مقدمه
دیاربکر، که کردها آن را آمد و جهان باستان آن را آمیدا می‌شناخت، بزرگ‌ترین شهر با اکثریت کرد در ترکیه است و از نظر بیشتر کردها پایتخت عملی باکور، کردستان شمالی، به شمار می‌رود. این شهر را برخی از کامل‌ترین دیوارهای باستانی شهری در جهان دربر گرفته‌اند که از بازالت سیاه دشت پیرامون ساخته شده‌اند؛ شهری که بیش از سه هزار سال دژی بر دجلهٔ علیا بوده است.
این سومین نوشته در مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ کردستان بزرگ است. اگر اربیل قلب باستانی جنوب و حسن‌کیف گوهر ازدست‌رفتهٔ دجله باشد، دیاربکر پایتخت سیاسی و فرهنگی شمال کردنشین است؛ شهری که حتی نامش محل مناقشه است و تاریخ اخیرش از ثبت در یونسکو تا ویرانی محلهٔ کهن آن را دربر می‌گیرد.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: دیاربکر (دیارباکر)
نام کردی: آمد
نام‌های باستانی: آمیدا؛ آمید؛ آمِدو / آمِدی (آشوری)؛ تیگراناکرت (ارمنی)
خاستگاه نام: «دیار بکر»؛ سرزمین قبیلهٔ عرب بنی‌بکر
منطقه: باکور (کردستان شمالی)
استان: استان دیاربکر، ترکیه
رود: دجله
جمعیت: حدود 1.8 میلیون نفر در استان کلان‌شهری (برآوردهای 2021–2023)
بنای شاخص: دیوارهای بازالتی سیاه شهر و باغ‌های هوسل؛ میراث جهانی یونسکو (2015)
شهرت: دیوارهای باستانی، تاریخ عمیق چندقومیتی و نقش آن به‌عنوان قلب سیاسی مناطق کردنشین ترکیه
فهرست مطالب
آمیدا: روم، ایران و دیوارهای سیاه
از آمید تا دیار بکر: سده‌های اسلامی
دیوارهای دیاربکر و باغ‌های هوسل
پایتخت کرد: آمد در دوران معاصر
خاستگاه: آمِدو و آشوریان
دست‌کم از هزارهٔ دوم پیش از میلاد، سکونتگاهی محصور در دیوار بر فلات بلند بازالتی مشرف به دجله وجود داشته است. در اوایل هزارهٔ نخست، پایتخت دولت کوچکی به نام بیت‌زمانی بود و آمِدو نام داشت؛ ریشهٔ هر دو نامِ کردی امروزیِ آمد و نام کلاسیک آمیدا. در 866 پیش از میلاد، آشورناصیرپال دوم، شاه آشور، «شهر شاهی» آمِدو را تصرف کرد و شهر به گره‌گاهی در مسیرهای بزرگ بازرگانی خاور نزدیک باستان بدل شد؛ از جمله شاهراه ایرانی که در همان نزدیکی از دجله می‌گذشت.
در حدود 77 پیش از میلاد، بازسازی شهر به‌عنوان یکی از چندین مکان موسوم به تیگراناکرت با تیگران بزرگ، شاه ارمنستان، پیوند داده می‌شود، هرچند تاریخ‌نگاران بر سر این شناسایی اختلاف نظر دارند. آنچه مسلم است، این است که تا دوران روم، آمیدا به هدفی راهبردی و ارزشمند در مرز دو امپراتوری بدل شده بود.
آمیدا: روم، ایران و دیوارهای سیاه
برای رومیان، دجلهٔ علیا مرزی حیاتی با ایران ساسانی بود و آمیدا تکیه‌گاه آن به شمار می‌رفت. حدود سال 349، امپراتور کنستانتیوس دوم شهر را گسترش داد و دیوارهای عظیم بازالت سیاه را به گرد آن کشید که پی‌هایشان هنوز پابرجاست. ده سال بعد، در 359، شاپور دوم، شاه ایران، آمیدا را محاصره کرد؛ شهر پس از حدود دو ماه و نیم سقوط کرد. آمیانوس مارسلینوس، افسر و تاریخ‌نگار رومی که در آنجا حضور داشت، این رویداد را با جزئیاتی زنده توصیف کرده است. امپراتور ژولیان در 363 منطقه را بازپس گرفت و آمیدا در 502–503 بار دیگر به محاصرهٔ قباد یکم، شاه ساسانی، درآمد.
