کۆمەڵگە و ئابووری: بیناسازە شارەزاکان و دروێنەکارەکانی بەرزاییەکان
ڕیزبەندیی کاتی: سەردەمی لۆلۆبی (نزیکەی 2400 – 650 پێش زایین)
پێشەکی: پاسەوانەکانی زاگرۆس
مێژوو زۆرجار لەلایەن ئیمپراتۆریاکانی دەشتەکانەوە دەنووسرێت، بەڵام لێدانی دڵی ڕۆژهەڵاتی نزیک هەمیشە هی شاخەکان بووە. زۆر پێش سەرهەڵدانی سنوورە نوێیەکان، چیای زاگرۆس وەک قەڵایەکی بەرزی بەردین دەوەستا و نهێنیی ئەو خەڵکەی دەپاراست کە لوتکەکانیان بە ماڵی خۆیان دەزانی. لە دەوروبەری 2400 پێش زایین، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریاکانی میزۆپۆتامیا بە تێکەڵەیەک لە ترس و ئیرەییەوە سەیری بەرزاییەکانیان دەکرد، هێزێکی بەهێز لە دۆڵەکانی دەشتی شارەزوور پتەو دەبوو: لۆلۆبییەکان.
لۆلۆبییەکان پەراوێزێکی مێژوو نەبوون؛ ئەوان بنەمای «پێش هیندۆئەورووپی»ی ناوچەکە بوون. هەرچەندە دیمەنی زمانی دواتر بە هاتنی گرووپە ئێرانییە زمانەکان گۆڕا، بنەمای زیندەوەری و کولتووریی لۆلۆبییەکان لە خاکەکەدا ڕەگی پاراست. ئەوان بنچینەی ڕەسەنی ناوچەکە بەرجەستە دەکەن؛ DNAی ڕەسەنی شاخەکان کە چووە ناو پێکهاتنی گەلی کورد.
بۆ تێگەیشتن لە ڕۆحی ئەمڕۆی کوردیی ئازادی (ئازادبوون)، دەبێت بۆ ئەم پاسەوانانەی سەردەمی برۆنز بگەڕێینەوە. ئەوان یەکەم کەسان بوون کە سەلماندیان زاگرۆس تەنها زنجیرەچیایەک نییە، بەڵکو لانکەی سەروەرییە کە هیچ ئیمپراتۆریایەک، هەرچەندە «مەزن» بێت، ناتوانێت بە ڕاستی ڕامی بکات. ئەمە چیرۆکی لۆلۆبییەکانە: پاسەوانە کۆنەکانی ئەو خاکەی دواتر دەبووە کوردستان.
جوگرافیای بەرگری: دەشتی شارەزوور و خاکی لۆلۆبوم
تێگەیشتن لە لۆلۆبییەکان واتە تێگەیشتن لەو خاکەی تێیدا دەژیان. شانشینەکەیان، کە بە لۆلۆبوم ناسراو بوو، وڵاتێکی دوور و ئەفسانەیی نەبوو؛ لە ناو دڵی ئەوەدا بوو کە ئەمڕۆ باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. لە پاناییە بەپیتەکانی دەشتی شارەزوور (شەهریزۆر) لە پارێزگای سلێمانییەوە تا بەرزاییە بەردینە زەحمەتەکانی کرماشان، خاکی لۆلۆبییەکان شاهکارێکی ستراتیژیی سروشت بوو.
دەشتی شارەزوور وەک کۆگای دانەوێڵەی شانشینەکە کاری دەکرد. ئەم دۆڵە، کە ئاوە وەرزییە دابەزیوەکانی لوتکە بەرزەکانی زاگرۆس ئاوی دەدا، ڕێگەی بە لۆلۆبییەکان دا لە دانیشتووانی سادەی بەرزاییەکانەوە بگوازنەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی شارنشینیی پێشکەوتوو. لە کاتێکدا شاکانی میزۆپۆتامیا لە باشوورە گەرم و هەڵمکراوەکە پشت بە پڕۆژە گەورەکانی ئاودێری دەبەست، لۆلۆبییەکان کەڵکیان لە دەوڵەمەندیی سروشتیی شاخەکان وەردەگرت.
قەڵایەکی سروشتی
جوگرافیای لۆلۆبوم «کولتوورێکی بەرگری»ی دروست کرد. تیژەچیایە ددانەدارەکانی بەردی کیلسیی زاگرۆس وەک دیوارێکی سروشتیی بەرگری دژ بە ئەکەدییە فراوانخوازەکان و دواتر ئاشوورییەکان کاریان دەکرد.
دەروازەکانی شاخەکان: لۆلۆبییەکان دەسەڵاتیان بەسەر دەربەندە شاخاوییەکاندا هەبوو، کە خوێنبەرە گرنگەکانی بازرگانی و شەڕ بوون. ئەمە دەسەڵاتی ئەوەی پێ دان کۆنترۆڵی دەربەندی ئەو سامانە بکەن کە لە نێوان تەختاییی ئێران و دەشتەکانی میزۆپۆتامیادا دەگوازرایەوە.
