پێشەکی
دیوارەکانی دیاربەکر لە مەزنترین بەربەستە بەرگرییەکانی جیهانن؛ بازنەیەکی زەبەلاحی دیوارە ڕەشەکانی بازاڵت کە دەوری شاری کۆنی ئامەدیان لە کەناری دیجلە داوە و لە درێژترین و باشترین دیوارە پارێزراوەکانی شارە کۆنەکان لە هەر شوێنێک هەژمار دەکرێن. بە ڕەشی و زەبەلاحی بەرز بوونەتەوە، دەیان بورج پێیانەوە هەیە و دەروازە مێژووییەکان تێیاندا کرابوونەتەوە، سەردەم لە دوای سەردەم شارەکەیان پاراستووە و خەسڵەتە سەربەرزەکەیان پێ بەخشیوە. دیوارەکان، کە لەلایەن یونسکۆوە وەک شوێنی میراتی جیهانی ناسێنراون، خودی هێمای دیاربەکرن و یەکێکن لە سەرسوڕهێنەرەکانی ناوچە کوردییەکە.
دیوارەکانی دیاربەکر، تاجێکی ڕەشی بەرد لە دەوری شارێکی کۆن، هەزاران ساڵ ڕاوەستاون. ئەم ناساندنە باس لە دیوارە بەرگرییەکان، بورج و دەروازەکانیان و مێژووە درێژەکەیان دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• دیوارەکانی دیاربەکر دەوری شاری کۆنی ئامەدیان لەسەر دیجلە داوە.
• لە درێژترین و باشترین دیوارە پارێزراوەکانی شارە کۆنەکانی جیهانن.
• بە بەردی ڕەشی بازاڵتی تایبەت بە ناوچەکە دروست کراون.
• بورجی زۆریان پێوەیە و دەروازە مێژووییەکان تێیاندا کرابوونەتەوە.
• وەک شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ ناسێنراون.
زانیارییە خێراکان
ناو: دیوارەکانی دیاربەکر (سوورا ئامەدێ)
جۆر: دیوارەکانی شاری کۆن / قەڵا
وڵات / هەرێم: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر (ئامەد)
کەرەستە: بەردی ڕەشی بازاڵت
درێژی: چەند کیلۆمەتر لە دەوری شارە کۆنەکە
تایبەتمەندییەکان: بورجی زۆر و چوار دەروازەی سەرەکی
دۆخ: شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دیوارەکان لە کوێن؟
دیوارەکان دەوری شاری کۆنی دیاربەکر، ئامەد، دەدەن؛ شارێک کە لەسەر بەرزاییەکی هەڵدێردار لە سەرووی دیجلە لە خاکی میزۆپۆتامیای سەرەوەی ناوچە کوردییەکە هەڵکەوتووە. لە ناو بازنەی دیوارەکاندا یادگارە مەزنەکانی شار هەن، لەوانە مزگەوتی گەورەی دیاربەکر؛ لە خوار دیوارە بەرگرییەکان لە لای ڕووبارەکەش باخەکانی هەڤسەل بڵاو بوونەتەوە، ئەو کێڵگە کۆنە سەوزانەی لەگەڵ دیوارەکان پێکەوە شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ پێک دەهێنن. بازنە ڕەشەکەی بەرد شێوە و ڕۆحی شارەکە دیاری دەکات.
تاجێک لە بازاڵتی ڕەش
ئەوەی ئەو خەسڵەتە بە دیوارەکانی دیاربەکر دەبەخشێت کە بە ئاسانی پێ دەناسرێنەوە، بازاڵتە ڕەشە گڕکانییەکەیە کە پێی دروست کراون؛ هەمان بەردە ڕەشە کە ئەو ناونیشانە کۆنەی بە شارەکە بەخشیوە وەک شوێنی دیوارە ڕەشەکان. دیوارە بەرگرییەکان بە پانایی و بەرزی، لە بازنەیەکی مەزندا بە درێژایی چەند کیلۆمەتر دەوری شارە کۆنەکە دەدەن، لە هەندێک شوێنیش دوو ڕیز دیواریان هەیە، و یەکێک لە تەواوترین بازنە بەجێماوەکانی دیواری شارە کۆنەکان لە هەر شوێنێکی جیهان پێک دەهێنن. ئەو تاجە ڕەشەی بەرد کە لە دوورەوە بەسەر دەشتەکەدا بەرز دەبێتەوە، دیمەنێکی لەبیرنەکراوە.
بورجەکان و دەروازەکان
دەیان بورج و قوڵەی بەرگری بە درێژایی دیوارەکان هەن، لە نێوانیاندا کەچی بورجو زەبەلاحەکە، «قوڵەی بزن»، کە یەکێکە لە گەورەترین و سەرنجڕاکێشترینەکانیان، هەیە. چوار دەروازەی مەزن لە دیوارە بەرگرییەکاندا بەرەو چوار ئاراستە کراونەتەوە، هەریەکەیان ڕێڕەوێکی کۆنە کە ڕێگاکانی ناوچەکەی بە ناو شاردا هێناوە و بردووەتە دەرەوە. زۆرێک لە بورج و دەروازەکان بە نووسراوە نەخشکراوەکان و نەخشە هەڵکۆڵراوەکان ڕازاونەتەوە کە ئەو فەرمانڕەوایانە بەجێیان هێشتوون کە بنیاتیان ناون و دووبارە دروستیان کردوون؛ بۆیە خودی دیوارەکان وەک تۆمارێکی بەردینی مێژووی ئەو هێزە زۆرانە دەخوێندرێنەوە کە دەسەڵاتیان بەسەر ئامەددا هەبووە.
