پێشەکی
دیاربەکر، کە کوردەکان بە ئامەد و جیهانی کۆن بە ئامیدا دەیناسی، گەورەترین شاری زۆربەکوردی تورکیایە و بۆ زۆربەی کوردەکان پایتەختی کردەیی باکوورە، کوردستانی باکوور. هەندێک لە تەواوترین دیوارە کۆنەکانی شار لە جیهاندا دەوریان داوە، کە لە بەردی بازاڵتی ڕەشی دەشتەکەی دەوروبەر دروست کراون؛ بۆ زیاتر لە سێ هەزار ساڵ قەڵایەک بووە لەسەر بەشی سەرەوەی دیجلە.
ئەمە سێیەم بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە. ئەگەر هەولێر دڵە کۆنەکەی باشوور بێت و حەسەنکەیف جەوهەرە لەدەستچووەکەی دیجلە، دیاربەکر پایتەختی سیاسی و کولتووریی باکووری کوردییە؛ شارێک کە تەنانەت ناوەکەشی جێی ململانێیە و مێژووە نوێیەکەی لە دانپێدانانی یونسکۆوە تا وێرانکردنی گەڕەکە کۆنەکەی درێژ دەبێتەوە.
زانیاریی خێرا
ناوی باو: دیاربەکر (Diyarbakır)
ناوی کوردی: ئامەد
ناوە کۆنەکان: ئامیدا؛ ئامید؛ ئامەدوو / ئامەدی (ئاشووری)؛ تیگراناکەرت (ئەرمەنی)
ڕەگی ناو: «دیار بەکر»، نیشتەجێگەی هۆزی عەرەبیی بەنو بەکر
ناوچە: باکوور (کوردستانی باکوور)
پارێزگا: پارێزگای دیاربەکر، تورکیا
ڕووبار: دیجلە
دانیشتووان: نزیکەی 1.8 ملیۆن لە پارێزگای گەورەشاردا (خەمڵاندنەکانی 2021–2023)
شوێنەواری سەرەکی: دیوارە بازاڵتییە ڕەشەکانی شار و باخچەکانی هەڤسەل، میراتی جیهانیی یونسکۆ (2015)
بە چی ناسراوە: دیوارە کۆنەکانی، مێژووە قووڵە فرەگەلییەکەی و ڕۆڵەکەی وەک دڵی سیاسیی کوردەکانی تورکیا
ناوەڕۆک
سەرەتاکان: ئامەدوو و ئاشوورییەکان
ئامیدا: ڕۆم، ئێران و دیوارە ڕەشەکان
لە ئامیدەوە بۆ دیار بەکر: سەدە ئیسلامییەکان
دیوارەکانی دیاربەکر و باخچەکانی هەڤسەل
پایتەختی کوردی: ئامەد لە سەردەمی هاوچەرخدا
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتاکان: ئامەدوو و ئاشوورییەکان
لانی کەم لە هەزارەی دووەمی پێش زایینەوە نیشتەجێگەیەکی دیواردار لەسەر دەشتە بەرزە بازاڵتییەکەی سەرووی دیجلە هەبووە. لە سەرەتای هەزارەی یەکەمدا پایتەختی دەوڵەتێکی بچووکی بە ناوی بیت زەمانی بوو و بە ئامەدوو دەناسرا؛ ڕەگی هەردوو ناوی کوردیی هاوچەرخی ئامەد و ناوە کلاسیکییەکەی ئامیدا. لە 866ی پێش زایین پاشای ئاشووری، ئاشورناسرپاڵی دووەم، «شارە پاشایەتییەکە»ی ئامەدووی گرت و شارۆچکەکە بوو بە خاڵێک لەسەر ڕێگا بازرگانییە مەزنەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن، لەوانە ڕێگای پاشایەتیی ئێران کە لە نزیکی ئەوێ دیجلەی دەبڕی.