خاکی بەرز: لۆلۆبییەکان بە بنیاتنانی قەڵاکانیان لەسەر گردە بەرزەکان (تەڵەکان) و لێوارە بەردینەکان، هەر داگیرکەرێکیان ناچار دەکرد بەرەو سەر شەڕ بکات. ئەم سوودە تاکتیکییە بابەتێکی دووبارەبووەوەی مێژووی کوردییە؛ لە لۆلۆبییە کۆنەکانەوە تا پێشمەرگەی ئەمڕۆ.
نەخشەکێشانی بەردەوامی
زانایان و شوێنەوارناسان شوێنە کۆنەکانی لۆلۆبییان بە هەندێک لە شوێنە هێماییە ناسراوەکانی کوردستانی ئەمڕۆوە بەستووەتەوە:
هەڵەبجە و خورماڵ: زۆر مێژوونووس شاری کۆنی لۆلۆبونا بە ناوچەی دەوروبەری هەڵەبجەی ئەمڕۆ دەزانن.
سلێمانی: دۆزینەوە نوێیەکەی هەڵکۆڵینەکانی کونارە لە دەرەوەی سلێمانی، ناوەندێکی گەورەی شارنشینیی سەردەمی برۆنزی خستووەتە ڕوو کە لە سەردەمی لۆلۆبیدا گەشەی کرد و بیروکراسییەکی پێشکەوتوو و سامانی کشتوکاڵیی هەبوو.
سەرپێڵی زەهاو: ئەم شارە دەروازەییە لە کرماشان هێشتا شوێنی بەناوبانگترین یادگاریی لۆلۆبییە و وەک پاسەوانێکی هەمیشەیی لە سنووری نێوان شاخەکان و دەشتاییەکان دەوەستێت.
بۆ گەلی کورد، ئەمە تەنها «شوێنەوارناسی» نییە، بەڵکو نەخشەکێشانی باپیرانە. ئەو ڕاستییەی خێزانە کوردەکان هێشتا، دوای 4,000 ساڵ، لە هەمان دۆڵە خۆرلێدراوەکان کشتوکاڵ دەکەن و مەڕەماڵاتەکان بە هەمان لەوەڕگە بەرزەکاندا دەبەن، بەڵگەیەکی بەهێزە بۆ زنجیرەی نەپچڕاوی نیشتەجێبوون. لۆلۆبییەکان ون نەبوون؛ تەنها مانەوە و لەگەڵ ئەو خاکەی ڕەتیان کردەوە جێی بهێڵن، پەرەیان سەند.
کۆمەڵگە و ئابووری: بیناسازە شارەزاکان و دروێنەکارەکانی بەرزاییەکان
نووسەرەکانی میزۆپۆتامیا، کە لە کۆشکە خشتەقوڕییەکانیان لە باشوورەوە دەیاننووسی، زۆرجار لۆلۆبییەکانیان بە «دڕندە» یان «مەیموونی شاخەکان» سووک دەکردەوە. بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکان چیرۆکێکی تەواو جیاواز دەگێڕنەوە. لۆلۆبییەکان کۆمەڵگەیەکی زۆر ڕێکخراو و دەوڵەمەند بوون کە ڕۆحی جەنگاورییان لەگەڵ ئابوورییەکی پێشکەوتوودا هاوسەنگ دەکرد. ئەوان تەنها جەنگاوەر نەبوون؛ تەلارساز، بازرگانە نێودەوڵەتییەکان و کشتوکاڵکارانی شارەزا بوون.
ئەو 19 شارە دیواربەستراوە
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دەستکەوتە ئاماژەپێکراوەکانی تۆمارە کۆنەکان ئەوەیە کە لۆلۆبییەکان دەسەڵاتیان بەسەر لانیکەم 19 شاری دیواربەستراودا هەبوو. ئەمە کۆمەڵگەیەک دەخاتە ڕوو کە زۆر دوور بوو لە ژیانی کۆچەری. ئەم شارانە ناوەندی بەڕێوەبردن، کۆگاکردن و بەرگری بوون.
دۆزینەوەی کونارە: هەڵکۆڵینە نوێیەکانی شوێنی کونارە (لە نزیک سلێمانی) شارێکیان خستووەتە ڕوو بە بناغە گەورە بەردینەکان، بینا گەورە و شکۆدارەکان و تەنانەت بەڵگەی سیستەمێکی بیروکراسی کە لووحە قوڕینەکانی بەکار دەهێنا. ئەم شارە لە سەردەمی لۆلۆبیدا گەشەی کرد و سەلماندی کە زاگرۆس ماڵی «شارستانییەتێکی شاخاوی» بووە کە لە ئاڵۆزییەوە ڕکابەری دەشتاییەکانی دەکرد.