شهر بارها میان روم، بیزانس و ایران دست‌به‌دست شد؛ دژی مرزی که با هر فرمانروای تازه دیوارهایش بازسازی و تقویت می‌شد. زمانی که عرب‌ها رسیدند، آمیدا خود از پیش شهری باستانی بود.
از آمید تا دیار بکر: سده‌های اسلامی
سپاهیان عرب حدود 639 شهر را گرفتند. شهر در قلمرو قبیلهٔ بنی‌بکر قرار گرفت و نام منطقه، دیار بکر به معنای «سرزمین بکر»، سرانجام به خود شهر نیز اطلاق شد. در سده‌های 10 و 11، منطقهٔ پیرامون زیر فرمان مروانیان بود؛ دودمانی کرد به مرکزیت میافارقینِ نزدیک، سیلوان امروزی، که یکی از نخستین امیرنشین‌های بزرگ کرد به شمار می‌رفت. در دوران سلجوقیان، مسجد جامع دیاربکر، اولو جامع، حدود 1091 شکل کنونی خود را یافت و ازاین‌رو از کهن‌ترین مسجدهای آناتولی است.
پیش از آنکه عثمانی‌ها در 1516 شهر را بگیرند و پایتخت استانی مرزی، بزرگ و مرفه کنند، ارتقیان، ایوبیان، آق‌قویونلو و برای مدتی کوتاه صفویان هر یک بر آن فرمان راندند. آمید در سراسر این سده‌ها شهری بسیار متنوع بود؛ مسلمانان در کنار جوامع بزرگ ارمنی، آشوری و دیگر مسیحیان در آن زندگی می‌کردند. این تنوع در بناهایی چون کلیسای بزرگ ارمنی سورپ گیراگوس بازتاب یافته است.
دیوارهای دیاربکر و باغ‌های هوسل
بنای معرف دیاربکر دیوار آن است: حلقه‌ای تقریباً پیوسته از بازالت سیاه به طول حدود 5.8 کیلومتر به دور شهر کهن، با ده‌ها برج، دروازه و کتیبه که تعمیرات چندین سده را ثبت کرده‌اند. این دیوار از طولانی‌ترین و سالم‌ترین بخش‌های بازمانده از دیوارهای شهری پیش از دوران مدرن در سراسر جهان است. پایین دیوارها، میان باروها و دجله، باغ‌های حاصلخیز هوسل قرار دارند که هزاران سال خوراک شهر را تأمین کرده‌اند.
در 2015، یونسکو منظر فرهنگی دژ دیاربکر و باغ‌های هوسل را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و هم دیوارها و هم منظر زندهٔ کشاورزی در پایین آن‌ها را به رسمیت شناخت.
پایتخت کرد: آمد در دوران معاصر
شهر در 1937 نام رسمی امروزی ترکی خود، دیارباکر، را گرفت؛ در آن زمان املای نام قدیمی‌تر دیاربکر تغییر یافت و در برداشت رایج، به واژهٔ ترکی «باکر» به معنای مس پیوند داده شد. پس از جنگ جهانی اول، پیمان سِور (1920) این منطقه را بخشی از دولتی احتمالی برای کردها در نظر گرفته بود، اما پس از پیمان لوزان این چشم‌انداز کنار گذاشته شد.
