پێشەکی
مزگەوتی گەورەی دیاربەکر، ئولو جامی یان بە کوردی مزگەفتا مەزن، یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین مزگەوتەکانی هەموو ناوچەکە؛ ماڵێکی ڕێزلێگیراوی نوێژ لە دڵی شاری کۆن و دیوارەدراوی دیاربەکر. زۆربەی لە سەردەمی سەلجووقە مەزنەکاندا لەسەر شوێنێک دروست کراوە کە لە سەردەمی کۆنەوە پیرۆز بووە. بە حەوشە سەرنجڕاکێشەکەی بەناوبانگە، کە ڕەواقە دوونهۆمییەکان دەوری داوە؛ لە ستوون و بەردە هەڵکۆڵراوەکانی شارستانیەتە کۆنترەکان دروست کراون کە دووبارە بەکار هێنراونەتەوە. بە بەردە تاریکەکەی هەیبەتدار و مەزنە و گەنجینەیەکی مێژووە قووڵەکەی ناوچەکەیە.
مزگەوتی گەورەی دیاربەکر، کە لە بەردەکانی ئیمپراتۆریاکان دروست کراوە، چەندین سەردەم لە حەوشەیەکدا کۆ دەکاتەوە. ئەم ناساندنە باس لە مێژوو و بیناسازییەکەی و جێگەکەی لە شاردا دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• مزگەوتی گەورەی دیاربەکر یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکانی ئەنادۆڵ و ناوچەکە.
• لە دڵی شاری کۆن و دیوارەدراوی دیاربەکردا ڕاوەستاوە.
• زۆربەی شێوەی ئێستای بۆ سەردەمی سەلجووقە مەزنەکان لە کۆتایی سەدەی 11 دەگەڕێتەوە.
• لە حەوشەکەیدا ستوون و بەردە هەڵکۆڵراوەکانی بینا ڕۆمی و بیزەنتییە کۆنترەکان دووبارە بەکار هێنراونەتەوە.
• لەسەر شوێنێک دروست کراوە کە لە سەردەمی کۆنەوە پیرۆز بووە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): مزگەفتا مەزن (ئولو جامی)
جۆر: مزگەوتی گەورەی مێژوویی
وڵات / هەرێم: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر (ئامەد)
شێوەی ئێستا: سەردەمی سەلجووقە مەزنەکان، کۆتایی سەدەی 11
بەناوبانگە بە: حەوشەی ڕەواقدار بە ستوونە کۆنەکان
دروست کراوە لەسەر: شوێنێکی پیرۆزی کۆنتر
کەرەستە: بەزاڵتی تاریک و بەردی ڕەنگکاڵ
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مزگەوتی گەورە لە کوێیە؟
مزگەوتی گەورە لە دڵی شاری کۆن و دیوارەدراوی دیاربەکر ڕاوەستاوە، شارە مەزنەکەی سەر دیجلە کە کورد ئامەدی پێ دەڵێن؛ لە ناو ئەڵقە بەناوبانگەکەی دیوارە بەرگرییەکانی بەزاڵتی ڕەشدا. لە نزیکیدا کڵێسا کۆنەکان و بازاڕ و کۆشکەکانی شار هەن، و لە خوار دیوارەکان باخچەکانی هەڤسەل بە درێژایی ڕووبارەکە بڵاو بوونەتەوە، کە پردی دەه‌چاوی مێژوویی بەسەریدا تێدەپەڕێت. مزگەوتەکە هەر لە ناوەندی ژیانی شاری کۆنەکەدایە، وەک بۆ چەندین سەدە بووە.
مزگەوتێکی چەندین سەردەم
مزگەوتی گەورە لەسەر زەوییەک سەری هەڵداوە کە لەمێژە پیرۆز بووە. بەپێی نەریت، لە سەردەمی کۆندا پەرستگایەک و دواتر کڵێسایەکی گەورە لە شوێنەکەدا هەبوون؛ دوای هاتنی ئیسلام کڵێساکە بۆ پەرستنی موسوڵمانان گونجێنرا. مزگەوتەکە بەشێکی زۆری شێوەی ئێستای لە کۆتایی سەدەی یازدەهەم لە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقە مەزنەکاندا وەرگرت، و ئەو بنەماڵە زۆرانەی دواتر حوکمی شارەکەیان کرد چاکیان کردەوە و بەشی نوێیان پێ زیاد کرد. هێندە کۆن و ڕێزلێگیراوە کە هەندێک جار لە نێو گرنگترین مزگەوتەکانی جیهانی فراوانتری ئیسلامدا باس کراوە؛ شوێنێکی پیرۆزیی قووڵ لە ناوچەکەدا.
حەوشەی ستوونەکان
شانازیی مزگەوتی گەورە حەوشە گەورە و لاکێشەکەیەتی، کە لە دوو لایەوە ڕووکارە سەرنجڕاکێشە دوونهۆمییەکانی کەوانە و ستوون دەوری داوە. بە پێچەوانەی حەوشەی زۆربەی مزگەوتەکان، زۆربەی ئەم ڕەواقانە لە کەرەستە دووبارەبەکارهێنراوەکانی بینا کۆنترەکان دروست کراون؛ ستوون و سەری ستوون و بەردە هەڵکۆڵراوە کۆنەکان کە لە بینا ڕۆمی و بیزەنتییەکانی جاران لە شارەکەدا وەرگیراون و پێکەوە گونجێنراون بۆ دروستکردنی شتێکی بە تەواوی نوێ. زانایان نەخشەکەیان بە مزگەوتە مەزنەکەی دیمەشقی سەرەتای ئیسلام چوواندووە، و تێکەڵبوونی پارچە کلاسیکییەکان و دیزاینی ئیسلامی لە حەوشەکەدا وای کردووە لە نێو مزگەوتەکانی ئەنادۆڵدا بێهاوتا بێت.