لە دەوروبەری 77ی پێش زایین پاشای ئەرمەنی تیگرانی مەزن بە نوێکردنەوەی شارەکەوە پەیوەست دەکرێت، وەک یەکێک لە چەندین شوێن کە تیگراناکەرت ناو دەبرێن؛ هەرچەند مێژوونووسان مشتومڕ لەسەر ئەم ناساندنە دەکەن. ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە تا سەردەمی ڕۆم ئامیدا بووبوو بە ئامانجێکی ستراتیژیی بەهادار لەسەر سنووری نێوان دوو ئیمپراتۆریا.
ئامیدا: ڕۆم، ئێران و دیوارە ڕەشەکان
بۆ ڕۆمییەکان، بەشی سەرەوەی دیجلە سنوورێکی گرنگ بوو لەگەڵ ئێرانی ساسانی و ئامیدا بنکە بەهێزەکەی بوو. لە دەوروبەری ساڵی 349 ئیمپراتۆر کۆنستانتیوسی دووەم شارەکەی فراوان کرد و بە دیوارە بازاڵتییە ڕەشە زەبەلاحەکان دەوری دا، کە بناغەکانیان تا ئەمڕۆ ماون. دە ساڵ دواتر، لە 359دا، پاشای ئێران شاپووری دووەم ئامیدای گەمارۆ دا؛ دوای نزیکەی دوو مانگ و نیو شارەکە کەوت، ڕووداوێک کە ئەفسەر و مێژوونووسی ڕۆمی ئەمیانوس مارسێلینوس، کە لەوێ بوو، بە وردی و زیندوویی وەسفی کردووە. ئیمپراتۆر یولیان لە 363دا ناوچەکەی گرتەوە و ئامیدا لە 502–503دا جارێکی دیکە لەلایەن پاشای ساسانی قوبادی یەکەمەوە گەمارۆ درا.
شارەکە بە دووبارەیی لە نێوان ڕۆم و بیزەنتە و ئێراندا دەستبەدەست بوو؛ قەڵایەکی سنووری کە لەگەڵ هەر فەرمانڕەوایەکی نوێدا دیوارەکانی نوێ دەکرانەوە و بەهێز دەکران. کاتێک عەرەبەکان گەیشتن، ئامیدا پێشتر کۆن بوو.
لە ئامیدەوە بۆ دیار بەکر: سەدە ئیسلامییەکان
سوپا عەرەبییەکان لە دەوروبەری 639 شارەکەیان گرت. شارەکە کەوتە ناو ناوچەی هۆزی بەنو بەکر، و ناوی ناوچەکە، دیار بەکر بە واتای «نیشتەجێگەی بەکر»، لە کۆتاییدا بوو بە ناوی خودی شارەکە. لە سەدەکانی 10ەم و 11ەمدا ناوچەکەی دەوروبەر لەلایەن مەروانییەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا؛ بنەماڵەیەکی کوردی کە ناوەندەکەی لە مەیافارقینی نزیک (سیلوانی ئەمڕۆ) بوو، یەکێک لە یەکەم میرنشینە مەزنەکانی کوردی. لە ژێر دەسەڵاتی سەلجوقییەکاندا مزگەوتی گەورەی دیاربەکر (ئولوو جامی) لە دەوروبەری 1091دا شێوە ئێستاکەی وەرگرت، کە دەیکات بە یەکێک لە کۆنترین مزگەوتەکانی ئەناتۆلیا.
ئەرتوقییەکان و ئەیوبییەکان و ئاق قۆیونلوو و بۆ ماوەیەکی کورت سەفەوییەکان هەر یەکەیان شارەکەیان لە دەستدا بوو پێش ئەوەی عوسمانییەکان لە 1516دا بیگرن و بیکەن بە پایتەختی پارێزگایەکی گەورە و گەشەدار لەسەر سنوور. لە ماوەی ئەم سەدانەدا ئامید شارێکی بە تەواوی تێکەڵ بوو، شوێنی موسڵمانان لە تەنیشت کۆمەڵگە گەورەکانی ئەرمەنی و ئاشووری و مەسیحییەکانی دیکە؛ فرەچەشنییەک کە لە شوێنەوارەکانی وەک کڵێسا گەورە ئەرمەنییەکەی سورپ گیراگۆسدا ڕەنگ دەداتەوە.
