیک آیینی یارسان
کلام سرانجام: متن مقدسی که با همراهی تنبور خوانده می‌شود
پرسش‌های متداول
تنبور چیست؟
تنبور ساز زهی زخمه‌ای کردی و دسته‌بلندی است که ساز مقدس آیین یارسان، یا اهل حق، به شمار می‌آید. این ساز سرودهای مقدس را همراهی می‌کند و حامل 72 مقام آیینی این سنت است.
چرا تنبور برای یارسانیان مقدس است؟
یارسانیان آن را تنها ساز مقدس می‌دانند و «از آنِ حق»، یعنی از آنِ خدا، و حتی «صدای خدا» می‌نامند. آنان باور دارند که هنگام نواختن تنبوری کوک‌شده برای نیایش، حضور الهی فرود می‌آید و نوازندگان پیش از نواختن، آن را می‌بوسند.
72 مقام چیست؟
این‌ها 72 الگوی ملودیک آیینی یارسان‌اند؛ مجموعهٔ کاملی از نغمه‌های مقدس که با تنبور نواخته و همراه با کلام‌ها خوانده می‌شوند. آن‌ها به‌طور سنتی مختص اهل تشرف به این آیین بودند.
تنبور از چه ساخته می‌شود؟
بلندی آن حدود هشتاد سانتی‌متر است و کاسه‌ای گلابی‌شکل از چوب توت، دسته‌ای از چوب گردو، حدود چهارده پردهٔ متحرک و سه سیم فلزی دارد که ردیف بالایی معمولاً به‌صورت جفت است.
آیا تنبور فقط در دین کاربرد دارد؟
خیر. هرچند در عبادت یارسانی مقدس است، همین نوع ساز زهی در موسیقی غیردینی کردی نیز نواخته می‌شود. کاربردهای مقدس و غیردینی آن در کنار هم وجود دارند، بی‌آنکه با هم اشتباه گرفته شوند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
آیین یارسان و 72 مقام — گروه مرادی