ئەندازەکاریی بەرزاییەکان: بە پێچەوانەی شارە تەختەکانی سومەر، تەلارسازیی لۆلۆبی ناچار بوو هەژمار بۆ خاکی هەڵدێر و لێژ بکات. ئەوان بەردتاشی شارەزا بوون و کەڵکیان لە زۆریی بەردی کیلسی لە زاگرۆس وەردەگرت بۆ بنیاتنانی ئەو بینایانەی بۆ هەزارەها ساڵ لە ژێر خاکدا ماونەتەوە.
دەوڵەمەندیی سەرچاوەکان: شەراب، خوری و کانزا
ئابووریی لۆلۆبی لەسەر سامانە سروشتییەکانی کوردستان بنیات نرابوو؛ ئەو سەرچاوانەی ئیمپراتۆریاکانی دەشتایی بە پەرۆشەوە هەوڵی خاوەندارێتییان دەدا.
یەکەم ڕەزەکان: زاگرۆس ماڵی ڕەسەنی ترێیە. لۆلۆبییەکان لە یەکەم کەسان بوون کە شارەزایییان لە ترێچاندندا بەدەست هێنا و شەرابیان بەرهەم دەهێنا کە لە بازرگانیدا بایەخی زۆری هەبوو.
«زێڕ»ی شاخەکان: ئەوان مس، سەرب و قەڵەییان دەرهێنا و لە «پێشبڕکێی چەک»ی سەردەمی برۆنزدا شارەزا بوون. ئاسنگەرەکانیان چەک و ئامرازێکیان دروست دەکرد کە ڕێگەی پێ دەدان بە هێزی هاوتاوە ڕووبەڕووی سوپای ئەکەد بوەستن.
سامانی ئاژەڵداری: ئەوان جۆرە بەرگەگرەکانی مانگا و مەڕیان بەخێو دەکرد و پیشەسازییەکی ڕستن و چنین دروست کرد کە جلە گەرمە خورییە پێویستەکانی زستانی شاخەکانی دابین دەکرد؛ نەریتێک کە لە چنین و جلوبەرگی کوردیدا هێشتا زیندووە.
پایەی ژنان و پێکهاتەی هۆزایەتی
هەرچەندە «شاکان» ئەوانەن کە لە نەخشە بەردینەکاندا تاشراون، سروشتی هۆزایەتیی لۆلۆبی ئاماژە بە کۆمەڵگەیەک دەکات کە ژنان تێیدا کاریگەریی بەرچاویان هەبووە.
ڕەگە دایکساڵارییەکە: لە زۆر کۆمەڵگەی کۆنی زاگرۆس و دواتر لە کۆمەڵگە حوڕییەکاندا، ژنان ڕۆڵی گرنگیان لە خاوەندارێتیی موڵک و پۆستی کاهینەییدا دەگێڕا. ئەم «یەکسانیخوازیی شاخاوییە» سەرەتاییە پێشەکیی بەرچاوێتیی مێژووییی ڕابەرە ژنە کوردەکانی وەک عادیلە خانم یان ژنە جەنگاوەرە ئەفسانەییەکانی فۆلکلۆری کوردییە.
یەکێتیی هۆزەکان: لۆلۆبییەکان یەک پێکهاتەی یەکپارچە نەبوون؛ ئەوان یەکێتییەکی تیرەکان بوون. ئەم پێکهاتە ناناوەندییەی دەسەڵات وای دەکرد بە تەواوی داگیرکردنیان نامومکین بێت. ئەگەر شارێک دەکەوت، ئەوانی دیکە دەمابوونەوە. ئەم «خۆڕاگرییە هۆزایەتییە» هەمان تۆڕی کۆمەڵایەتییە کە ناسنامەی کوردیی لە ماوەی سەدەکانی داگیرکاریدا پاراستووە.
بە بینینی لۆلۆبییەکان لە ڕێگەی دەستکەوتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیانەوە، گەلێک دەبینین کە پەیوەندییەکی قووڵی بە خاکەکەوە هەبوو. ئەوان تەنها لە شاخەکاندا نەمانەوە؛ گەشەیان کرد و نموونەیەکی خۆبەسێتی و هێزی کۆمەڵەکییان دروست کرد کە هێشتا شێوازی ژیانی کوردی دیاری دەکات.
میراتی ئانوبانینی: وێنەی فەرمانڕەوایەک لە بەرددا
ئەگەر یەک وێنە هەبێت کە ڕۆحی لۆلۆبییەکان بەرجەستە بکات، ئەوە نەخشی بەردینی ئانوبانینییە. ئەم تاشراوەیە، کە لە شوێنێکی بەرزی لێوارە بەردێکی کیلسی لە سەرپێڵی زەهاو (لە پارێزگای کرماشانی ئەمڕۆ) هەڵکەوتووە، یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین یادگارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمە تەنها نیشانەی سەرکەوتن نییە؛ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییە کە بۆ زیاتر لە 4,000 ساڵ لە بەرزەوە سەیری زاگرۆسی کردووە.
وێنەی شایەک
نەخشەکە شا ئانوبانینی، بەناوبانگترین فەرمانڕەوای لۆلۆبوم، نیشان دەدات کە لە هەڵوێستێکی دەسەڵاتی ڕەهادا وەستاوە.