دیوارەکانی چەندین سەردەم
لە سەردەمی کۆنەوە بەربەستە بەرگرییەکان دەوری ئەم شوێنەیان داوە، و دیوارەکان بە شێوەی ئەمڕۆیان لە ماوەی چەندین سەدەدا لەلایەن زنجیرەیەکی درێژی فەرمانڕەوایانەوە هەڵبڕدراون و فراوان کراون و چاک کراونەتەوە؛ ڕۆمی و بیزەنتییەکان، عەرەبەکان، مەروانییەکان و بنەماڵە کورد و موسڵمانەکانی دیکە، ئەرتووقییەکان و ئەوانەی دوای ئەوان هاتن. هەریەکەیان بورج و دەروازە و نووسراوەی نەخشکراوی زیاد کرد، تا بازنەکە بوو بەو بەرهەمە مەزنەی ئەمڕۆ دەبینرێت. دیوارەکان، وەک بەرگریی شارێکی مەزنی سنووری کە جار لە دوای جار شەڕی لەسەر کراوە، لە گرنگترین بینا سەربازییەکانی تەواوی ناوچەکە بوون.
دیوارەکان لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ دیوارەکانی دیاربەکر شانازیی شارەکەن و سەردانکەران ڕادەکێشن، کە بە سەر دیوارە بەرگرییەکاندا دەڕۆن، بە ناو بورج و دەروازەکاندا دەگەڕێن و لە دیمەنەکانی دیجلە و باخەکانی هەڤسەل دەڕوانن. یونسکۆ ناساندوونی و وەک یەکێک لە گەنجینە مەزنەکانی میراتی ناوچەکە چاودێری دەکرێن، هەرچەندە بەشێکیان لە کاتی ملمڵانێدا زیانیان بینیوە و پێویستیان بە پاراستنە. دیوارەکان، کە بە بەردە ڕەشەکانیان دەوری ئامەد دەدەن، هەروەک لە سەردەمەکاندا کردوویانە، وەک هێمای بەردەوامی یەکێک لە مەزنترین شارەکانی ناوچە کوردییەکە بەردەوامن.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن — بەربەستە بەرگرییەکان یەکەم جار دەوری بەرزاییە هەڵدێردارەکەی سەرووی دیجلە لە ئامەد دەدەن.
سەردەمە ڕۆمی و بیزەنتییەکان — دیوارە مەزنەکانی بازاڵت لە دەوری شارەکە شێوە دەگرن.
سەردەمی ناوەڕاست — بنەماڵە کورد و عەرەب و بنەماڵەکانی دیکە دیوارەکان فراوان دەکەن و دەیانڕازێننەوە.
2015 — دیوارەکان و باخەکانی هەڤسەل وەک شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ تۆمار دەکرێن.
ئەمڕۆ — دیوارەکان هەر هێمای سەربەرزی دیاربەکرن.
پرسیارە باوەکان
دیوارەکانی دیاربەکر چین؟
دیوارە بەرگرییە مەزن و ڕەشەکانن کە بە بازاڵت دروست کراون و دەوری شاری کۆنی ئامەد لەسەر دیجلە دەدەن؛ لە درێژترین و باشترین دیوارە پارێزراوەکانی شارە کۆنەکانی جیهانن و شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆن.
بۆچی دیوارەکان ڕەشن؟
بە بەردی ڕەشی بازاڵتی گڕکانیی ناوچەکە دروست کراون، کە ڕەنگە ڕەشە تایبەتەکەیان پێ دەبەخشێت و ئەو ناوبانگە کۆنەی بە شارەکە بەخشیوە وەک شوێنی دیوارە ڕەشەکان.
کەچی بورجو چییە؟
کەچی بورجو، «قوڵەی بزن»، یەکێکە لە گەورەترین و سەرنجڕاکێشترین بورجەکانی دیوارەکانی دیاربەکر.
ئایا دەتوانرێت بە سەر دیوارەکاندا بڕۆیت؟
بەڵێ. سەردانکەران دەتوانن بە درێژایی بەشەکانی دیوارە بەرگرییەکاندا بڕۆن و بە ناو بورج و دەروازە مێژووییەکاندا بگەڕێن، بە دیمەنی دیجلە و باخەکانی هەڤسەل.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شاری کۆنی ئامەد · مەروانییەکان · بەربەستە بەرگرییە کۆنەکان · دیاربەکر · مزگەوتی گەورەی دیاربەکر · باخەکانی هەڤسەل.