مقدمه: دیده‌بانان زاگرس
تاریخ را اغلب امپراتوری‌های دشت می‌نویسند، اما ضربانِ قلب خاور نزدیک همواره از آنِ کوه‌ها بوده است. بسیار پیش از پدیدآمدنِ مرزهای امروزی، کوه‌های زاگرس همچون دژی بلند از سنگ ایستاده بودند و رازهای مردمی را پاس می‌داشتند که قله‌هایش را خانهٔ خود می‌دانستند. حدودِ 2400 پیش از میلاد، هنگامی که امپراتوری‌های بین‌النهرین با آمیزه‌ای از ترس و رشک به بلندی‌ها می‌نگریستند، دره‌های دشت شهرزور شاهدِ استوارشدنِ نیرویی توانمند به نام لولوبی‌ها بودند.
لولوبی‌ها حاشیه‌ای در تاریخ نبودند؛ بسترِ «پیشاهندواروپاییِ» منطقه بودند. هرچند چشم‌انداز زبانی بعدها با رسیدنِ گروه‌های ایرانی‌زبان دگرگون می‌شد، گوهرِ زیستی و فرهنگیِ لولوبی‌ها در خاک ریشه‌دار ماند. آن‌ها نمایندهٔ زیرلایهٔ بومی، همان دی‌ان‌ایِ نخستینِ کوهستان‌اند که به شکل‌گیریِ مردم کرد راه یافت.
برای فهمِ روحِ امروزیِ کردیِ ئازادی (azadî)، آزادی، باید به این دیده‌بانان عصر مفرغ بازگشت. نخستین کسانی بودند که نشان دادند زاگرس تنها رشته‌ای از کوه‌ها نیست، بلکه گهوارهٔ استقلالی است که هیچ امپراتوری، هرقدر هم «بزرگ»، نمی‌تواند به‌راستی رامش کند. این داستان لولوبی‌هاست؛ نگهبانان کهنِ سرزمینی که کردستان می‌شد.
جغرافیای مقاومت: دشت شهرزور و سرزمین لولوبوم
فهمِ لولوبی‌ها، فهمِ سرزمینی است که در آن زندگی می‌کردند. پادشاهی‌شان، شناخته‌شده به نامِ لولوبوم، قلمرویی دوردست و اساطیری نبود؛ درست در قلبِ چیزی جای داشت که امروز جنوب و شرقِ کردستان است. از پهنه‌های حاصلخیزِ دشت شهرزور (شهریزور) در استان سلیمانیه تا صخره‌های ناهموارِ کرمانشاه، قلمرو لولوبی‌ها شاهکاری راهبردی از طبیعت بود.
دشت شهرزور انبارِ غلهٔ پادشاهی بود. این دره که روانابِ فصلیِ قله‌های بلند زاگرس سیرابش می‌کرد، به لولوبی‌ها امکان داد از کوه‌نشینانی ساده به جامعه‌ای شهری و پیشرفته گذار کنند. درحالی‌که شاهان بین‌النهرین در جنوبِ سوزان به طرح‌های عظیم آبیاری وابسته بودند، لولوبی‌ها از فراوانیِ طبیعیِ کوه‌ها بهره می‌بردند.
دژی طبیعی
جغرافیای لولوبوم «فرهنگِ مقاومت» را پدید آورد. تیغه‌های ناهموارِ آهکیِ زاگرس همچون دیوار دفاعیِ طبیعی در برابرِ اکدیانِ گسترش‌طلب و سپس آشوریان عمل می‌کردند.
دروازه‌های کوهستان: لولوبی‌ها گذرگاه‌های کوهستانی، شریان‌های حیاتیِ تجارت و جنگ، را در اختیار داشتند. این به آن‌ها توانِ «دروازه‌بانیِ» ثروتی را می‌داد که میان فلات ایران و دشت‌های بین‌النهرین جابه‌جا می‌شد.