جلوبەرگی شاهانە: ئانوبانینی بە کراسێکی کورت، شمشێرێکی چەماوە و کڵاوێکی تایبەتی شاخاوی نیشان دەدرێت. بۆ بینەری ئەمڕۆ، شێوەی ئەو هاوشێوەیییەکی بەرچاوی لەگەڵ جەنگاوەرە نەریتییە کوردەکانی سەدەکانی دواتردا هەیە؛ سەخت، گونجاو بۆ کار و شیاو بۆ خاکەکە.
ئەڵقەی دەسەڵات: ئەو لە بەردەم خواوەندی ژن، ئیشتار (ئینانا)، وەستاوە کە ئەڵقەیەکی سەروەریی پێ دەدات. ئەمە ئاماژە دەکات کە لۆلۆبییەکان خۆیان بە «دڕندە» نەدەزانی، بەڵکو بە شانشینێک دەیانزانی کە ڕەزامەندیی خواوەندیی هەیە و وەک هەر شایەکی بابڵ یان ئەکەد هەمان مافی فەرمانڕەواییی هەیە.
دوژمنە شکستخواردووەکان: لە ژێر پێی شاکەدا دوژمنە شکستخواردووەکان کەوتوون؛ بە ئەگەری زۆرەوە ئەو داگیرکەرە دەشتاییانە بن کە هەوڵیان دەدا دەربەندە شاخاوییەکان تێک بشکێنن.
نەخشەیەکی بنەڕەتی بۆ ئیمپراتۆریاکانی داهاتوو
نەخشی ئانوبانینی هێندە بەهێز و هێمایی بوو کە بە ڕاستی وەک نەخشەی بنەڕەتیی تەلارسازی بۆ شاکانی دواتر کاری کرد. چەند سەدەیەک دواتر، داریوشی مەزن، شای فارس، سەردانی ئەم شوێنەی دەکرد و وەک ئیلهامبەخشی ڕاستەوخۆ بۆ بەردەنووسە بەناوبانگەکەی بیستوون بەکاری دەهێنا. ئەمە دەیسەلمێنێت کە لۆلۆبییەکان پێشەنگی ئاراستە کولتوورییەکانی زاگرۆس بوون؛ شێوازی نیشاندانی دەسەڵاتیان بوو بە ستاندارد بۆ سەرانسەری ناوچەکە.
پەیوەندیی ڕۆحانی بە کرماشانەوە
بۆ گەلی کوردی ئەمڕۆ، بە تایبەتی ئەوانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات)، نەخشەکە شوێنێکی زیارەت و شانازیی قووڵە. ئەمە لە ناوچەیەکدایە کە وەک قەڵای کولتووری کوردی و ئایینی یارسانی ماوەتەوە. بەردەوامیی نەخشەکە، کە لە بوومەلەرزە، شەڕ و تێپەڕینی هەزارەکان ڕزگاری بووە، مانەوەی خودی کوردەکان ڕەنگ دەداتەوە.
«ئانوبانینی تەنها وێنەی خۆی لە بەرددا نەتاشی؛ ناسنامەی لۆلۆبیی لە ناو خودی ئێسکەکانی زاگرۆسدا هەڵکۆڵی. سەیرکردنی ڕووخساری واتە سەیرکردنی یەکەم باپیری تۆمارکراوی نەتەوەی کورد.»
ئەم یادگارییە وەک بەڵگەی ئەوە دەوەستێت کە لۆلۆبییەکان گەلێکی خوێندەوار، هونەرمەند و لە ڕووی سیاسییەوە پێشکەوتوو بوون. ئەوان لە هێزی پڕۆپاگەندە و گرنگیی بەجێهێشتنی نیشانەیەک تێگەیشتبوون کە کات نەتوانێت بیسڕێتەوە.
تەوەری لۆلۆبی و گوتی: ئەو زریانەی ئەکەدی تێک شکاند
لۆلۆبییەکان لە بەرگرییەکەیاندا تەنها نەوەستان. ئەوان بەشێک بوون لە «برایەتیی زاگرۆسی»ی فراوانتری هۆزەکان، کە دیارترینیان گوتییەکان بوون. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای ئەکەد خەریکی ڕاگەیاندنی شاکانی وەک خوا بوو، ئەم یەکێتییە شاخاوییانە هاوپەیمانییەکی سەربازییان پێک دەهێنا کە لە کۆتاییدا ئاراستەی مێژووی دەگۆڕی.
ڕۆحە هاوبەستەکانی بەرزاییەکان
لۆلۆبییەکان و گوتییەکان زیاتر لە سنوورێکی هاوبەشیان هەبوو؛ شێوازێکی ژیان و دوژمنێکی هاوبەشیان هەبوو. لە کاتێکدا لۆلۆبییەکان خاوەن دەسەڵاتی شارنشینیی دەشتەکانی شارەزوور و کرماشان بوون، گوتییەکان جەنگاوەرە نەترسەکانی تیژەچیا بەرزترەکان بوون. پێکەوە دوو باڵی گەمارۆیان پێک هێنا کە لە ڕۆژهەڵاتەوە ئیمپراتۆریای ئەکەدی توند گرتبوو.