دیوارەکانی دیاربەکر و باخچەکانی هەڤسەل
شوێنەواری ناسێنەری دیاربەکر دیوارەکەیەتی؛ بازنەیەکی تا ڕادەیەکی زۆر بەردەوامی بازاڵتی ڕەش کە بە نزیکەی 5.8 کیلۆمەتر دەوری شارە کۆنەکە دەدات، بە دەیان تاوەر و دەروازە و نووسراوی نەخشکراو کە چەندین سەدە چاککردنەوە تۆمار دەکەن. لە درێژترین و باشترین بەشە پارێزراوەکانی دیواری شارەکانی پێش سەردەمی هاوچەرخە لە هەر شوێنێکی جیهاندا. لە خوارەوەی دیوارەکان، لە نێوان سەنگەرەکان و دیجلەدا، باخچە بەپیتەکانی هەڤسەل هەن، کە بۆ هەزاران ساڵ خواردنیان بۆ شارەکە دابین کردووە.
لە 2015دا یونسکۆ دیمەنی کولتووریی قەڵای دیاربەکر و باخچەکانی هەڤسەلی لە لیستی میراتی جیهانیدا تۆمار کرد و دانی بە هەردوو دیوارەکان و دیمەنە کشتوکاڵییە زیندووەکەی خوارەوەیاندا نا.
پایتەختی کوردی: ئامەد لە سەردەمی هاوچەرخدا
شارەکە لە 1937دا ناوە تورکییە فەرمییە هاوچەرخەکەی، دیاربەکر (Diyarbakır)، وەرگرت؛ کاتێک ڕێنووسی ناوە کۆنترەکە، دیاربەکیر (Diyarbekir)، گۆڕدرا و لە ناو خەڵکدا واتایەکی نوێی پێ درا، بە شێوەیەک ئاماژە بە باکیر (bakır)، وشەی تورکیی مەس، بکات. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم پەیمانی سیڤەر (1920) ناوچەکەی وەک بەشێک لە دەوڵەتێکی ئەگەریی کوردی لەبەرچاو گرتبوو، بەڵام ئەم ئەگەرە دوای پەیمانی لۆزان واز لێ هێنرا.
لە دەیەکانی دوای ئەوەدا، دیاربەکر بووەتە ناوەندی سیاسی و کولتووریی ئاشکرای کوردەکانی تورکیا. بارەگاکانی پارتە سیاسییە کوردییەکان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و ژمارەیەکی زۆری خەڵکی ئاوارە لەخۆ دەگرێت و ناوە کوردییەکەی خۆی گەڕاندووەتەوە: کوردەکان بە بەربڵاوی شارەکە بە ئامەد ناو دەبەن و لە 2014دا یانە ناوخۆییەکەی تۆپی پێ ناوی گۆڕدرا بۆ ئامەدسپۆر. زۆربەی دانیشتووانی لە ژیانی ڕۆژانەدا بە کوردی دەدوێن و زۆرێکیان بە پایتەختی کردەیی کوردستانی دەزانن.
سوور: ململانێ و وێرانکاری
ئەم قورسایییە هێماییە شارەکەی کرد بە ناوەندی ململانێی نوێبووەوەی کورد و تورک دوای 2015. شەڕەکە لە سوور، شارە کۆنە مێژووییە دیواردارەکە، چڕ بووەوە. دوای ئەوەی چەکدارە کوردەکان بەربەستیان دانا و خۆیان جێگیر کرد، دەسەڵاتداران قەدەغەی هاتوچۆی شەو و ڕۆژیان لە 11ی کانوونی یەکەمی 2015ەوە ڕاگەیاند؛ هێزە ئەمنییەکانی تورکیا لە ئۆپەراسیۆنێکی چەندمانگەدا شەڕیان کرد بۆ گرتنەوەی ناوچەکە، کە لە ئازاری 2016دا کۆتایی هات. بەشێکی زۆری سوور وێران کرا؛ بە پێی هەندێک گێڕانەوە نزیکەی 50,000 کەس لە 70,000 دانیشتووەکەی ئاوارە بوون، و دەوڵەت دواتر بەرنامەیەکی بەرفراوانی دەستبەسەرداگرتنی موڵک و نۆژەنکردنەوەی دەست پێ کرد.