در دهه‌های پس از آن، دیاربکر به مرکز آشکار سیاسی و فرهنگی مناطق کردنشین ترکیه بدل شده است. دفترهای مرکزی احزاب سیاسی و سازمان‌های جامعهٔ مدنی کرد و جمعیت بزرگی از آوارگان را در خود جای داده و نام کردی‌اش را بازپس گرفته است: کردها به‌گستردگی شهر را آمد می‌خوانند و در 2014 نام باشگاه فوتبال محلی به آمداسپور تغییر یافت. بیشتر ساکنان در زندگی روزمره کردی سخن می‌گویند و بسیاری شهر را پایتخت عملی کردستان می‌دانند.
سور: درگیری و ویرانی
همین وزن نمادین، شهر را پس از 2015 به کانون دور تازهٔ درگیری کردها و ترکیه بدل کرد. نبرد در سور، شهر کهن تاریخیِ محصور در دیوار، متمرکز شد. پس از آنکه شبه‌نظامیان کرد سنگرهای خیابانی ساختند و موضع گرفتند، مقام‌ها از 11 دسامبر 2015 منع رفت‌وآمد شبانه‌روزی اعلام کردند و نیروهای امنیتی ترکیه عملیاتی چندماهه برای بازپس‌گیری منطقه انجام دادند که در مارس 2016 پایان یافت. بخش بزرگی از سور ویران شد؛ بنا بر برخی گزارش‌ها، حدود 50,000 نفر از 70,000 ساکن آن آواره شدند و دولت سپس برنامهٔ گسترده‌ای برای سلب مالکیت و بازسازی آغاز کرد.
سرکوب سیاسی در پی آمد. گولتان کیشاناک و فرات آنلی، شهرداران مشترک منتخب دیاربکر، در 2016 بازداشت شدند؛ کیشاناک بعدها به بیش از چهارده سال زندان محکوم شد. در 2016 و بار دیگر پس از 2019، سرپرستان منصوب دولت در این شهر و سراسر جنوب‌شرقی جای شهرداران منتخب را گرفتند، تا آنکه نامزدهای حامی کردها در 2024 بار دیگر مدیریت شهر را به دست آوردند. در فوریهٔ 2023، دو زمین‌لرزه‌ای که منطقه را ویران کردند به بخش‌هایی از دیوارهای تاریخی نیز آسیب زدند.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
هزارهٔ 2 پیش از میلاد ـ سکونتگاهی محصور در دیوار در این محل وجود دارد.
866 پیش از میلاد ـ آشورناصیرپال دوم آمِدو، پایتخت بیت‌زمانی، را تصرف می‌کند.
حدود 77 پیش از میلاد ـ پیوند با تیگران بزرگ به‌عنوان تیگراناکرت مطرح است (محل اختلاف).
حدود 349 میلادی ـ کنستانتیوس دوم دیوارهای عظیم بازالت سیاه را می‌سازد.
359 ـ شاپور دومِ ایران آمیدا را محاصره و تصرف می‌کند.
حدود 639 ـ فتح عربی؛ منطقه دیار بکر می‌شود.
سده‌های 10–11 ـ دودمان کرد مروانی بر منطقه فرمان می‌راند.
حدود 1091 ـ مسجد جامع شکل سلجوقی خود را می‌یابد.
1516 ـ فتح عثمانی؛ پایتخت استانی بزرگ می‌شود.
1937 ـ نام رسمی شهر به دیارباکر تغییر می‌یابد.
2015 ـ دیوارها و باغ‌های هوسل به ثبت یونسکو می‌رسند.
2015–2016 ـ منع رفت‌وآمد و عملیات سور؛ بخش بزرگی از شهر کهن ویران می‌شود.