شارەزاکانی شەڕی گەریلا: ئەوان پێشەنگی شەڕی بەرزاییەکان بوون. کاتێک پیادەسوپا قورسەکەی ئەکەد بەرەو دۆڵە تەنگەکان دەڕۆیشت، هۆزەکانی زاگرۆس تاکتیکی «لێدان و کشانەوە»یان بەکار دەهێنا کە لە سەرانسەری مێژوودا بووەتە نیشانەی بەرگریی کوردی.
تێکدانی ئابووری: لۆلۆبییەکان و گوتییەکان بە کۆنترۆڵکردنی دەربەندە شاخاوییەکان گواستنەوەی قەڵەیی و بەردی لاجەوەردیان بۆ دەشتاییەکان پچڕاند و بە هێواشی ئابووریی ئەکەدیان خنکاند.
ڕووخانی یەکەم ئیمپراتۆریا
لە دەوروبەری 2150 پێش زایین، فشارەکە گەیشتە خاڵی تێکشکان. گوتییەکان، کە بە ئەگەری زۆرەوە پشتیوانیی هاوپەیمانە لۆلۆبییەکانیان لەگەڵ بووبێت، لە شاخەکان دابەزین و ئیمپراتۆریای ئەکەدیان ڕووخاند. بۆ نزیکەی سەدەیەک، ئەم «شایانەی شاخەکان» فەرمانڕەواییی میزۆپۆتامیایان کرد.
میراتێکی سەروەری: نووسەرەکانی میزۆپۆتامیا زۆرجار ئەم سەردەمە بە «سەردەمێکی تاریک» ناو دەبەن، بەڵام لە تێڕوانینێکی کوردییەوە، ئەمە یەکەم جار بوو کە خەڵکی زاگرۆس بە سەرکەوتوویی دەسەڵاتیان بەسەر دەشتەکاندا فراوان دەکرد.
«شاکانی چوار لای جیهان»: ڕابەرە گوتی و لۆلۆبییەکان نازناوی ئەو ئیمپراتۆرانەیان وەرگرت کە لە جیاتیان هاتبوون، کە دەیسەلماند «خەڵکی شاخەکان» بە تەواوی توانای دەوڵەتداری و بەڕێوەبردنی ئاستبەرزیان هەیە.
نەخشەی بنەڕەتیی باپیران
ئەم سەردەمە شێوازێکی مێژووییی دامەزراند کە بۆ هەزارەها ساڵ دووبارە دەبووەوە: شاخەکان وەک سەرچاوەی هێزی شۆڕشگێڕی. هاوپەیمانیی نێوان ئەم هۆزانە ئەو شێوازە ڕەنگ دەداتەوە کە هۆزە کوردەکان لە مێژوودا، لە مادەکانەوە تا سەردەمی نوێ، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان یەکیان گرتووە.
لۆلۆبییەکان و گوتییەکان بە یەکخستنی هێزەکانیان نیشانیان دا کە زاگرۆس بەربەستێکی بەردەم شارستانییەت نییە، بەڵکو ناوەندێکی بەهێزی ئەوە. ئەوان تەنها بەرگرییان لە بەرامبەر ئیمپراتۆریایەک نەکرد؛ ئیمپراتۆریایەکیان تێک شکاند و دڵنیایییان دا کە شێوازی ژیانی شاخاوی، واتە سەربەخۆ، هۆزایەتی و یاخی، بۆ سەردەمی داهاتوو بمێنێتەوە.
پردە زمانییەکە: پاراستنی دەنگە کۆنەکە
کاتێک لۆلۆبییەکان بە کوردەکانی ئەمڕۆوە دەبەسترێنەوە، پرسیارێکی باو سەرهەڵدەدات: ئەگەر لۆلۆبییەکان پێش ئێرانی بوون و کوردەکان بە زمانێکی ئێرانی قسە دەکەن، چۆن پەیوەندییەک هەیە؟ وەڵامەکە لە بنچینەی ڕەسەنی ناوچەکەدایە. مێژوو نیشانمان دەدات کە هەرچەندە زمانەکان بە کۆچ و بازرگانی دەتوانن بگۆڕێن، خەڵک و ڕۆحی کولتوورییان بە دەگمەن ون دەبن.
چینی «شاخاوی»ی زمانی کوردی
کوردیی ئەمڕۆ زمانێکی جوان و ئاڵۆزە لە ناو خێزانی هیندۆئەورووپیدا، بەڵام تایبەتمەندیی بێوێنەی هەیە کە جیای دەکاتەوە. زمانەوانان ئاماژەیان بە «بنچینەیەک» کردووە؛ چینێک لە کاریگەریی کۆنی نائێرانی کە بە ئەگەری زۆرەوە لە دانیشتووانە ڕەسەنەکانی زاگرۆسەوە هاتبێت: لۆلۆبییەکان، گوتییەکان و حوڕییەکان.