بلندی‌ها: لولوبی‌ها با ساختنِ دژهایشان بر تپه‌های بلند، تل‌ها، و کنارِ صخره‌ها، هر مهاجمی را ناچار می‌کردند در سربالایی بجنگد. این برتریِ تاکتیکی در تاریخ کردی بارها بازمی‌گردد؛ از لولوبی‌های کهن تا پیشمرگهٔ امروزی.
ترسیمِ تداوم بر نقشه
پژوهشگران و باستان‌شناسان، محوطه‌های کهنِ لولوبی را با برخی از شناخته‌شده‌ترین مکان‌های کردستان امروز پیوند داده‌اند:
حلبجه و خورمال: بسیاری از تاریخ‌نگاران شهرِ کهنِ لولوبونا را با ناحیهٔ پیرامونِ حلبجهٔ امروزی یکی می‌دانند.
سلیمانیه: کشفِ تازهٔ حاصل از کاوش‌های کونارا در نزدیکیِ سلیمانیه، مرکزی شهری و بزرگ از عصر مفرغ را آشکار کرده که در روزگار لولوبی‌ها شکوفا بوده و از دیوان‌سالاریِ پیشرفته و ثروت کشاورزی برخوردار بوده است.
سرپل ذهاب: این شهرِ دروازه‌ای در کرمانشاه همچنان جایگاهِ نامدارترین یادمانِ لولوبی است؛ دیده‌بانی همیشگی بر مرزِ کوه‌ها و پست‌بوم‌ها.
برای مردم کرد، این تنها «باستان‌شناسی» نیست، بلکه ترسیمِ نقشهٔ نیاکان است. اینکه خانواده‌های کرد هنوز، 4,000 سال بعد، در همان دره‌های آفتاب‌گرفته کشاورزی می‌کنند و رمه‌ها را از همان چراگاه‌های بلند می‌گذرانند، گواهی نیرومند بر زنجیرهٔ ناگسستهٔ سکونت است. لولوبی‌ها ناپدید نشدند؛ تنها ماندند و با سرزمینی که حاضر به ترکِ آن نبودند، دگرگون شدند.
جامعه و اقتصاد: سازندگان چیره‌دست و کشاورزان بلندی‌ها
کاتبان بین‌النهرین که در کاخ‌های خشتیِ جنوب می‌نوشتند، اغلب لولوبی‌ها را «بربر» یا «میمون‌های کوهستان» می‌خواندند و خوار می‌شمردند. اما شواهد باستان‌شناختی داستانی کاملاً متفاوت می‌گویند. لولوبی‌ها جامعه‌ای بسیار سازمان‌یافته و مرفه بودند که روحیهٔ رزمی را با اقتصادی پیشرفته متوازن می‌کرد. تنها جنگاور نبودند؛ معمار، بازرگانِ بین‌المللی و کشاورزِ چیره‌دست بودند.
19 شهرِ دیواردار
از چشمگیرترین دستاوردهایی که در اسناد کهن آمده، آن است که لولوبی‌ها دست‌کم 19 شهرِ دیواردار را در اختیار داشتند. این از جامعه‌ای حکایت می‌کند که به‌هیچ‌وجه کوچ‌نشینِ صرف نبود. این شهرها مراکزِ اداره، ذخیره‌سازی و دفاع بودند.
کشفِ کونارا: کاوش‌های تازه در محوطهٔ کونارا، نزدیک سلیمانیه، شهری با پی‌های سنگیِ بزرگ، بناهای عظیم و حتی نشانه‌های نظامی دیوان‌سالار با استفاده از لوح‌های گِلی را آشکار کرده‌اند. این شهر در دورهٔ لولوبی شکوفا بود و نشان می‌دهد زاگرس جایگاهِ «تمدنی کوهستانی» بود که از نظر پیچیدگی با پست‌بوم‌ها برابری می‌کرد.
مهندسیِ بلندی‌ها: برخلافِ شهرهای هموار سومر، معماریِ لولوبی باید زمینِ شیب‌دار را در نظر می‌گرفت. آن‌ها سنگ‌تراشان چیره‌دستی بودند که از فراوانیِ سنگ آهک در زاگرس بهره می‌بردند تا سازه‌هایی بسازند که هزاران سال زیر خاک دوام آورده‌اند.
