پێشەکی
حەسەنکەیف، کە کوردەکان بە هەسکیف و جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بە حیسن کەیفا دەیانناسی، یەکێک بوو لە کۆنترین نیشتەجێگە بەردەوامەکانی سەر زەوی؛ شارۆچکەیەکی ئەشکەوتی هەڵکۆڵراو لە تەختەبەرد و پردێکی مەزنی سەدەکانی ناوەڕاست و قەڵایەکی بەرز لە کەناری دیجلە، لەو شوێنەی ئێستا پارێزگای باتمانە. بۆ هەزاران ساڵ پاسەوانیی پەڕینەوەیەکی گرنگی ڕووبارەکەی دەکرد. لە 2020دا زۆربەی لە ژێر گۆمی بەنداوی ئلیسودا ون بوو.
ئەمە دووەم بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە، و یەکێکە لە ئازاربەخشترینەکانی. حەسەنکەیف بۆ مێژووی کورد گرنگە؛ هەم لەبەر ئەوەی چی بوو، دوا پەناگەی بنەماڵە کوردییەکەی ئەیوبی، هەم لەبەر ئەوەی ژێرئاوکەوتنەکەی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردیی هاوچەرخدا بوو بە هێمای چی.
زانیاریی خێرا
ناوی باو: حەسەنکەیف
ناوی کوردی: هەسکیف
ناوە مێژووییەکان: حیسن کەیفا (عەرەبی)؛ کەفا / کیفاس / سەفا (Kepha / Kiphas / Cepha، ڕۆمی–بیزەنتی)؛ حەسنو دکیفو (Ḥesno d-Kifo، سریانی)؛ هارسنکڤ (Harsnkv، ئەرمەنی)
واتا: بە نزیکەیی «قەڵای بەرد»
ناوچە: باکوور (کوردستانی باکوور)
پارێزگا: پارێزگای باتمان، تورکیا
ڕووبار: دیجلە
تەمەنی نیشتەجێبوون: زۆرجار بە تا 12,000 ساڵ باس دەکرێت؛ شوێنی زیاتر لە 20 کولتوور بووە
دۆخی ئەمڕۆ: لە 2020ەوە بە زۆری لە ژێر گۆمی بەنداوی ئلیسودایە؛ دانیشتووان گواسترانەوە بۆ حەسەنکەیفی نوێ
بە چی ناسراوە: ئەشکەوتە کۆنەکان، پردە کۆنەکەی دیجلە، قەڵا بەردینەکە، دوا بنەماڵەی ئەیوبی و ژێرئاوکەوتنەکەی
ناوەڕۆک
حیسن کەیفا: سەردەمە زێڕینەکەی ئەرتوقییەکان
دوا ئەیوبییەکان: کۆتا پەناگەی بنەماڵەیەکی کوردی
ئاق قۆیونلوو، زەینەل بەگ و عوسمانییەکان
بەنداوی ئلیسو و ژێرئاوکەوتنی حەسەنکەیف
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتاکان و ئەشکەوتە کۆنەکان
حەسەنکەیف زۆرجار بە شوێنێکی تا دوازدە هەزار ساڵ تەمەن باس دەکرێت؛ هەرچەند دیاریکردنی تەمەنی ورد سەختە، گومان نییە کە یەکێکە لە کۆنترین نیشتەجێگە بەردەوامەکانی جیهان. یەکەم دانیشتووانی ماڵیان ڕاستەوخۆ لە تەختەبەردە نەرمە بەردئاهەکییەکانی سەرووی دیجلە هەڵدەکۆڵی، و خەڵک تەنانەت لە سەردەمی هاوچەرخیشدا لە هەندێک لەو ئەشکەوتانە دەژیان. دەگوترێت لە ماوەی مێژووە درێژەکەیدا شوێنی زیاتر لە بیست کولتووری جیاواز بووە.
شوێنەکەی هۆکاری بەردەوامبوونی ڕوون دەکاتەوە. حەسەنکەیف لە پەڕینەوەیەکی سروشتیی دیجلەدا بوو، لەسەر ڕێگای نێوان دیاربەکر (ئامیدای کۆن) و جەزیرە لە باشوور، و لەسەر ڕێگا بازرگانییەکانی پەیوەستکەری دەریاچەی وان بە فورات. هەر کەسێک بەردەکەی لە دەستدا بوو، ڕووبارەکەشی لە دەستدا بوو.