وشە تایبەتەکان: زۆر وشەی کوردی بۆ ڕووەکە دیاریکراوە شاخاوییەکان، ژیانی کێویی ناوخۆیی و ئامرازە نەریتییەکانی ئاژەڵداری، لە زمانە ئێرانییەکانی دیکەی وەک فارسی هاوتایان نییە. ئەمانە «وشە خەیاڵەکان»ی لۆلۆبییەکانن کە لە قسەکردنی ڕۆژانەی شوان و جوتیارە کوردەکاندا پارێزراون.
دەنگی لوتکەکان: هەندێک زانا پێیان وایە فۆنۆلۆژیای تایبەت و «ڕەقی»ی هەندێک شێوەزاری کوردی ڕەنگدانەوەی زمانە کۆنە شاخاوییەکانن کە زۆر پێش گەیشتنی یەکەم قسەکەرانی هیندۆئەورووپی بە ناوچەکە قسەیان پێ دەکرا.
مانەوەی ڕۆح
مرۆڤناسان زۆرجار ئاماژە دەکەن کە کولتوور زیاترە لە تەنها ڕێزمان. لۆلۆبییەکان «DNAی کۆمەڵایەتی»یەکی تایبەتیان بۆ کورد بەجێ هێشت:
یەکێتیی هۆزەکان: ئەو شێوازەی کۆمەڵگەی کوردی لە مێژوودا لە تیرە سەربەخۆکاندا ڕێکخراوە، کە لەگەڵ ئەوەشدا بە هاوپەیمانییەکی شل بەیەکەوە بەستراون، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی پێکهاتە هۆزایەتییەکەی لۆلۆبییە.
پەرستنی شاخ: بۆ لۆلۆبییەکان، شاخەکان سروشتێکی خواوەندییان هەبوو. ئەمڕۆ هەر شیعر و گۆرانییەکی کوردی کە ڕادەگەیەنێت «جگە لە شاخەکان هاوڕێمان نییە»، دەنگدانەوەی ئەو بەستە ڕۆحانییە 4,000 ساڵەیە.
بەرگری وەک ناسنامە: لۆلۆبییەکان سەختیی بەرزاییەکانیان لە بری ملکەچیی دەشتەکان هەڵبژارد. ئەم ڕەتکردنەوەی تواندنەوە تایبەتمەندیی دیاریکەری گەلی کورد لە هەموو سەردەمەکانی مێژوودایە.
کۆتایی: لە لۆلۆبومەوە بۆ کوردستان
لۆلۆبییەکان گەلێکی «ونبوو» نەبوون. ئەوان بناغەکە بوون. بە درێژاییی سەدەکان، لەگەڵ مادەکان و گرووپەکانی دیکە تێکەڵ بوون، داناییی شاخاویی خۆیان هاوبەش کرد و لە بەرامبەردا زمانە نوێیەکانیان وەرگرت. بەڵام خاکەکە هەر هەمان بوو. دۆڵەکان هەر هەمان بوون.
ئەمڕۆ، کاتێک خێزانێکی کورد لە دەشتی شارەزوور سەیران دەکات یان چالاکوانێکی گەنج باس لە ئازادی دەکات، ئەوان بەشێکن لە چیرۆکێکی بەردەوام کە بە شا ئانوبانینی و ئەو 19 شارە دیواربەستراوە دەستی پێ کرد. لۆلۆبییەکان یەکەم کەسان بوون کە ئەم شاخانەیان بە ماڵی خۆیان زانی و لە ڕێگەی گەلی کوردەوە هێشتا ئەمڕۆ لێرەن؛ نەپچڕاو، سەر دانەواندوو و هەمیشەیی.