دواتر سەرکوتی سیاسی هات. هاوسەرۆکە هەڵبژێردراوەکانی شارەوانیی دیاربەکر، گوڵتان کیشاناک و فیرات ئانلی، لە 2016دا دەستگیر کران؛ کیشاناک دواتر بە زیاتر لە چواردە ساڵ زیندان مەحکووم کرا. لە 2016دا و جارێکی دیکە دوای 2019، سەرپەرشتیارانی دانراوی حکومەت جێی سەرۆکە هەڵبژێردراوەکانی شارەوانییان لێرە و لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵات گرتەوە، پێش ئەوەی کاندیدە پشتگیریکەری کوردەکان لە 2024دا شارەکە بگێڕنەوە. لە شوباتی 2023دا دوو بوومەلەرزەکە کە ناوچەکەیان وێران کرد، زیانیان بە بەشەکانی دیوارە مێژووییەکانیش گەیاند.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
هەزارەی 2ەمی پێش زایین — نیشتەجێگەیەکی دیواردار لە شوێنەکەدا هەیە.
866 پێش زایین — ئاشورناسرپاڵی دووەم ئامەدوو، پایتەختی بیت زەمانی، دەگرێت.
دەوروبەری 77 پێش زایین — بە تیگرانی مەزنەوە وەک تیگراناکەرت پەیوەست دەکرێت (جێی مشتومڕە).
دەوروبەری 349 زایینی — کۆنستانتیوسی دووەم دیوارە بازاڵتییە ڕەشە مەزنەکان دروست دەکات.
359 — شاپووری دووەمی ئێران ئامیدا گەمارۆ دەدات و دەیگرێت.
دەوروبەری 639 — داگیرکردنی عەرەبی؛ ناوچەکە دەبێت بە دیار بەکر.
سەدەکانی 10ەم–11ەم — بنەماڵە کوردییەکەی مەروانی لە ناوچەکەدا فەرمانڕەوایی دەکات.
دەوروبەری 1091 — مزگەوتی گەورە شێوە سەلجوقییەکەی وەردەگرێت.
1516 — داگیرکردنی عوسمانی؛ پایتەختی پارێزگایەکی گرنگ.
1937 — بە فەرمی ناوی دەگۆڕدرێت بۆ دیاربەکر.
2015 — دیوارەکان و باخچەکانی هەڤسەل لەلایەن یونسکۆوە تۆمار دەکرێن.
2015–2016 — قەدەغەی هاتوچۆ و ئۆپەراسیۆنی سوور؛ بەشێکی زۆری شارە کۆنەکە وێران دەکرێت.
2023 — بوومەلەرزەکان زیان بە بەشەکانی دیوارەکانی شار دەگەیەنن.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
مێژووی دیاربەکر بە ڕاستی فرەگەلییە و گێڕانەوە ڕاستگۆکان ڕێگە نادەن بۆ وێنەیەکی سادە سنووردار بکرێت. شارەکە بۆ چەندین سەدە شوێنی ژمارەیەکی زۆری مەسیحیی ئەرمەنی و ئاشووری بوو، کە زۆربەیان لە جینۆسایدەکانی 1915دا کوژران یان دەر کران؛ کڵێساکانیان، وەک سورپ گیراگۆسی نۆژەنکراوە، وەک یادەوەری ماون. ناسنامە کۆنەکەشی جێی ململانێیە؛ بۆ نموونە پەیوەندییەکەی بە تیگراناکەرتی ئەرمەنی جێی مشتومڕە. ئەمڕۆ زۆربەیەکی زۆری دیاربەکر کوردن و وەک دڵی سیاسیی کوردەکانی تورکیا ڕاوەستاوە، بەڵام لە ڕێگەی گۆڕانە ئازاربەخشەکانی پێکهاتەی دانیشتووانەوە بەم شێوەیە بوو، نەک بە یەکدەستییەکی هەمیشەیی. خودی نۆژەنکردنەوەی نوێی سوور جێی ناکۆکییە: دەوڵەت بە چاککردنەوەی دەناسێنێت، بەڵام زۆر دانیشتووی پێشوو و پارێزەری میرات وەسفی دەکەن وەک سڕینەوەی گەڕەکێکی زیندووی کوردی و ئاوارەکردنی خەڵکەکەی.