کەفای ڕۆمی و بیزەنتی
لە سەردەمی ڕۆمدا شوێنەکە بە کەفا یان کیفاس ناسراو بوو و وەک بنکەیەکی قەڵابەندکراو بۆ سەربازانی لیژیۆن لەسەر سنووری ئێرانی ساسانی بەکار دەهات؛ شارێکی قەڵابەندکراو بە گشتی بۆ دەوروبەری سەدەی 4ەمی زایینی دەگەڕێندرێتەوە. لە ژێر فەرمانڕەوایی بیزەنتیدا هەر خاڵێکی ستراتیژیی بەهێز و ناوەندی دەسەڵاتی ئەسقوفێک بوو، یەکێک لەو زۆر شارۆچکە قەڵابەندانەی لە درێژایی سنوورە ململانێلەسەرکراوەکەی ڕۆم و ئێراندا هەبوون. ناوە سریانییەکەی حەسنو دکیفو، بە واتای «قەڵای بەرد»، ئەم ناسنامە کۆنە دەپارێزێت و ڕەگی ناوە عەرەبییە دواترەکەی حیسن کەیفایە.
حیسن کەیفا: سەردەمە زێڕینەکەی ئەرتوقییەکان
سوپا عەرەبییەکان لە دەوروبەری 640 شارۆچکەکەیان گرت و بوو بە حیسن کەیفا، کە لە سەرەتای سەدەی 10ەمدا پایتەختێکی گرنگی ناوچەیی بوو. گەورەترین گەشەکردنی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ژێر دەسەڵاتی ئەرتوقییەکاندا بوو؛ بنەماڵەیەکی تورکمان کە لە دەوروبەری 1102ەوە حیسن کەیفایان کرد بە پایتەختی میرنشینەکەیان لە باشووری ڕۆژهەڵات. بە کۆنترۆڵکردنی پەڕینەوەی دیجلە لەسەر ڕێگای دیاربەکر–مووسڵ، ئەرتوقییەکان لە بازرگانییەوە دەوڵەمەند بوون و شارۆچکەکەیان کرد بە وێستگەیەک لەسەر ڕێگای ئاوریشم.
ناودارترین شوێنەواریان پردە کۆنەکەی دیجلە بوو، کە لە ناوەڕاستی سەدەی 12ەمدا دروست کرا، بە نزیکەیی لە نێوان 1147 و 1167دا. لە سەردەمی خۆیدا تەوقە ناوەندییەکەی لە گەورەترینەکانی جیهان بوو، ئەگەر گەورەترینیان نەبووبێت. پردەکە لە کۆتاییدا ڕووخا، بە ئەگەری زۆر لە سەدەی 17ەمدا، بەڵام پایە بەردینە زەبەلاحەکانی تا سەردەمی هاوچەرخ هەر لە ڕووبارەکە بەرز دەبوونەوە؛ وێنە بەردەوامەکەی حەسەنکەیف.
دوا ئەیوبییەکان: کۆتا پەناگەی بنەماڵەیەکی کوردی
لە 1232دا سوڵتانی ئەیوبی ئەلکامیل محەممەد، کوڕی یەکێک لە برا و خوشکەکانی سەلاحەدین، حیسن کەیفای لە ئەرتوقییەکان سەندەوە و خستیە ناو ئیمپراتۆریای ئەیوبی. ئەوەی دواتر ڕووی دا یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین تێبینییە لاوەکییەکانی مێژووی کورد. ئەیوبییەکان بنەماڵەیەکی کوردی بوون؛ دوای ڕووخانی سوڵتانەتی گەورەی ئەیوبی لە میسر و شام، لقە بچووکەکەیان کە لە حەسەنکەیفەوە فەرمانڕەوایی دەکرد مایەوە. ئەم لقە لاوەکییە لە 1232ەوە تا سەرەتای سەدەی 16ەم بەردەوام بوو، کە بە باوی بۆ دەوروبەری 1524 دیاری دەکرێت؛ بەمەش دوا بنەماڵەی هەموو ئەیوبییەکان بوو کە لەناو چوو، زیاتر لە دوو سەدە و نیو دوای ئەوانی دیکە.
