پێشەکی
باخچەکانی هەڤسەل پشتێنەیەکی سەوزن لە کێڵگە و باخە کۆنەکان کە بە درێژایی دیجلە، لە خوار دیوارە گەورە ڕەشەکانی دیاربەکر درێژ دەبنەوە — دیمەنێکی زیندوون کە بۆ هەزاران ساڵ خواردن و ئاویان بۆ شارەکە دابین کردووە. ئەم باخچە بەپیتانە، لەنێوان شوورە بەرزەکان و چەماوەکەی ڕووبارەکەدا، لە کۆنەسەردەمەوە کێڵراون و هێشتا پەناگەی سەوزایی، دەنگی باڵندەکان و کشتوکاڵن لە کەناری یەکێک لە کۆنترین شارەکانی ناوچەی کوردی. لەگەڵ دیوارەکانی شارەکە بە شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ ناسراون.
پشتێنەیەکی سەوزی هەمیشەیی لەنێوان دیوارەکان و ڕووبارەکە، باخچەکانی هەڤسەل شارەکە بە زەوییەکەیەوە دەبەستنەوە. ئەم ناساندنە باخچەکان، مێژوو و گرنگییەکەیان دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• باخچەکانی هەڤسەل کێڵگە کۆنە کێڵراوەکانن بە درێژایی دیجلە، لە خوار دیاربەکر.
• لەنێوان دیوارە گەورەکانی شارەکە و چەماوەکەی ڕووبارەکەدان.
• بۆ هەزاران ساڵ کشتوکاڵیان تێدا کراوە و پێداویستیی شارەکەیان دابین کردووە.
• پەناگەی باڵندەکانن و بۆشاییەکی سەوزن کە گرنگییەکی ژیانی هەیە.
• لەگەڵ دیوارەکانی شارەکە بەشێکن لە شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ.
زانیارییە خێراکان
ناو: باخچەکانی هەڤسەل
جۆر: باخچە کۆنە کێڵراوەکان
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر
شوێن: لەنێوان دیوارەکانی شارەکە و دیجلە
تەمەن: لە کۆنەسەردەمەوە کێڵراون
ژیانی کێوی: پەناگەی جۆری زۆری باڵندەکان
دۆخ: بەشێک لە شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ
ناوەڕۆک
پشتێنەیەکی سەوز لە کەنار ڕووبارەکە
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
باخچەکانی هەڤسەل لە کوێن؟
باخچەکانی هەڤسەل بە درێژایی دیجلە، لە خوار بەشی کۆنی شاری دیاربەکردان، لەو چەماوە فراوانە سەوزەدا کە ڕووبارەکە بە دەوری پێی دیوارە بەناوبانگە ڕەشە بازاڵتییەکانی شارەکەدا دەچەمێتەوە. لە نزیکەوە پردی مێژوویی دە چاو بەسەر دیجلەدا تێدەپەڕێت و ڕووبارەکە بەرەو ناوچەی کۆنی حەسەنکەیف بەردەوام بەرەو خوارەوە دەڕوات. باخچەکان دەشتە لافاوییە بەپیتەکەی نێوان شوورە بەرزەکان و ئاوەکە پڕ دەکەنەوە، پشتێنەیەکی کشتوکاڵ کە هەمیشە بەشێک لە ژیانی شارەکە بووە.
پشتێنەیەکی سەوز لە کەنار ڕووبارەکە
باخچەکانی هەڤسەل پشتێنەیەکی درێژ و سەوزوگەش لە کێڵگە، باخ و باخچەکانی بەرهەمهێنان بۆ بازاڕ پێک دەهێنن کە بەدوای چەماوەکەی دیجلەدا دەڕۆن. بە ئاوی ڕووبارەکە و خاکە بەپیتەکەی کەنارەکانی، بۆ سەردەمان سەوزە، میوە و سەوزایییان بەرهەم هێناوە کە پێداویستیی شارەکەی سەرەوەیان دابین کردووە. لەسەر دیوارەکانی دیاربەکرەوە، باخچەکان لە خوارەوە بە شێوەی پارچە سەوزەکانی تەنیشت یەک دەردەکەون، لەبەرامبەر ڕەنگە قاوەییەکەی زەوییە دەوروبەرەکان و ڕەنگە زیوینەکەی ڕووبارەکە — جیاوازییەکی بەرچاو کە بۆ نەوەی بێشومار دیمەنی شوورەکانی دیاری کردووە.
باخچەکانی سەردەمەکان
باخچەکانی هەڤسەل بە شێوەیەکی نائاسایی کۆنن. لە کۆنەسەردەمەوە کێڵراون و سەردەم لەدوای سەردەم پێداویستیی شارە قەڵابەندە مەزنەکەیان لەسەر لێواری بەرزی سەر ڕووبارەکە دابین کردووە، لە ژێر حوکمی ئەو گەل و ئیمپراتۆریەتە زۆرانەی دیاربەکریان بەدەستەوە بووە. نووسەرە کۆنەکان باسی باخچە و باخەکانی کەنار ڕووبارەکەیان کردووە و هەمان زەوییە بەپیتە بەردەوام تا ئەمڕۆ کێڵراوە. ئەم نەریتە بێ‌پچڕانەی کشتوکاڵ، کە بە شارەکە و دیوارە بەهێزەکانیەوە بەستراوەتەوە، بەشێکە لەو هۆکارانەی پێگەی باخچەکانی لە لیستی میراتی جیهانیدا مسۆگەر کرد.