ڕیزبەندیی کاتی: سەردەمی لۆلۆبی (نزیکەی 2400 – 650 پێش زایین)
بەروار (نزیکەیی) | ڕووداو | گرنگی بۆ میراتی کوردی |
نزیکەی 2400 پێش زایین | سەرهەڵدانی شانشینی لۆلۆبی | یەکەم یەکێتیی ڕێکخراوی هۆزە شاخاوییەکان لە دەشتی شارەزوور سەرهەڵدەدات. |
نزیکەی 2350 پێش زایین | فەرمانڕەواییی شا ئیمماشکوش | کۆنترین پاشای تۆمارکراوی لۆلۆبی؛ دامەزراندنی ئەو 19 شارە دیواربەستراوە. |
نزیکەی 2270 پێش زایین | پێکدادان لەگەڵ ئەکەد | شا ساتونی ڕابەرایەتیی لۆلۆبییەکان دژ بە نارام سینی ئەکەد دەکات؛ دەستپێکی «بەرگریی هەمیشەیی». |
نزیکەی 2200 پێش زایین | سەردەمی زێڕینی لۆلۆبوم | دروستکردنی نەخشی بەردینی ئانوبانینی؛ لوتکەی هونەر و سەروەریی لۆلۆبی. |
نزیکەی 2150 پێش زایین | ڕووخانی ئەکەد | هۆزەکانی لۆلۆبی و گوتی لە زاگرۆس دابەزن تا کۆتایی بە یەکەم ئیمپراتۆریای جیهان بهێنن. |
نزیکەی 2000 – 1800 پێش زایین | تێکەڵبوون لەگەڵ حوڕییەکان | کولتووری لۆلۆبی دەست بە تێکەڵبوون لەگەڵ حوڕییەکان دەکات؛ گرووپێکی گەورەی دیکە لە باپیرانی کورد. |
نزیکەی 1300 – 800 پێش زایین | شەڕەکانی ئاشووری نوێ | ناوچەی زاموا (لۆلۆبومی پێشووتر) دەبێتە بەرەی سەرەکیی بەرگری دژ بە ئاشوور. |
نزیکەی سەدەی 7 پێش زایین | گواستنەوەی مادەکان | دانیشتووانی لۆلۆبی لەگەڵ مادە هاتووەکان تێکەڵ دەبن و ناوەڕۆکی پێکهاتنی نەتەوەی کورد دروست دەکەن. |
کەسایەتییە گرنگەکان بۆ لەیادگرتن
ئیمماشکوش: ئەو «باوکە دامەزرێنەرە»ی کە یەکەم جار تیرە شاخاوییەکانی ڕێک خست.
ساتونی: ئەو شایە یاخییەی کە بەرامبەر زلهێزی ئەکەد لە هەڵوێستی خۆیدا پتەو وەستا.
ئانوبانینی: ئەو ڕابەرە خاوەن دیدگایەی کە وێنەکەی هێشتا ئەمڕۆ لە شاخە کوردییەکاندا هەڵکۆڵراوە.
شوێنە سەرەکییەکانی شایانی سەردان
دەشتی شارەزوور: دڵی ڕۆحانی و کشتوکاڵیی لۆلۆبوم (سلێمانی).
سەرپێڵی زەهاو: ماڵی نەخشی ئانوبانینی (کرماشان).
کونارە: ئەو «شارە ونبووە»ی کە شوێنەوارناسان ئەمڕۆ لە ژێر خاک دەریدەهێنن.
پرسیار و وەڵام
پ: لۆلۆبییەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر ئیمپراتۆریای دواتری ماد هەبوو؟
و: زۆرجار مادەکان وەک باپیرە سەرەکییەکانی کورد باس دەکرێن، بەڵام ئەوان بۆ بۆشاییەک نەهاتن. کاتێک مادەکان هاتنە زاگرۆس، دانیشتووانە هەبووەکانی لۆلۆبی و گوتییان لەخۆ گرت. لۆلۆبییەکان ژێرخانی کۆمەڵایەتییان دابین کرد: قەڵا شاخاوییەکان، زانیاریی خاکەکە و سیستەمەکانی هاوپەیمانیی هۆزایەتی. بەبێ «بنەمای لۆلۆبی»، ئیمپراتۆریای ماد هەرگیز نەیدەتوانی ئاشوورییەکان بخاتە بەردەم تەحەددی.
پ: ئایا پەیوەندییەک لە نێوان لۆلۆبییەکان و هێمای «خۆر» لە ئاڵای کوردستاندا هەیە؟
و: هەرچەندە ئاڵای نوێی کوردستان لە سەدەی 20دا دیزاین کرا، ڕێزگرتن لە خۆر تایبەتمەندییەکی کۆنی زاگرۆسییە. لە نەخشە بەردینەکانی لۆلۆبیدا، شاکان زۆرجار لە ژێر پاراستنی هێما خۆرییەکان یان خواوەندەکانی ڕووناکیدا نیشان دەدرێن. ئەم «پەرستنی خۆر»ە ڕەگێکی بەردەوامی ڕۆحانێتیی زاگرۆس بووە، لە لۆلۆبییەکانەوە تا زەردەشتییەکان و تا هێما کولتوورییە نوێیەکانی کوردی.
پ: بۆچی شانشینی لۆلۆبی هێندەی میسر یان سومەر بەناوبانگ نییە؟
و: مێژوو بەزۆری لەلایەن ئەو خەڵکەوە دەنووسرێت کە لە شوێنێک دەژین کاغەز یان قوڕ تێیدا بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە. چونکە لۆلۆبییەکان لە کەشوهەوایەکی تەڕ و شاخاویدا دەژیان و بە ئەگەری زۆرەوە ماددەی زیندەوەریی زیاتریان بەکار هێنابێت (یان ڕاستەوخۆ لە لێوارە بەردینەکاندا هەڵیانکۆڵیبێت)، بە بەراورد بە بیابانە وشکەکانی میسر، بەشێکی کەمتری تۆمارە «نووسراوەکان»یان ماوەتەوە. هەروەها شوێنەوارناسیی ڕۆژئاوا بۆ ماوەیەکی درێژ تەنها سەرنجی لەسەر «سێ گەورەکە» بوو (سومەر، ئەکەد، بابڵ)، و زۆرجار ئەو شارستانییەتە شاخاوییانەی پشتگوێ دەخست کە بە هەمان ئەندازە بەهێز بوون.