میرات و گرنگی
هیچ شارێک هێندەی دیاربەکر بە ناسنامەی هاوچەرخی کوردی لە تورکیادا پەیوەست نییە. دیوارە ڕەشەکانی دەیکەن بە یەکێک لە شارە قەڵابەندکراوە مەزنەکانی جیهانی کۆن؛ بازاڕ و مزگەوت و کڵێساکانی ڕابردوویەکی چەندچین تۆمار دەکەن کە زۆر گەل تێیدا هاوبەشن؛ سیاسەتەکەشی کردییە بە پایتەختی هێمایی بزوتنەوەی کوردی. بۆ زۆر کورد، ناونانی شارەکە بە ئامەد خۆی هەڵوێستێکە؛ پێداگرییە لەسەر ئەوەی شوێنەکە ناوێکی کوردی و ئێستایەکی کوردی و داهاتوویەکی هەیە کە هێشتا ململانێی لەسەر دەکرێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سیلوان (مەیافارقین)، پایتەختی بنەماڵە کوردییەکەی مەروانی. حەسەنکەیف، لە خوارەوەی ڕەوتی دیجلە. ماردین و جزیرە، شارە مەزنەکانی دیکەی باشووری ڕۆژهەڵات. هەولێر، پایتەختە کۆنەکەی باشوور. مەروانییەکان و میرنشینە سەرەتاییەکانی کوردی. پەیمانی سیڤەر و دەوڵەتبوونی کوردی. ململانێی کورد و تورک.
پرسیارە باوەکان
بۆچی کوردەکان دیاربەکر بە «ئامەد» ناو دەبەن؟
ئامەد لە کۆنترین ناوی شارەکە، ئامەدوو/ئامیدا، سەرچاوە دەگرێت، کە زۆر پێش «دیاربەکر»ی سەرچاوەگرتوو لە عەرەبی بەکار دەهات. کوردەکان ئامەدیان وەک ناوی کوردیی شارەکە زیندوو کردووەتەوە و وەک پایتەختی کردەیی باکوور قورسایییەکی بەهێزی هێمایی و سیاسی هەڵدەگرێت.
دیاربەکر بە چی ناودارە؟
بە دیوارە بازاڵتییە ڕەشە زەبەلاحەکانی شار، کە لە درێژترین و باشترین دیوارە کۆنە پارێزراوەکانی جیهانن، لەگەڵ باخچەکانی هەڤسەل کە لە 2015دا یونسکۆ دانی پێدا نا؛ هەروەها بە ڕۆڵەکەی وەک ناوەندی سیاسی و کولتووریی کوردەکان لە تورکیا.
ئایا دیاربەکر شارێکی کوردییە؟
ئەمڕۆ گەورەترین شاری زۆربەکوردی تورکیایە و بە بەربڵاوی وەک پایتەختی کردەیی کوردی دەبینرێت. بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە شارێکی بە تەواوی تێکەڵ بوو، لەگەڵ کۆمەڵگە گەورەکانی مەسیحیی ئەرمەنی و ئاشووری کە زۆربەیان لە جینۆسایدەکانی 1915دا لەدەست چوون.
لە 2015–2016دا لە سوور چی ڕووی دا؟
سوور، شارە کۆنە مێژووییە دیواردارەکە، لە ململانێی نوێبووەوەی کورد و تورکدا بوو بە مەیدانی شەڕ. قەدەغەی هاتوچۆ و ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی چەندمانگە لە کانوونی یەکەمی 2015ەوە بەشێکی زۆری ناوچەکەی وێران کرد و دەیان هەزار دانیشتووی ئاوارە کرد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
دیاربەکر — Encyclopaedia Britannica
دیمەنی کولتووریی قەڵای دیاربەکر و باخچەکانی هەڤسەل — UNESCO
تورکیا: لابردنی سەرۆکە کوردەکانی شارەوانی پێشێلکردنی مافەکانی دەنگدەرەکانە — Human Rights Watch