مقدمه
دیوارهای دیاربکر از بزرگ‌ترین استحکامات جهان‌اند؛ حلقه‌ای وسیع از باروهای بازالتی سیاه که شهر کهن آمِد را بر کرانهٔ دجله دربرمی‌گیرند و از طولانی‌ترین و سالم‌ترین دیوارهای باستانی شهرها در جهان به شمار می‌روند. این دیوارها، تیره و عظیم، با ده‌ها برج و دروازه‌های تاریخی، در دوره‌های پیاپی از شهر پاسداری کرده و سیمای سرافراز آن را شکل داده‌اند. دیوارها که یونسکو آن‌ها را میراث جهانی شناخته است، نماد اصلی دیاربکر و یکی از شگفتی‌های منطقهٔ کردنشین‌اند.
دیوارهای دیاربکر، تاجی سیاه از سنگ پیرامون شهری باستانی، هزاران سال است که ایستاده‌اند. این معرفی به باروها، برج‌ها و دروازه‌هایشان و تاریخ طولانی آن‌ها می‌پردازد.
نکات کلیدی
• دیوارهای دیاربکر شهر کهن آمِد را بر کرانهٔ دجله دربرمی‌گیرند.
• از طولانی‌ترین و سالم‌ترین دیوارهای باستانی شهرها در جهان‌اند.
• با سنگ بازالت تیرهٔ شاخص منطقه ساخته شده‌اند.
• برج‌های بسیار و دروازه‌های تاریخی دارند.
• در فهرست میراث جهانی یونسکو به رسمیت شناخته شده‌اند.
دانستنی‌های کوتاه
نام: دیوارهای دیاربکر (سوورا ئامه‌دێ)
نوع: دیوارهای باستانی شهر / دژ
کشور / منطقه: ترکیه (باکور)
شهر: دیاربکر (آمِد)
مصالح: سنگ بازالت تیره
طول: چندین کیلومتر پیرامون شهر کهن
ویژگی‌ها: برج‌های بسیار و چهار دروازهٔ اصلی
وضعیت: میراث جهانی یونسکو
فهرست مطالب
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
دیوارها کجا هستند؟
دیوارها شهر کهنِ دیاربکر — آمِد — را دربرمی‌گیرند؛ شهری بر بلندیِ مشرف به دجله در سرزمین میان‌رودان علیا در منطقهٔ کردنشین. درون حلقهٔ آن‌ها بناهای بزرگ شهر، از جمله مسجد جامع دیاربکر، جای دارند و در پایین باروها در سمت رودخانه، باغ‌های هوسل، یعنی کشتزارهای سبز و باستانی، گسترده‌اند که همراه دیوارها محوطهٔ میراث جهانی یونسکو را تشکیل می‌دهند. این حلقهٔ تیرهٔ سنگی، شکل و روح شهر را تعریف می‌کند.
تاجی از بازالت سیاه
آنچه به دیوارهای دیاربکر سیمای بی‌همتایشان را می‌دهد، بازالت آتشفشانی تیره‌ای است که با آن ساخته شده‌اند؛ همان سنگ سیاهی که لقب دیرینهٔ شهر به‌عنوان جای دیوارهای تیره از آن برآمده است. باروها در حلقه‌ای بزرگ، پهن و بلند، در برخی بخش‌ها با دو دیوار، چندین کیلومتر پیرامون شهر کهن امتداد دارند و یکی از کامل‌ترین حلقه‌های باقی‌مانده از دیوارهای باستانی شهرها را در جهان شکل می‌دهند. تاج سیاه سنگی که از دور بر فراز دشت دیده می‌شود، منظره‌ای فراموش‌نشدنی است.
برج‌ها و دروازه‌ها
ده‌ها برج و بارو در امتداد دیوارها قرار دارند؛ از جمله برج عظیم کچی بورجو، «برج بز»، که یکی از بزرگ‌ترین و چشمگیرترین آن‌هاست. چهار دروازهٔ بزرگ در باروها به چهار جهت باز می‌شوند؛ هر کدام گذرگاهی کهن که راه‌های منطقه را به درون و بیرون شهر می‌رساند. بسیاری از برج‌ها و دروازه‌ها کتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌هایی دارند که فرمانروایان سازنده و بازسازندهٔ آن‌ها بر جای گذاشته‌اند؛ چنان‌که خود دیوارها مانند وقایع‌نامه‌ای سنگی از قدرت‌های گوناگونِ حاکم بر آمِد خوانده می‌شوند.