2023 ـ زمین‌لرزه‌ها به بخش‌هایی از دیوارهای شهر آسیب می‌زنند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
تاریخ دیاربکر به‌راستی چندقومیتی است و روایت‌های صادقانه از یکدست‌کردن آن پرهیز می‌کنند. شهر سده‌ها خانهٔ جمعیت‌های بزرگ مسیحیِ ارمنی و آشوری بود که بیشترشان در نسل‌کشی‌های 1915 کشته یا رانده شدند؛ کلیساهایشان، مانند سورپ گیراگوسِ بازسازی‌شده، به‌عنوان یادگار باقی مانده‌اند. هویت باستانی شهر نیز محل مناقشه است؛ برای نمونه، پیوند آن با تیگراناکرت ارمنی موضوع بحث است. امروزه دیاربکر اکثریتی بسیار بزرگ از کردها دارد و قلب سیاسی مناطق کردنشین ترکیه است، اما این وضعیت از دگرگونی‌های دردناک جمعیتی پدید آمده است، نه از یکدستی همیشگی. بازسازی اخیر سور خود محل اختلاف است: دولت آن را مرمت می‌خواند، اما بسیاری از ساکنان پیشین و مدافعان میراث آن را محو محله‌ای زنده و کردی و آواره‌کردن مردمش توصیف می‌کنند.
میراث و اهمیت
هیچ شهری به اندازهٔ دیاربکر با هویت معاصر کرد در ترکیه پیوند ندارد. دیوارهای سیاهش آن را به یکی از شهرهای بزرگِ دژمانند جهان باستان بدل می‌کنند؛ بازارها، مسجدها و کلیساهایش گذشته‌ای چندلایه و مشترک میان مردمان گوناگون را ثبت کرده‌اند و سیاستش آن را پایتخت نمادین جنبش کرد کرده است. برای بسیاری از کردها، آمد نامیدن شهر خود موضع‌گیری است؛ اصرار بر اینکه این مکان نامی کردی، اکنونی کردی و آینده‌ای دارد که هنوز بر سر آن مبارزه می‌شود.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
سیلوان (میافارقین)، پایتخت دودمان کرد مروانی. حسن‌کیف، در پایین‌دست دجله. ماردین و جزیره، دیگر شهرهای بزرگ جنوب‌شرقی. اربیل، پایتخت باستانی جنوب. مروانیان و امارت‌های نخستین کرد. پیمان سِور و تشکیل دولت کردی. درگیری کردها و ترکیه.
پرسش‌های رایج
چرا کردها دیاربکر را «آمد» می‌نامند؟
آمد از کهن‌ترین نام شهر، آمِدو/آمیدا، گرفته شده که مدت‌ها پیش از «دیاربکر» با ریشهٔ عربی به کار می‌رفت. کردها آمد را به‌عنوان نام کردی شهر احیا کرده‌اند و این نام، به‌عنوان پایتخت عملی باکور، وزن نمادین و سیاسی نیرومندی دارد.
دیاربکر به چه چیزی شهرت دارد؟
دیوارهای عظیم بازالت سیاهش که از طولانی‌ترین و سالم‌ترین دیوارهای باستانی جهان‌اند، همراه با باغ‌های هوسل که در 2015 به رسمیت یونسکو رسیدند، و نقش شهر به‌عنوان مرکز سیاسی و فرهنگی کردهای ترکیه.
آیا دیاربکر شهری کردی است؟
امروزه بزرگ‌ترین شهر با اکثریت کرد در ترکیه است و به‌گستردگی پایتخت عملی کردها دانسته می‌شود. بااین‌حال، در گذشته شهری بسیار متنوع با جوامع بزرگ مسیحیِ ارمنی و آشوری بود که بیشترشان در نسل‌کشی‌های 1915 از میان رفتند.
در سور در 2015–2016 چه رخ داد؟
سور، شهر کهن تاریخیِ محصور در دیوار، در دور تازهٔ درگیری کردها و ترکیه به میدان نبرد بدل شد. منع رفت‌وآمد و عملیات نظامی چندماهه از دسامبر 2015 بخش بزرگی از منطقه را ویران و ده‌ها هزار ساکن را آواره کرد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
منظر فرهنگی دژ دیاربکر و باغ‌های هوسل ـ یونسکو
ترکیه: برکناری شهرداران کرد حقوق رأی‌دهندگان را نقض می‌کند ـ دیده‌بان حقوق بشر