کەواتە بۆ نزیکەی سێ سەدە، ئەم بەردەی سەر دیجلە دوا بنکەی ئەو بنەماڵەیە بوو کە سەلاحەدین دایمەزراندبوو. لە وتارە هاوپەیوەندەکەمان دەربارەی ئەیوبییەکانی حەسەنکەیف ئەم چیرۆکە بە وردی باس دەکەین.
ئاق قۆیونلوو، زەینەل بەگ و عوسمانییەکان
لە بەشی کۆتایی سەدەی 15ەمدا ناوچەکە کەوتە دەستی ئاق قۆیونلوو، یەکێتییە تورکمانییەکەی «مەڕی سپی». گۆڕی زەینەل بەگ لەم سەردەمەوە ماوەتەوە؛ گۆڕخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لوولەیی، ڕازاوە بە کاشیی لعابدارە فیروزەیی و شینەکان، کە لە دەوروبەری 1475دا بۆ زەینەل بەگ دروست کرا؛ زەینەل بەگ کوڕێکی فەرمانڕەوای ئاق قۆیونلوو، ئوزون حەسەن، بوو و لە شەڕدا کوژرابوو. سەفەوییەکان بۆ ماوەیەکی کورت ناوچەکەیان لە دەستدا بوو پێش ئەوەی عوسمانییەکان لە 1516دا حەسەنکەیف بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیان؛ دواتر بە هێواشی لە پایتەختێکی ناوچەییەوە داڕووخا بۆ شارۆچکەیەکی ئارامی پارێزگایی.
شوێنەوارەکانی حەسەنکەیف
تەنانەت لە سەردەمی داکشانیشدا حەسەنکەیف چڕییەکی نائاسایی لە میراتی پاراستبوو: قەڵا بەردینەکە کە هەزاران ئەشکەوتی دەستکردی کونکون کردبوو؛ پایە وێرانەکان و تەوقە ماوەکەی پردە کۆنەکەی دیجلە؛ مزگەوتی ئەلڕزق لە 1409ەوە، کە منارە نزیکەی 30 مەترەکەی بۆ ماوەیەکی درێژ بەرزترین بینای شارۆچکەکە بوو؛ کۆشکی گەورە و کۆشکی بچووکی ئەرتوقی؛ و گۆڕەکەی زەینەل بەگ کە وەک جەوهەرێک بوو. تورکیا لە 1981دا ناوچەکەی بە ناوچەی پاراستنی سروشتی ڕاگەیاند و لە 2008دا خرایە ناو لیستی چاودێریی شوێنەوارەکانی جیهان.
بەنداوی ئلیسو و ژێرئاوکەوتنی حەسەنکەیف
بەنداوی ئلیسو یەکەم جار لە 1954دا پێشنیار کرا، بەڵام دروستکردنی تا 2006 دەستی پێ نەکرد. پڕۆژەکە ڕووبەڕووی دژایەتیی نێودەوڵەتیی بەردەوام بووەوە، و لە کۆتایی دەیەی 2000ەکاندا وەبەرهێنەرە بیانییەکان لەبەر نیگەرانیی میرات و مافەکانی مرۆڤ کشانەوە. چالاکوانان کە لە چوارچێوەی دەستپێشخەریی زیندووڕاگرتنی حەسەنکەیفدا ڕێک خرابوون، بۆ ساڵان دژی بەنداوەکە تێکۆشان و کەیسێک گەیشتە دادگای ئەورووپیی مافەکانی مرۆڤ. هەوڵە دووبارەکانی بەدەستهێنانی پاراستنی میراتی جیهانیی یونسکۆ سەرکەوتوو نەبوون؛ بەشێک لە هۆکارەکە ئەوە بوو کە دەوڵەتی تورکیا، ئەو لایەنەی دەبوو داواکارییەکە پێشکەش بکات، ئەوەی ڕەت کردەوە.