ثروتِ منابع: شراب، پشم و فلز
اقتصاد لولوبی بر ثروت‌های طبیعیِ کردستان استوار بود؛ منابعی که امپراتوری‌های پست‌بوم سخت خواهانِ دراختیارگرفتنشان بودند.
نخستین تاکستان‌ها: زاگرس زادبومِ کهنِ انگور است. لولوبی‌ها از نخستین کسانی بودند که در تاک‌پروری مهارت یافتند و شرابی تولید می‌کردند که در تجارت بسیار ارزشمند بود.
«طلای» کوهستان: مس، سرب و قلع استخراج می‌کردند و در «مسابقهٔ تسلیحاتیِ» عصر مفرغ ماهر بودند. آهنگرانشان سلاح‌ها و ابزارهایی می‌ساختند که به آن‌ها امکان می‌داد هم‌پای ارتش اکد بایستند.
ثروتِ دامداری: نژادهای مقاومِ گاو و گوسفند پرورش می‌دادند و صنعت نساجی‌ای پدید آوردند که پوشاک پشمیِ گرمِ لازم برای زمستان‌های کوهستان را فراهم می‌کرد؛ سنتی که در بافندگی و پوشاک کردی زنده است.
جایگاهِ زنان و ساختارِ ایلی
هرچند «شاهان» بر نقش‌برجسته‌های سنگی کنده شده‌اند، سرشت ایلیِ لولوبی‌ها از جامعه‌ای حکایت می‌کند که زنان در آن نفوذی چشمگیر داشتند.
رشتهٔ مادرسالارانه: در بسیاری از جوامع کهنِ زاگرسی و سپس هوری، زنان در مالکیتِ دارایی و مقامِ کاهنگی نقش‌هایی حیاتی داشتند. این «برابری‌خواهیِ کوهستانیِ» آغازین، پیش‌درآمدِ برجستگیِ تاریخیِ زنان رهبرِ کرد، مانند عادله خانم، یا زنان جنگاورِ افسانه‌ایِ فرهنگ عامهٔ کردی است.
اتحادیهٔ ایلی: لولوبی‌ها توده‌ای یکپارچه نبودند؛ اتحادیه‌ای از طایفه‌ها بودند. این ساختارِ نامتمرکزِ قدرت، فتحِ کاملشان را ناممکن می‌کرد. اگر شهری سقوط می‌کرد، دیگر شهرها می‌ماندند. این «تاب‌آوریِ ایلی» همان بافت اجتماعی است که هویت کردی را در سده‌های اشغال نگاه داشته است.
با نگریستن به لولوبی‌ها از دریچهٔ دستاوردهای اقتصادی و اجتماعی‌شان، مردمی را می‌بینیم که با سرزمینشان پیوندی ژرف داشتند. تنها در کوه‌ها زنده نماندند، بلکه شکوفا شدند و الگویی از خودبسندگی و نیروی جمعی پدید آوردند که همچنان شیوهٔ زندگیِ کردی را تعریف می‌کند.
میراث آنوبانینی: تصویری از فرمانروایی در سنگ
اگر تصویری باشد که روحِ لولوبی‌ها را در خود بگنجاند، نقش‌برجستهٔ سنگیِ آنوبانینی است. این کنده‌کاری، بر بلندیِ صخره‌ای آهکی در سرپل ذهاب، در استانِ امروزیِ کرمانشاه، از کهن‌ترین و مهم‌ترین یادمان‌های خاورمیانه است. تنها نشانهٔ پیروزی نیست، بلکه اعلامِ استقلالی است که بیش از 4,000 سال بر زاگرس نگریسته است.
تصویرِ یک شاه
نقش‌برجسته، شاه آنوبانینی، نامدارترین فرمانروای لولوبوم، را در جایگاهی از اقتدارِ مطلق نشان می‌دهد.