پەناگەیەک بۆ ژیان
باخچەکانی هەڤسەل، سەرەڕای ڕۆڵیان وەک زەوی کشتوکاڵی، پەناگەیەکی بەهاداری سروشتن. تێکەڵەی کێڵگە، ئاو، دار و کەنارە قامیشاوییەکانی ڕووبارەکە جۆراوجۆرییەکی گەورەی باڵندەکان ڕادەکێشێت و باخچەکان لەنێو چاودێرانی باڵندەکاندا وەک شوێنی پشووی جۆری زۆری باڵندە کۆچبەرەکان بە درێژایی دیجلە بەناوبانگن. لە ناوچەیەکدا کە شوێنی زۆری بینای لەسەر دروست کراوە یان گۆڕدراوە، ئەم بۆشاییە سەوزە کۆنە هێشتا پەناگەی ژیانی کێوی و شوێنی هەناسەدانە بۆ دانیشتووانی شارەکە؛ بیرخستنەوەیەکە لە پەیوەندیی قووڵی نێوان دیاربەکر و ڕووبارەکەی.
باخچەکانی هەڤسەل لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ باخچەکانی هەڤسەل هەم وەک گەنجینەیەکی میراتی و هەم وەک دیمەنێکی زیندوو بەهادارن؛ لەگەڵ دیوارەکانی دیاربەکر لەلایەن یونسکۆوە ناسراون و دانیشتووانی شارەکە وەک شوێنی پشووێکی سەوز ڕێزیان لێ دەگرن. ڕووبەڕووی ئەو فشارە باوانە دەبنەوە کە بەسەر ئەم جۆرە شوێنانەدا دێن — گەشەپێدان، پیسبوون و گۆڕانی ڕووبارەکە — بەڵام بەردەوامن، هێشتا کشتوکاڵیان تێدا دەکرێت و هێشتا سەوزن. باخچەکانی هەڤسەل، لەنێوان شوورە کۆنەکان و دیجلەی ڕەواندا، وەک هێمایەکی هەمیشەیی ژیانە درێژەکەی یەکێک لە شارە مەزنەکانی ناوچەی کوردی دەمێننەوە.
هێڵی کات
کۆنەسەردەم — باخچەکانی کەنار دیجلە بۆ دابینکردنی خواردنی شارەکە کێڵراون.
بە درێژایی سەردەمەکان — لە ژێر حوکمی گەل و ئیمپراتۆریەتی جۆراوجۆردا پێداویستیی دیاربەکر دابین دەکەن.
بە شێوەی نەریتی — نەوەی باخچەوانان کێڵگە بەپیتەکانی کەنار ڕووبارەکە دەکێڵن.
2015 — باخچەکان و دیوارەکانی شارەکە وەک شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ تۆمار کراون.
ئەمڕۆ — باخچەکانی هەڤسەل هێشتا میراتێکی سەوز و زیندوون لە کەنار ڕووبارەکە.
پرسیارە باوەکان
باخچەکانی هەڤسەل چین؟
باخچە و کێڵگە کۆنە کێڵراوەکانن بە درێژایی دیجلە لە خوار دیوارەکانی دیاربەکر، لە کۆنەسەردەمەوە کشتوکاڵیان تێدا کراوە و بە بەشێک لە شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ ناسراون.
باخچەکانی هەڤسەل لە کوێن؟
لە دەشتە لافاوییە سەوزەکەدان کە دیجلە تێیدا بە دەوری پێی دیوارە کۆنەکانی شاری دیاربەکر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەچەمێتەوە.
بۆچی باخچەکانی هەڤسەل گرنگن؟
بۆ هەزاران ساڵ خواردنیان بۆ شارەکە دابین کردووە، پەناگەیەکی بەهادارن بۆ باڵندەکان و ژیانی کێوی و لەگەڵ دیوارە مێژووییەکانی شارەکە لە لیستی یونسکۆدا تۆمار کراون.
دەتوانرێت سەردانی باخچەکانی هەڤسەل بکرێت؟
بەڵێ. لەسەر دیوارەکانی دیاربەکرەوە دەبینرێن و بە درێژایی ڕووبارەکە دەتوانرێت سەردانیان بکرێت؛ لای ئەوانە بەناوبانگن کە بۆ چێژوەرگرتن لە سەوزایی و تەماشاکردنی باڵندەکان دێن.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دیوارەکانی دیاربەکر · دیجلە · میراتی یونسکۆی ناوچەکە · دیاربەکر · پردی دە چاو · حەسەنکەیف.