لە کۆتاییدا بەنداوەکە دروست کرا. ژمارەیەکی کەم لە شوێنەوارەکان، نزیکەی هەشت دانە، لەوانە گۆڕە 1,100 تۆنییەکەی زەینەل بەگ (لە 2017دا گواسترایەوە)، بەشەکانی دەروازەیەکی سەردەمی ڕۆم، حەمامێکی ئەرتوقی و بەشەکانی مزگەوتی ئەلڕزق، بە سەکۆ زەبەلاحە چەرخدارەکان گواسترانەوە بۆ «پارکێکی کولتووری» نوێ بە نزیکەی دوو کیلۆمەتر دوورتر، لە تەنیشت شارۆچکەی حەسەنکەیفی نوێ (یەنی حەسەنکەیف) کە بۆ ئەم مەبەستە دروست کرابوو. پڕبوونەوەی گۆمەکە لە 2019دا دەستی پێ کرد و تا 1ی نیسانی 2020 ئاوەکە گەیشتە ئاستێکی نزیکەی 498 مەتر و شارۆچکە کۆنەکەی بردە ژێر ئاو. تەنها قەڵای سەرەوە هێشتا لەسەر دەریاچەکە دەردەکەوێت. نزیکەی 2,500 دانیشتوو و ژمارەیەکی زۆر زیاتری گوندەکانی دەوروبەر نیشتەجێ کرانەوە؛ چالاکوانان و دانیشتووانی پێشوو لەدەستدانەکەیان بە سڕینەوەی میراتێکی هاوبەشی مرۆڤایەتی وەسف کرد، کە تەنها هی کورد نەبوو.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
دەوروبەری 10,000 پێش زایین — ئەشکەوتەکان لە تەختەبەردە بەردئاهەکییەکان هەڵکۆڵران؛ لە کۆنترین نیشتەجێگەکانی جیهانن.
دەوروبەری سەدەی 4ەمی زایینی — قەڵای ڕۆمی/بیزەنتیی کەفا لەسەر سنووری ئێران.
دەوروبەری 640 — داگیرکردنی عەرەبی؛ شارۆچکەکە دەبێت بە حیسن کەیفا.
دەوروبەری 1102–1232 — پایتەختی ئەرتوقی؛ سەردەمی زێڕین و پردە کۆنەکەی دیجلە.
1232 — ئەیوبییە کوردەکان حیسن کەیفا دەگرن.
دەوروبەری 1475 — گۆڕی زەینەل بەگی ئاق قۆیونلوو دروست دەکرێت.
1516 — داگیرکردنی عوسمانی.
دەوروبەری 1524 — ئەیوبییەکانی حەسەنکەیف دەڕووخێن؛ دوا بنەماڵەی ئەیوبی کە لەناو دەچێت.
1981 — بە ناوچەی پاراستنی سروشتی ڕادەگەیەنرێت.
2006 — دروستکردنی بەنداوی ئلیسو دەست پێ دەکات.
2017 — گۆڕی زەینەل بەگ دەگوازرێتەوە بۆ زەوی بەرزتر.
1ی نیسانی 2020 — گۆمەکە شارۆچکە کۆنەکەی حەسەنکەیف دەباتە ژێر ئاو.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
ناکۆکیی سەرەکی خودی بەنداوی ئلیسووە. تورکیا بەنداوەکەی بە پێویستییەکی گرنگ بۆ وزەی کارەبای ئاوی و گەشەپێدانی ناوچەکە ناساند؛ نەیارەکان گوتیان بە بێ پێویستی دیمەنێکی شوێنەواریی جێگرەوەنەگری لەناو برد، کۆمەڵگە لەمێژە نیشتەجێبووەکانی ئاوارە کرد و زیانی بە ڕەوتی ئاو بۆ خوارەوەی ڕووبار بەرەو عێراق و سووریا گەیاند. خاڵێکی دووەم و کەمتر دەنگدراوە پەیوەندی بە ناسنامەوە هەیە. حەسەنکەیف لە ڕووی مێژووییەوە شارۆچکەیەک بوو کە زۆربەی دانیشتووانی عەرەب بوون، لەگەڵ کۆمەڵگەی گرنگی مەسیحیی ئەرمەنی و ئاشووری؛ کوردەکان بە نەریتی لە گوندەکانی دەوروبەر دەژیان. دوای جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و ئاشوورییەکان و چەندین دەیەی کۆچی دواتر، ناوەندی شارۆچکەکە بوو بە ناوەندێکی زۆربەکورد و بە تەواوی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی زۆربەکوردی تورکیادا جێی گرتووە. بەڵام قووڵترین بنەمای پەیوەندیی کوردییەکەی هی بنەماڵە فەرمانڕەواکانە: دوا پایتەختی ئەیوبییە کوردەکان بوو. مێژووی ڕاستگۆ ئەم چینانە پێکەوە دەپارێزێت و شارۆچکەکە تەنها بۆ گەلێکی تاک سنووردار ناکات.