پوشاک شاهانه: آنوبانینی با پیراهنی کوتاه، شمشیری خمیده و کلاه کوهستانیِ ویژه‌ای تصویر شده است. برای ناظرِ امروزی، شمایلش شباهتی چشمگیر به جنگاوران سنتیِ کرد در سده‌های بعد دارد؛ سخت‌جان، کاربردی و سازگار با زمین.
حلقهٔ قدرت: او در برابر ایزدبانو ایشتار، اینانا، ایستاده است که حلقهٔ فرمانروایی را به او می‌دهد. این موضوع نشان می‌دهد لولوبی‌ها خود را «بربر» نمی‌دانستند، بلکه پادشاهی‌ای با تأیید مینوی می‌شمردند که به اندازهٔ هر شاهی در بابل یا اکد، حق فرمانروایی داشت.
دشمنان شکست‌خورده: زیر پای شاه دشمنانِ شکست‌خورده افتاده‌اند؛ احتمالاً مهاجمان پست‌بوم که کوشیده بودند از گذرگاه‌های کوهستانی بگذرند.
الگویی برای امپراتوری‌های آینده
نقش‌برجستهٔ آنوبانینی چنان نیرومند و شاخص بود که عملاً الگوی معماریِ شاهانِ بعد شد. سده‌ها بعد، شاه پارسی، داریوش بزرگ، از این مکان دیدار کرد و آن را الهام‌بخشِ مستقیمِ سنگ‌نوشتهٔ نامدارِ بیستون قرار داد. این نشان می‌دهد لولوبی‌ها جریان‌سازان فرهنگیِ زاگرس بودند؛ شیوهٔ نمایشِ قدرتشان به معیارِ سراسر منطقه بدل شد.
پیوندِ معنوی با کرمانشاه
برای مردم کردِ امروز، به‌ویژه در شرق کردستان، روژهلات، نقش‌برجسته جایگاهی با معنای ژرفِ زیارت و سربلندی است. در منطقه‌ای قرار دارد که همچنان دژِ فرهنگ کردی و آیینِ یارسان مانده است. دوامِ نقش‌برجسته، که از زمین‌لرزه‌ها، جنگ‌ها و گذر هزاران سال جان به در برده، بازتابِ بقای خودِ کردهاست.
«آنوبانینی تنها تصویرش را در صخره نکَند؛ هویت لولوبی را در استخوان‌های خودِ زاگرس حک کرد. نگریستن به چهرهٔ او، نگریستن به نخستین نیای ثبت‌شدهٔ ملت کرد است.»
این یادمان گواهِ آن است که لولوبی‌ها مردمی باسواد، هنرمند و از نظر سیاسی پیشرفته بودند. قدرتِ تبلیغات و اهمیتِ برجای‌گذاشتنِ نشانی را می‌فهمیدند که زمان نتواند پاکش کند.
محورِ لولوبی و گوتی: توفانی که اکد را درهم شکست
لولوبی‌ها در مقاومتشان تنها نبودند. بخشی از «برادریِ زاگرسیِ» گسترده‌ترِ قبایل بودند، به‌ویژه گوتی‌ها. هنگامی که امپراتوری اکد سرگرمِ خداخواندنِ شاهانش بود، این اتحادیه‌های کوهستانی در حال ساختنِ ائتلافی نظامی بودند که سرانجام مسیر تاریخ را دگرگون می‌کرد.
هم‌سرشتانِ بلندی‌ها
لولوبی‌ها و گوتی‌ها چیزی بیش از مرز مشترک داشتند؛ در شیوهٔ زندگی و دشمنی مشترک شریک بودند. لولوبی‌ها سرورانِ شهری‌شدهٔ دشت‌های شهرزور و کرمانشاه بودند و گوتی‌ها جنگاورانِ سخت‌کوشِ ستیغ‌های بلندتر. در کنار هم، گازانبری ساختند که امپراتوری اکد را از شرق در چنگ گرفت.