دیوارهایی از دوره‌های گوناگون
از دوران باستان، استحکامات این مکان را دربرمی‌گرفته‌اند و دیوارها به شکل کنونی‌شان در گذر سده‌های بسیار به دست زنجیره‌ای طولانی از فرمانروایان ساخته، گسترش داده و مرمت شده‌اند؛ رومیان و بیزانسی‌ها، عرب‌ها، مروانیان و دیگر دودمان‌های کرد و مسلمان، ارتقیان و کسانی که پس از آن‌ها آمدند. هر یک برج‌ها، دروازه‌ها و کتیبه‌هایی افزودند تا این حلقه به سازهٔ نیرومندی بدل شد که امروز دیده می‌شود. دیوارها، به‌عنوان دفاعِ شهری مرزی و بزرگ که بارها بر سر آن جنگیده می‌شد، از مهم‌ترین سازه‌های نظامی سراسر منطقه بودند.
دیوارها در روزگار ما
امروز دیوارهای دیاربکر مایهٔ افتخار شهر و جاذبه‌ای برای بازدیدکنندگان‌اند؛ کسانی که بر فراز باروها قدم می‌زنند، برج‌ها و دروازه‌ها را می‌کاوند و چشم‌انداز دجله و باغ‌های هوسل را تماشا می‌کنند. این دیوارها که یونسکو آن‌ها را به رسمیت شناخته، به‌عنوان یکی از گنجینه‌های بزرگ میراث منطقه نگهداری می‌شوند، هرچند بخش‌هایی در دوران منازعه آسیب دیده و به حفاظت نیاز دارند. دیوارها، با سنگ تیرهٔ خود، همان‌گونه که سده‌ها آمِد را دربرگرفته‌اند، همچنان نماد پایدار یکی از بزرگ‌ترین شهرهای منطقهٔ کردنشین‌اند.
گاه‌شمار
دوران باستان — نخستین استحکامات، بلندیِ مشرف به دجله در آمِد را دربرمی‌گیرند.
دوره‌های روم و بیزانس — دیوارهای بزرگ بازالتی پیرامون شهر شکل می‌گیرند.
قرون وسطا — دودمان‌های کرد، عرب و دیگر دودمان‌ها دیوارها را گسترش می‌دهند و می‌آرایند.
2015 — دیوارها و باغ‌های هوسل در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شوند.
امروز — دیوارها همچنان نماد سرافراز دیاربکرند.
پرسش‌های متداول
دیوارهای دیاربکر چیستند؟
دیوارهای بزرگ و دژمانندِ بازالت سیاه‌اند که شهر کهن آمِد را بر کرانهٔ دجله دربرمی‌گیرند؛ از طولانی‌ترین و سالم‌ترین دیوارهای باستانی شهرها در جهان و از محوطه‌های میراث جهانی یونسکو هستند.
چرا دیوارها سیاه‌اند؟
با سنگ بازالت آتشفشانی تیرهٔ منطقه ساخته شده‌اند که رنگ سیاه متمایزشان و آوازهٔ دیرینهٔ شهر به‌عنوان جای دیوارهای تیره از آن برآمده است.
کچی بورجو چیست؟
کچی بورجو، «برج بز»، یکی از بزرگ‌ترین و چشمگیرترین برج‌های دیوارهای دیاربکر است.
آیا می‌توان روی دیوارها راه رفت؟
بله. بازدیدکنندگان می‌توانند در امتداد بخش‌هایی از باروها قدم بزنند و برج‌ها و دروازه‌های تاریخی را ببینند، با چشم‌اندازی به دجله و باغ‌های هوسل.
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
شهر کهن آمِد · مروانیان · استحکامات باستانی · دیاربکر · مسجد جامع دیاربکر · باغ‌های هوسل.