میرات و گرنگی
حەسەنکەیف بووەتە هێما؛ هێمای کۆنییەکی نائاسایی، تێچووی پڕۆژە گەورەکانی ژێرخان و هەستیاربوونی میراتی کوردی و ناوچەیی بەرامبەر ئەو بڕیارانەی لە دوورەوە دەدرێن. ئێستا شوێنەوارەکانی بە شێوەیەکی نامۆ لە شوێنی خۆیان دوور خراونەتەوە و لە پارکێکی کولتووریی کەنار ڕێگادا ڕاوەستاون، لە کاتێکدا شارۆچکەکەی واتای بەو شوێنەوارانە دەبەخشی لە ژێر ئاوە. بۆ زۆر کورد و پارێزەرانی میرات لە سەرانسەری جیهان، حەسەنکەیف کەمتر وەک شوێنێک کە بە ڕێکەوت لەدەست چووە یادی دەکرێتەوە و زیاتر وەک شوێنێک کە بە ئەنقەست وازی لێ هێنراوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەیوبییەکانی حەسەنکەیف، دوا بنەماڵەی ئەیوبی. باتمان، شاری هاوچەرخی پارێزگاکە. جزیرە و میرنشینی بۆتان، لە خوارەوەی ڕەوتی دیجلە. سیلوان (مەیافارقین) و دیاربەکر (ئامەد)، شارە مەزنەکانی سەرەوەی ڕەوتی ڕووبارەکە. سەلاحەدین و چیرۆکە فراوانترەکەی ئەیوبییەکان. ڕووباری دیجلە لە جوگرافیای کوردیدا.
پرسیارە باوەکان
حەسەنکەیف لە کوێیە؟
حەسەنکەیف (هەسکیف) لەسەر ڕووباری دیجلەیە لە پارێزگای باتمان، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی زۆربەکوردی تورکیا؛ ئەو ناوچەیەی کوردەکان بە باکوور یان کوردستانی باکوور ناوی دەبەن.
بۆچی حەسەنکەیف بردرایە ژێر ئاو؟
گۆمی بەنداوی ئلیسو، پڕۆژەیەکی گەورەی کارەبای ئاوی، بردیە ژێر ئاو. سەرەڕای چەندین ساڵ ناڕەزاییی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، شارۆچکە کۆنەکە لە 2020دا بردرایە ژێر ئاو؛ دانیشتووان گواسترانەوە بۆ حەسەنکەیفی نوێی نزیکەکەی، کە تایبەت بۆ ئەم مەبەستە دروست کرابوو.
بۆچی حەسەنکەیف بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
دوا پایتەختی بنەماڵە کوردییەکەی ئەیوبی بوو، کە لەوێ تا سەرەتای سەدەی 16ەم مایەوە؛ ماوەیەکی زۆر دوای ڕووخانی ئەیوبییەکان لە میسر و شام. ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی زۆربەکورددایە و لەدەستدانەکەی بوو بە هێمایەکی بەهێزی میراتی هەڕەشەلێکراو.
ئایا هیچ شتێک لە حەسەنکەیف ماوەتەوە؟
بەڵێ. قەڵای سەرەوە هێشتا لەسەر ئاوەکە دەردەکەوێت، و نزیکەی هەشت شوێنەوار، لەوانە گۆڕی زەینەل بەگ، پێش ژێرئاوکەوتنەکە گواسترانەوە بۆ پارکێکی کولتووری لە زەوی بەرزتر. بەڵام زۆربەی شارۆچکە کۆنەکە لە ژێر ئاوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ئەیوبییەکانی حەسەنکەیف — Kurdish-History.com
پردە کۆنەکە، حەسەنکەیف — Wikipedia