استادانِ جنگ چریکی: در جنگِ ارتفاعات پیشگام شدند. هنگامی که پیاده‌نظام سنگینِ اکد به دره‌های تنگ وارد می‌شد، قبایل زاگرس از تاکتیک‌های «ضربه و گریز» بهره می‌بردند که در سراسر تاریخ به شاخصِ دفاع کردی بدل شده است.
خرابکاریِ اقتصادی: لولوبی‌ها و گوتی‌ها با دراختیارداشتنِ گذرگاه‌های کوهستانی، جریانِ قلع و لاجورد به پست‌بوم‌ها را قطع کردند و اقتصاد اکد را به‌آرامی خفه کردند.
سقوطِ نخستین امپراتوری
حدودِ 2150 پیش از میلاد، فشار به نقطهٔ گسست رسید. گوتی‌ها، احتمالاً با پشتیبانیِ هم‌پیمانانِ لولوبی‌شان، از کوه‌ها فرود آمدند و امپراتوری اکد را سرنگون کردند. این «شاهان کوهستان» نزدیک به یک سده بر بین‌النهرین فرمان راندند.
میراثِ استقلال: کاتبان بین‌النهرین این دوره را اغلب «روزگار تاریک» وصف می‌کنند، اما از نگاه کردی، نخستین بار بود که مردم زاگرس با کامیابی قدرتشان را بر دشت‌ها گستراندند.
«شاهانِ چهارگوشهٔ جهان»: رهبران گوتی و لولوبی عنوان‌های امپراتورانی را پذیرفتند که جایگزینشان شده بودند و نشان دادند «مردم کوهستان» به‌تمامی توانِ کشورداری و اداره در سطح بالا را داشتند.
الگوی نیاکانی
این روزگار الگویی تاریخی را برقرار کرد که هزاران سال تکرار می‌شد: کوه‌ها در مقام سرچشمهٔ نیروی انقلابی. ائتلافِ این قبایل، بازتابِ شیوه‌ای است که قبایل کرد در طول تاریخ، از مادها تا روزگار معاصر، برای رویارویی با تهدیدهای بیرونی متحد شده‌اند.
لولوبی‌ها و گوتی‌ها با یکی‌کردنِ نیروهایشان نشان دادند زاگرس مانعی در برابر تمدن نیست، بلکه نیروی محرکِ آن است. تنها در برابر یک امپراتوری مقاومت نکردند؛ آن را درهم شکستند و اطمینان یافتند شیوهٔ زندگیِ کوهستانی، مستقل، ایلی و سرکش، به روزگار بعد خواهد رسید.
پلِ زبانی: نگاه‌داشتِ صدای کهن
هنگام پیوند دادنِ لولوبی‌ها با کردهای امروز، پرسشی رایج پیش می‌آید: اگر لولوبی‌ها پیشاایرانی بودند و کردها به زبانی ایرانی سخن می‌گویند، پیوند چگونه است؟ پاسخ در زیرلایهٔ بومی است. تاریخ نشان می‌دهد که هرچند زبان‌ها با مهاجرت و تجارت دگرگون می‌شوند، مردم و روح فرهنگی‌شان به‌ندرت ناپدید می‌شوند.
لایهٔ «کوهستانیِ» کردی
کردیِ امروز زبانی زیبا و پیچیده در خانوادهٔ هندواروپایی است، اما ویژگی‌هایی یگانه دارد که متمایزش می‌کنند. زبان‌شناسان به «زیرلایه‌ای» اشاره کرده‌اند، لایه‌ای از تأثیر کهنِ غیرایرانی، که احتمالاً از ساکنانِ نخستینِ زاگرس می‌آید: لولوبی‌ها، گوتی‌ها و هوری‌ها.
واژگانِ تخصصی: بسیاری از واژه‌های کردی برای گیاهانِ مشخصِ کوهستانی، حیات‌وحش بومی و ابزارهای سنتیِ دامداری، در دیگر زبان‌های ایرانی مانند فارسی معادل ندارند. این‌ها «واژه‌های شبح‌وارِ» لولوبی‌اند که در گفتار روزانهٔ چوپانان و کشاورزان کرد نگاه داشته شده‌اند.