بەردی ڕەش و سپی
وەک دیوارە مەزنەکانی دیاربەکر، زۆربەی مزگەوتەکە لە بەزاڵتە تاریکە گڕکانییەکەی ناوچەکە دروست کراوە، کە زۆرجار بە ڕیز لەگەڵ بەردی کەلسیی ڕەنگکاڵ تێکەڵ کراوە یان بەرامبەر ڕەنگەکەی دانراوە و دیمەنێکی سەرنجڕاکێشی پێ بەخشیوە. نووسراوە نەخشکراوەکان، نەخشە ئەندازەییەکان و ڕازاندنەوە کلاسیکییە دووبارەبەکارهێنراوەکانی سەر ڕووکارەکان تۆماری دەستی چەندین سەردەم و پیشەوەر دەکەن. ژووری نوێژ، کاتژمێرە خۆرییەکەی حەوشە و بینا و قوتابخانە پەیوەندیدارەکانی دەوروبەری کۆمەڵەبینایەکی دەوڵەمەند لە دڵی شاری کۆنەکەدا پێک دەهێنن؛ کۆبوونەوەی سەدەکانی خواپەرستی و هونەرمەندی لە بەرددا.
مزگەوتی گەورە لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ مزگەوتی گەورەی دیاربەکر هەر شوێنێکی زیندوو و چالاکی پەرستن و یەکێک لە پڕسەردانترین یادگارییەکانی شاری کۆنەکەیە؛ هەم باوەڕداران و هەم ئەو گەشتیارانەی دێن بۆ سەرسامبوون بە حەوشە کۆنەکەی ڕادەکێشێت. لە ناو دیوارەکانی ئامەد لە تەنیشت دیجلە، وەک هێمایەکی بەهێزی مێژووە درێژ و چەند چینەکەی یەکێک لە مەزنترین شارەکانی ناوچە کوردییەکە بەردەوامە؛ مزگەوتێک کە بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە لە بەردەکانی هەموو ئەوانە دروست کراوە کە پێشتر هاتبوون.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن — پەرستگایەک و دواتر کڵێسایەک لە شوێنە پیرۆزەکەدا ڕاوەستاون.
دوای فەتحی ئیسلامی — شوێنەکە بۆ پەرستنی موسوڵمانان گونجێنراوە.
کۆتایی سەدەی 11 — سەلجووقە مەزنەکان بەشێکی زۆری شێوەی ئێستای مزگەوتەکە پێ دەبەخشن.
بنەماڵەکانی دواتر — مزگەوتەکە بە درێژایی سەدەکان چاک دەکرێتەوە و دەوڵەمەند دەکرێت.
ئەمڕۆ — مزگەوتی گەورە هەر یادگارییەکی چالاک و بەناوبانگی ئامەدە.
پرسیارە باوەکان
مزگەوتی گەورەی دیاربەکر چییە؟
یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین مزگەوتەکانی ئەنادۆڵ، لە دڵی شاری کۆن و دیوارەدراوی دیاربەکر؛ بە حەوشەکەی بەناوبانگە کە ستوونە کۆنەکان تێیدا دووبارە بەکار هێنراونەتەوە.
مزگەوتی گەورە چەند کۆنە؟
زۆربەی شێوەی ئێستای بۆ سەردەمی سەلجووقە مەزنەکان لە کۆتایی سەدەی 11 دەگەڕێتەوە، بەڵام لەسەر شوێنێکی پیرۆزی زۆر کۆنتر ڕاوەستاوە کە پەرستگایەک و پاشان کڵێسایەکی تێدا بوو.
بۆچی حەوشەکەی تایبەتە؟
ڕەواقە دوونهۆمییەکان دەوری حەوشەکەیان داوە، کە لە ستوون و بەردە هەڵکۆڵراوەکانی بینا ڕۆمی و بیزەنتییە کۆنترەکان دروست کراون؛ ئەمە وای کردووە لە نێو مزگەوتەکانی ئەنادۆڵدا بێهاوتا بێت.
مزگەوتی گەورە لە کوێیە؟
لە ناوەندی شاری کۆن و دیوارەدراوی دیاربەکر، ئامەد، لەسەر دیجلە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا ڕاوەستاوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دیوارەکانی دیاربەکر · بیناسازیی سەلجووقی · شاری کۆنی ئامەد · دیاربەکر · باخچەکانی هەڤسەل · پردی دەه‌چاو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
مزگەوتی گەورەی دیاربەکر — ویکیپیدیا
بیناسازیی سەلجووقە مەزنەکان — ویکیپیدیا
کەرەستەی بیناسازیی کۆنی دووبارەبەکارهێنراو (سپۆلیا) — ویکیپیدیا