پ: ئایا لۆلۆبییەکان شێوازێکی تایبەتی سەربازییان هەبوو؟
و: بەڵێ. بە پێچەوانەی گالیسکە جەنگییە قورس و هێواشەکانی دەشتەکان، لۆلۆبییەکان شارەزای پیادەسوپای سووکی شاخاوی بوون. بە تیرهاوێشتن و توانای جووڵەی خێرا لە ناو خاکی «تێنەپەڕ»دا بەناوبانگ بوون. تۆمارە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا بە «خێرا وەک هەڵۆ» ناویان دەبەن؛ وەسفێک کە بە درێژاییی سەدەکان لە وەسفکردنی جەنگاوەرە شاخاوییە کوردەکاندا دەنگ دەداتەوە.
پ: ئایا ئەمڕۆ هیچ بەرهەمێکی شوێنەواریی لۆلۆبی لە مۆزەخانەکاندا هەیە؟
و: بەڵێ، هەرچەندە زۆرێکیان لە کۆمەڵە بەرهەمەکانی «میزۆپۆتامیا» یان «ئێرانی سەرەتایی»دا ناو نراون. لووحە بەردینە بەناوبانگەکەی سەرکەوتنی نارام سین، کە لۆلۆبییەکان نیشان دەدات، لە لۆڤری پاریسدایە. بەڵام بەرهەمە ناوخۆییە زیاترەکان، وەک گۆزە، ئامرازە برۆنزییەکان و مۆرە ئەستوانەییەکان، دەتوانرێت لە مۆزەخانەی نیشتمانیی عێراق و مۆزەخانەی سلێمانی لە سلێمانی بدۆزرێنەوە، کە گەنجینەی ناوازەی دەشتی شارەزوور لەخۆ دەگرێت.
پ: کوردە گەنجەکان ئەمڕۆ چۆن دەتوانن ڕێز لەم میراتە بگرن؟
و: باشترین ڕێگەی ڕێزگرتن لە لۆلۆبییەکان پاراستن و فێرکردنە. پشتیوانیکردنی پڕۆژە شوێنەوارناسییەکان لە هەرێمی کوردستان، سەردانکردنی نەخشەکانی سەرپێڵی زەهاو و فێربوون دەربارەی مێژووی «پێش ماد»ی خاکەکە دڵنیایی دەدات کە لۆلۆبییەکان چیتر گەلێکی «ونبوو» نین. بە خۆدانان بە میراتگری ناوەکەیان، دڵنیایی دەدەن کە بەرگرییە 4,000 ساڵەکەیان بێسوود نەبووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
سەرچاوە ڕەسەنەکان و ڕاپۆرتە شوێنەوارناسییەکان
لووحە بەردینەکەی سەرکەوتنی نارام سین: ئێستا لە مۆزەخانەی لۆڤری پاریس پارێزراوە. (ژمارەی تۆمار Sb 4).
نەخشە بەردینەکانی ئانوبانینی: ڕاپۆرتە مەیدانییەکانی سەرپێڵی زەهاو، پارێزگای کرماشان، ئێران.
هەڵکۆڵینەکانی کونارە: Tenu, A., و Kopanias, K. (2019). The Shahrane/Kunara Excavations: A New Bronze Age City in the Periphery of Mesopotamia. French National Centre for Scientific Research (CNRS).
کتێب و گۆڤارە ئەکادیمییەکان
Ezzat, M. (2015). The Kurds: A Concise History. تێڕوانینێک لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد لە هۆزە کۆنە زاگرۆسییەکانەوە.
Hennerbichler, F. (2012). The Origin of the Kurds. لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ دەربارەی «بنچینەی ڕەسەنی ناوچەکە» و ڕەگە پێشئێرانییەکانی گەلی کورد.
Potts, D. T. (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State. Cambridge World Archaeology. (زانیاریی گرنگ لەسەر پەیوەندییەکانی لۆلۆبی و عیلامی لەخۆ دەگرێت).
Izady, M. R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook. Taylor & Francis. (جەخت لە بەردەوامیی کولتووری و جوگرافیی زاگرۆس دەکاتەوە).
سەرچاوە دیجیتاڵییەکان و مۆزەخانەکان
مۆزەخانەی سلێمانی (سلێمانی، عێراق): ماڵی بەرهەمە شوێنەوارییەکانی دەشتی شارەزوور و ناوەندی خاکی لۆلۆبی.
World History Encyclopedia: وتارەکان دەربارەی "The Lullubi" و "The Gutian Dynasty."
ناوەندی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ: بەڵگەنامەکان دەربارەی دیمەنە کولتوورییەکانی زاگرۆس و یادگارییەکانی بیستوون/سەرپێڵی زەهاو.