آوای قله‌ها: برخی پژوهشگران استدلال می‌کنند که آواشناسیِ متمایز و «خشونتِ» برخی گویش‌های کردی، بازتابِ زبان‌های کهنِ کوهستانی است که بسیار پیش از رسیدنِ نخستین هندواروپایی‌زبانان به منطقه، به آن‌ها سخن می‌گفتند.
بقای روح
انسان‌شناسان اغلب یادآور می‌شوند که فرهنگ چیزی بیش از دستور زبان است. لولوبی‌ها «دی‌ان‌ایِ اجتماعیِ» ویژه‌ای برای کردها به میراث گذاشتند:
اتحادیهٔ ایلی: شیوهٔ سازمان‌یافتنِ تاریخیِ جامعهٔ کردی در قالب طایفه‌های مستقل اما با پیوندِ سستِ ائتلافی، بازتابِ مستقیمِ ساختار ایلیِ لولوبی است.
آیینِ کوهستان: کوه‌ها برای لولوبی‌ها مینوی بودند. امروز، هر شعر و ترانهٔ کردی که می‌گوید «جز کوه‌ها دوستی نداریم»، پژواکِ آن پیوندِ معنویِ 4,000 ساله است.
مقاومت در مقام هویت: لولوبی‌ها سختیِ بلندی‌ها را بر تسلیم‌شدن در دشت‌ها برگزیدند. این نپذیرفتنِ همانندسازی، ویژگیِ تعیین‌کنندهٔ مردم کرد در همهٔ دوره‌های تاریخ است.
نتیجه‌گیری: از لولوبوم تا کردستان
لولوبی‌ها مردمی «گمشده» نبودند؛ بنیاد بودند. در گذر سده‌ها با مادها و گروه‌های دیگر آمیختند، خردِ کوهستانی‌شان را بخشیدند و در برابرش زبان‌های تازه پذیرفتند. اما سرزمین همان ماند. دره‌ها همان ماندند.
امروز، هنگامی که خانواده‌ای کرد در دشت شهرزور به گردش می‌رود یا کنشگری جوان از ئازادی (Azadî)، آزادی، سخن می‌گوید، بخشی از داستانی پیوسته‌اند که با شاه آنوبانینی و 19 شهرِ دیواردار آغاز شد. لولوبی‌ها نخستین کسانی بودند که این کوه‌ها را خانه خواندند و از رهگذر مردم کرد، هنوز امروز در آنجایند؛ ناگسسته، سر فرودنیاورده و جاودان.
گاه‌شمار: روزگار لولوبی‌ها (حدود 2400 تا 650 پیش از میلاد)
تاریخ (تقریبی) | رویداد | اهمیت برای میراث کردی |
حدود 2400 پیش از میلاد | برآمدنِ پادشاهیِ لولوبی | نخستین اتحادیهٔ سازمان‌یافتهٔ قبایل کوهستانی در دشت شهرزور پدیدار می‌شود. |
حدود 2350 پیش از میلاد | فرمانرواییِ شاه ایماشکوش | نخستین شاهِ ثبت‌شدهٔ لولوبی؛ برپاییِ 19 شهرِ دیواردار. |
حدود 2270 پیش از میلاد | رویارویی با اکد | شاه ساتونی لولوبی‌ها را در برابر نارام‌سینِ اکدی رهبری می‌کند؛ آغازِ «مقاومتِ جاودان». |
حدود 2200 پیش از میلاد | روزگارِ زرینِ لولوبوم | ساختِ نقش‌برجستهٔ سنگیِ آنوبانینی؛ اوجِ هنر و استقلالِ لولوبی. |
حدود 2150 پیش از میلاد | سقوطِ اکد | قبایل لولوبی و گوتی از زاگرس فرود می‌آیند تا به نخستین امپراتوریِ جهان پایان دهند. |
حدود 2000 تا 1800 پیش از میلاد | آمیختگی با هوری‌ها | فرهنگ لولوبی آمیختن با هوری‌ها را آغاز می‌کند؛ گروهِ نیاکانیِ بزرگِ دیگری از کردها. |
حدود 1300 تا 800 پیش از میلاد | جنگ‌های آشورِ نو | منطقهٔ زاموآ، لولوبومِ پیشین، به جبههٔ اصلیِ مقاومت در برابر آشور بدل می‌شود. |
حدود سدهٔ 7 پیش از میلاد | گذار به روزگار مادها | جمعیتِ لولوبی با مادهای تازه‌وارد می‌آمیزد و هستهٔ قوم‌زاییِ کردها را می‌سازد. |
چهره‌های مهم برای به‌یادسپردن
ایماشکوش: «پدرِ بنیان‌گذار» که نخست طایفه‌های کوهستانی را سازمان داد.
ساتونی: شاهِ سرکشی که در برابر ابرقدرتِ اکدی ایستادگی کرد.
آنوبانینی: رهبرِ آینده‌نگری که تصویرش هنوز در کوه‌های کردی کنده شده است.
جای‌های شاخص برای بازدید
دشت شهرزور: قلبِ معنوی و کشاورزیِ لولوبوم (سلیمانیه).
سرپل ذهاب: جایگاهِ نقش‌برجستهٔ آنوبانینی (کرمانشاه).
کونارا: «شهر گمشده‌ای» که باستان‌شناسان امروز از خاک بیرون می‌آورند.
پرسش و پاسخ
پرسش: لولوبی‌ها چه تأثیری بر امپراتوریِ بعدیِ ماد داشتند؟
پاسخ: مادها اغلب نیاکانِ اصلیِ کردها شمرده می‌شوند، اما به خلأ وارد نشدند. هنگامی که مادها وارد زاگرس شدند، جمعیت‌های موجودِ لولوبی و گوتی را در خود جذب کردند. لولوبی‌ها زیرساختِ اجتماعی، یعنی دژهای کوهستانی، شناخت زمین و نظام‌های ائتلاف ایلی، را فراهم کردند. بی«پایهٔ لولوبی»، امپراتوری ماد هرگز نمی‌توانست آشوریان را به چالش بکشد.
پرسش: آیا میان لولوبی‌ها و تصویرِ «خورشید» در پرچم کردستان پیوندی هست؟
پاسخ: هرچند پرچمِ امروزیِ کردستان در سدهٔ 20 طراحی شد، حرمتِ خورشید ویژگی‌ای کهن در زاگرس است. در نقش‌برجسته‌های لولوبی، شاهان اغلب زیرِ حمایتِ نمادهای خورشیدی یا ایزدان نور تصویر شده‌اند. این «آیینِ خورشید» رشته‌ای پیوسته در معنویتِ زاگرسی بوده است؛ از لولوبی‌ها تا زرتشتیان و نمادهای فرهنگیِ کردیِ امروز.
پرسش: چرا پادشاهیِ لولوبی به اندازهٔ مصر یا سومر نامدار نیست؟
پاسخ: تاریخ را معمولاً کسانی می‌نویسند که در جاهایی زندگی می‌کنند که کاغذ یا گِل در آن‌ها مدت‌ها دوام می‌آورد. چون لولوبی‌ها در اقلیمی مرطوب و کوهستانی می‌زیستند و احتمالاً بیشتر از مواد آلی استفاده می‌کردند، یا مستقیم بر صخره‌ها می‌کندند، بخش کمتری از اسنادِ «مکتوبشان» در مقایسه با بیابان‌های خشکِ مصر ماند. افزون بر این، باستان‌شناسیِ غربی مدت‌ها تنها بر «سه بزرگ»، سومر، اکد و بابل، تمرکز می‌کرد و اغلب تمدن‌های کوهستانی را که به همان اندازه نیرومند بودند، نادیده می‌گرفت.
پرسش: آیا لولوبی‌ها شیوهٔ نظامیِ مشخصی داشتند؟
پاسخ: بله. برخلافِ ارابه‌های سنگین و کُندِ دشت‌ها، لولوبی‌ها استادِ پیاده‌نظامِ سبکِ کوهستانی بودند. به کمانداری و توانایی‌شان در حرکتِ تند از زمین‌های «گذرناپذیر» شهرت داشتند. اسناد کهنِ بین‌النهرینی آن‌ها را «چالاک چون عقاب» وصف می‌کنند؛ وصفی که در گذر سده‌ها در توصیفِ جنگاوران کوهستانیِ کرد پژواک می‌یابد.
پرسش: آیا امروز در موزه‌ها اثری از لولوبی‌ها هست؟
پاسخ: بله، هرچند بسیاری در مجموعه‌های «بین‌النهرینی» یا «ایرانیِ آغازین» دسته‌بندی شده‌اند. سنگ یادبودِ نامدارِ پیروزیِ نارام‌سین، که لولوبی‌ها را تصویر می‌کند، در لوورِ پاریس است. اما آثارِ بومیِ بیشتری، سفال، ابزار مفرغی و مُهرهای استوانه‌ای، را می‌توان در موزهٔ ملیِ عراق و موزهٔ سلیمانیه در سلیمانیه یافت که گنجینه‌هایی شگفت‌انگیز از دشت شهرزور دارد.
پرسش: کردهای جوان امروز چگونه می‌توانند این میراث را گرامی بدارند؟
پاسخ: بهترین راهِ گرامی‌داشتِ لولوبی‌ها، حفاظت و آموزش است. پشتیبانی از طرح‌های باستان‌شناختی در اقلیم کردستان، بازدید از نقش‌برجسته‌های سرپل ذهاب و شناخت تاریخِ «پیشامادیِ» سرزمین، تضمین می‌کند لولوبی‌ها دیگر مردمی «گمشده» نباشند. با از آنِ خود دانستنِ نامشان، اطمینان می‌دهید که مقاومتِ 4,000 ساله‌شان بیهوده نبوده است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
منابع دست‌اول و گزارش‌های باستان‌شناختی
سنگ یادبودِ پیروزیِ نارام‌سین: اکنون در موزهٔ لوور، پاریس، نگهداری می‌شود. (شمارهٔ ثبت: Sb 4).
نقش‌برجسته‌های سنگیِ آنوبانینی: گزارش‌های میدانی از سرپل ذهاب، استان کرمانشاه، ایران.
کاوش‌های کونارا: تنو، آ. و کوپانیاس، ک. (2019). کاوش‌های شهرانه/کونارا: شهری تازه از عصر مفرغ در پیرامونِ بین‌النهرین. مرکز ملیِ پژوهش‌های علمیِ فرانسه (CNRS).
کتاب‌ها و نشریه‌های دانشگاهی
عزت، م. (2015). کردها: تاریخی مختصر. نگاهی به قوم‌زاییِ کردها از قبایل کهنِ زاگرسی.
هنربیشلر، ف. (2012). خاستگاهِ کردها. پژوهشی ژرف دربارهٔ «زیرلایهٔ بومی» و ریشه‌های پیشاایرانیِ مردم کرد.
پاتس، د. ت. (1999). باستان‌شناسیِ ایلام: شکل‌گیری و دگرگونیِ دولتی ایرانی در روزگار باستان. مجموعهٔ باستان‌شناسیِ جهانِ کمبریج. (دارای داده‌هایی مهم دربارهٔ روابط لولوبی و ایلامی).
ایزدی، م. ر. (1992). کردها: راهنمایی مختصر. تیلور و فرانسیس. (با تمرکز بر تداوم فرهنگی و جغرافیاییِ زاگرس).
منابع دیجیتال و موزه‌ها
موزهٔ سلیمانیه (سلیمانیه، عراق): جایگاهِ آثارِ دشت شهرزور و قلبِ سرزمین لولوبی.
دانشنامهٔ تاریخ جهان: مدخل‌های «لولوبی‌ها» و «دودمان گوتی».
مرکز میراث جهانیِ یونسکو: مستنداتِ چشم‌اندازهای فرهنگیِ زاگرس و یادمان‌های بیستون/سرپل ذهاب.